Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

पिछले पाठ में अहम् – त्वम् के रूप सीखे थे; यह पाठ गिनती सिखाता है — डॉ. जनार्दनहेगडे का छह पद्यों वाला मधुर संख्यागीत, जिसमें एक से दस तक की हर संख्या किसी प्रसिद्ध वस्तु से जोड़कर याद कराई गई है — एकः सूर्यः, द्वे नयने, चतुर्मुखः ब्रह्मा, पञ्च अङ्गुलयः, षण्मुखदेवः, सप्त वासराः, अष्ट दिग्गजाः, नव ग्रहाः, दश दिशः — और उसके बाद १ से ५० तक की पूरी संस्कृत संख्यासूची। पृष्ठ 61 से 69 तक का हर शीर्षक — चित्रकथा, दोनों पद्य-पृष्ठ, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयं संख्यां गणयामः (१–५०), वयम् अभ्यासं कुर्मः (प्रश्न १–७, उपभागों (क)–(ङ) सहित), योग्यताविस्तरः — संख्याप्रसिद्धिः, कार्यकलापः — संख्यागीतम् तथा लूडो-चित्र वाला परियोजनाकार्यम् — क्रम से हल किया गया है, हर पद्य के अन्वय, हिन्दी अर्थ और भाव के साथ।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFSankhyaganana Nanu SaralaView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

कक्षा में संवाद (पृष्ठ 61)
छात्राः ! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति ?
शिक्षक — छात्रो! यहाँ कक्षा में आप कितने लोग हैं?
सुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः अहं च स्मः।
छात्रा — सुमित, विश्वनाथ, वीणा, उदिता, कमला, प्रीति, निरुपमा, प्रशान्त, देवेश और मैं हैं।
तर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु।
शिक्षक — तो कितने छात्र हैं? गिनिए।
एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ………… ।
छात्रा — एक, एक, एक, एक, एक, एक …… (वह हर बार ‘एक’ ही कहती है, क्योंकि उसे संस्कृत में आगे गिनना नहीं आता।)
अहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति। अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः। अहम् एकं सुन्दरं संख्यागीतं गायामि। भवन्तः अनुगायन्तु।
शिक्षक — अरे! आप लोग संस्कृत में गिनती नहीं जानते। अच्छा, अब हम संख्याओं की गिनती पढ़ते हैं। मैं एक सुन्दर संख्या-गीत गाता हूँ। आप सब मेरे पीछे-पीछे गाइए।
संख्यागीत (पृष्ठ 62–63)
एकः सूर्यः चन्द्रोऽप्येकः
मानवकुलमप्येकम्।
द्वे नयने ननु जीविनि सकले
प्रभवति सर्वो द्रष्टुम्॥
सूर्य एक है, चन्द्रमा भी एक है, (और) मानव-कुल भी एक है। सभी प्राणियों में सचमुच दो आँखें होती हैं, (जिनसे) हर कोई देखने में समर्थ होता है।
लोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्तिः
नमाम्यहं तं प्रतिदिवसम्।
चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा
तेन हि सृष्टं जीवकुलम्॥
संसार का कल्याण करने वाले शंकर तीन नेत्रों वाली मूर्ति हैं; मैं उन्हें प्रतिदिन नमस्कार करता हूँ। चार मुखों वाले ये (ब्रह्मा) संसार के रचयिता हैं; उन्होंने ही प्राणियों के समूह की रचना की है।
पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले
लोके विदधति गणनाम्।
सुरसेनानीः षण्मुखदेवः
सततं पात्ययममरगणम्॥
मेरे कमल जैसे हाथ में पाँच उँगलियाँ संसार में गिनती करती हैं। देवों के सेनापति छह मुखों वाले देव (कार्तिकेय) — ये सदा देवताओं के समूह की रक्षा करते हैं।
सप्त वासराः सप्ताहे ननु
स्वराः सुमधुराः सप्त।
ऊर्ध्वमधस्तात् लोकाः सप्त
ख्याता ऋषयः सप्त॥
सप्ताह में सचमुच सात दिन होते हैं, (और) अत्यन्त मधुर स्वर भी सात हैं। ऊपर और नीचे सात-सात लोक हैं, (और) प्रसिद्ध ऋषि भी सात हैं।
अष्ट दिग्गजा धरन्ति धरणीम्
उपकृतिशीला अतुलबलाः।
नव ग्रहा ननु विपुले गगने
चरन्ति सततं नियततया॥
उपकार करने के स्वभाव वाले (और) अतुलनीय बल वाले आठ दिग्गज (दिशाओं के हाथी) पृथ्वी को धारण करते हैं। नौ ग्रह विशाल आकाश में सदा नियमित रूप से घूमते हैं।
पूर्वाद्या दश दिशः प्रसिद्धाः
सङ्ख्यागणना ननु सरला।
गायामो वयममितामोदं
कुर्मो बहुधा करतालम्॥
डॉ. जनार्दनहेगडे
पूर्व आदि दस दिशाएँ प्रसिद्ध हैं। संख्याओं की गिनती तो सचमुच सरल है। हम अत्यन्त आनन्द के साथ गाते हैं (और) बार-बार ताली बजाते हैं। — (रचयिता) डॉ. जनार्दन हेगडे
घर की दस दिशाएँ (पृष्ठ 63 का चित्र)
गृहस्य दश दिशाः
पूर्वदिशा, पश्चिमदिशा,
उत्तरदिशा, दक्षिणदिशा,
ईशानदिशा, आग्नेयदिशा,
नैर्ऋत्यदिशा, वायव्यदिशा,
ऊर्ध्वम्, अधः
घर की दस दिशाएँ — पूर्व दिशा, पश्चिम दिशा, उत्तर दिशा, दक्षिण दिशा, ईशान दिशा (उत्तर-पूर्व), आग्नेय दिशा (दक्षिण-पूर्व), नैर्ऋत्य दिशा (दक्षिण-पश्चिम), वायव्य दिशा (उत्तर-पश्चिम), ऊपर (की दिशा) और नीचे (की दिशा)।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पञ्चमः पाठः — संख्यागणना ननु सरला (चित्रकथा) — पृष्ठ 61पाठ-प्रवेशः — कक्षायां गणना (प्र.1 और प्र.3 अतिरिक्त अभ्यास हैं)

पाठः
प्र.1अध्यापकः — छात्राः ! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति ?
छात्रा — सुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः अहं च स्मः ।
अध्यापकः — तर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु ।
छात्रा — एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ……………. ।
अध्यापकः — अहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति । अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः । अहम् एकं सुन्दरं संख्यागीतं गायामि । भवन्तः अनुगायन्तु ।
— अस्याः चित्रकथायाः हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी-अनुवादः —

कः वदतिसंस्कृतम्हिन्दी
अध्यापकःछात्राः ! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति ?छात्रो ! यहाँ कक्षा में आप कितने लोग हैं ?
छात्रासुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः अहं च स्मः ।सुमित, विश्वनाथ, वीणा, उदिता, कमला, प्रीति, निरुपमा, प्रशान्त, देवेश और मैं (हम सब) हैं।
अध्यापकःतर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु ।तो फिर कितने छात्र हैं ? गिनिए।
छात्राएकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ……………. ।एक, एक, एक, एक, एक, एक …… (आगे गिनती नहीं आती)।
अध्यापकःअहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति । अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः । अहम् एकं सुन्दरं संख्यागीतं गायामि । भवन्तः अनुगायन्तु ।अरे ! आप लोग संस्कृत में गिनती नहीं जानते। ख़ैर, अब हम संख्या-गणना पढ़ते हैं। मैं एक सुन्दर संख्यागीत गाता हूँ। आप लोग साथ-साथ गाइए।
प्र.2तर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु । (पृष्ठ 61, पाठ्य-प्रश्नः)
उत्तर

दश छात्राः सन्ति । (कक्षा में दस विद्यार्थी हैं।)

सुमितः – १
विश्वनाथः – २
वीणा – ३
उदिता – ४
कमला – ५
प्रीतिः – ६
निरुपमा – ७
प्रशान्तः – ८
देवेशः – ९
अहम् (बोलने वाली छात्रा स्वयं) – १०
योगः = दश (१०)
प्र.3‘एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ……………. ।’ — अस्य स्थाने संस्कृतेन शुद्धा गणना कथं करणीया ? लिखन्तु ।
उत्तर

शुद्ध गणना इस प्रकार होगी —

एकम् – द्वे – त्रीणि – चत्वारि – पञ्च – षट् – सप्त – अष्ट – नव – दश ।

छात्रा ‘एकम्’ ही दोहराती रही; गिनती में हर संख्या का अपना अलग पद होता है।

संख्यागीतम् (पद्यांशाः) — पृष्ठ 62एकः – द्वे – त्रीणि – चत्वारि – पञ्च – षट् – सप्त

पाठः
प्र.1एकः सूर्यः चन्द्रोऽप्येकः
मानवकुलमप्येकम् ।
द्वे नयने ननु जीविनि सकले
प्रभवति सर्वो द्रष्टुम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — सूर्यः एकः (अस्ति), चन्द्रः अपि एकः (अस्ति), मानवकुलम् अपि एकम् (अस्ति) । सकले जीविनि ननु द्वे नयने (स्तः), (अतः) सर्वः द्रष्टुं प्रभवति ।

हिन्दी अर्थ — सूर्य एक है, चन्द्रमा भी एक ही है, और मनुष्यों का कुल भी एक ही है। हर जीव में सचमुच दो आँखें होती हैं, (इन्हीं से) हर कोई देख पाता है।

भावः — कवि ‘एक’ और ‘दो’ को सूर्य, चन्द्रमा और दो आँखों जैसी रोज़ दिखने वाली चीज़ों से जोड़ते हैं, और बताते हैं कि सारी मनुष्य-जाति एक है।

प्र.2लोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्तिः
नमाम्यहं तं प्रतिदिवसम् ।
चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा
तेन हि सृष्टं जीवकुलम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — लोकशङ्करः त्रिनयनमूर्तिः (अस्ति), तम् अहं प्रतिदिवसं नमामि । अयं चतुर्मुखः जगतः स्रष्टा (अस्ति), तेन हि जीवकुलं सृष्टम् ।

हिन्दी अर्थ — संसार का कल्याण करने वाले शिव तीन नेत्रों वाले हैं; मैं प्रतिदिन उन्हें प्रणाम करता हूँ। ये चार मुख वाले (ब्रह्मा) जगत् के रचयिता हैं; उन्होंने ही जीव-जगत् की रचना की है।

भावः — ‘तीन’ को तीन नेत्रों वाले शिव से और ‘चार’ को चार मुखों वाले ब्रह्मा से जोड़ा गया है, ताकि संख्या चित्र की तरह याद रहे।

प्र.3पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले
लोके विदधति गणनाम् ।
सुरसेनानीः षण्मुखदेवः
सततं पात्ययममरगणम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — मम करकमले पञ्च अङ्गुलयः (सन्ति, याः) लोके गणनां विदधति । सुरसेनानीः षण्मुखदेवः अयम् अमरगणं सततं पाति ।

हिन्दी अर्थ — मेरे कमल-से हाथ में पाँच उँगलियाँ हैं, जो संसार में गिनती करने का काम करती हैं। देवताओं के सेनापति ये छह मुख वाले कार्तिकेय देव देव-समूह की सदा रक्षा करते हैं।

भावः — ‘पाँच’ हमारे हाथ की पाँच उँगलियाँ हैं, जिनसे सब गिनती करते हैं; ‘छह’ छह मुखों वाले कार्तिकेय हैं, जो देवताओं की रक्षा करते हैं।

प्र.4सप्त वासराः सप्ताहे ननु
स्वराः सुमधुराः सप्त ।
ऊर्ध्वमधस्तात् लोकाः सप्त
ख्याता ऋषयः सप्त ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — सप्ताहे ननु सप्त वासराः (भवन्ति) । सुमधुराः स्वराः (अपि) सप्त (सन्ति) । ऊर्ध्वम् अधस्तात् (च) लोकाः सप्त (सन्ति) । ख्याताः ऋषयः (अपि) सप्त (सन्ति) ।

हिन्दी अर्थ — सप्ताह में निश्चय ही सात दिन होते हैं; मीठे स्वर भी सात होते हैं; ऊपर और नीचे के लोक भी सात हैं; और प्रसिद्ध ऋषि भी सात हैं।

भावः — ‘सात’ संख्या चार जगह दिखाई गई है — सप्ताह के सात दिन, संगीत के सात स्वर, सात लोक और सात ऋषि।

संख्यागीतम् (शेषपद्यांशौ) तथा दश दिशाः — पृष्ठ 63अष्ट – नव – दश (प्र.3 अतिरिक्त अभ्यास है)

पाठः
प्र.1अष्ट दिग्गजा धरन्ति धरणीम्
उपकृतिशीला अतुलबलाः ।
नव ग्रहा ननु विपुले गगने
चरन्ति सततं नियततया ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — उपकृतिशीलाः अतुलबलाः अष्ट दिग्गजाः धरणीं धरन्ति । नव ग्रहाः ननु विपुले गगने सततं नियततया चरन्ति ।

हिन्दी अर्थ — उपकार करने के स्वभाव वाले और अतुलनीय बल वाले आठ दिग्गज (दिशाओं के हाथी) पृथ्वी को धारण करते हैं। नौ ग्रह निश्चय ही विशाल आकाश में सदा नियमित रूप से घूमते रहते हैं।

भावः — ‘आठ’ को पृथ्वी थामने वाले आठ दिग्गजों से और ‘नौ’ को आकाश में नियम से चलने वाले नौ ग्रहों से जोड़ा गया है।

प्र.2पूर्वाद्या दश दिशः प्रसिद्धाः
सङ्ख्यागणना ननु सरला ।
गायामो वयममितामोदं
कुर्मो बहुधा करतालम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु । कविः कः ?
उत्तर

अन्वयः — पूर्वाद्याः दश दिशः प्रसिद्धाः (सन्ति) । सङ्ख्यागणना ननु सरला (अस्ति) । वयम् अमितामोदं गायामः, बहुधा करतालं कुर्मः ।

हिन्दी अर्थ — पूर्व आदि दस दिशाएँ प्रसिद्ध हैं। गिनती तो सचमुच सरल है ! हम बहुत आनन्द के साथ गाते हैं और बार-बार ताली बजाते हैं।

भावः — ‘दस’ को दस दिशाओं से जोड़कर गीत पूरा होता है, और निष्कर्ष आता है — गिनती सचमुच सरल है; इसे आनन्द से गाइए और ताली बजाइए।

कविः — डॉ. जनार्दनहेगडे

प्र.3गृहस्य दश दिशाः — पूर्वदिशा, पश्चिमदिशा, उत्तरदिशा, दक्षिणदिशा, ईशानदिशा, आग्नेयदिशा, नैर्ऋत्यदिशा, वायव्यदिशा, ऊर्ध्वम्, अधः — (पृष्ठ 63 चित्रम्) । दिशानां नामानि तेषाम् अर्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

दस दिशाएँ = चार मुख्य दिशाएँ + चार कोण + ऊपर + नीचे।

क्रमःसंस्कृतम्हिन्दीEnglishप्रकारः
१पूर्वदिशापूर्वEastमुख्या दिक्
२पश्चिमदिशापश्चिमWestमुख्या दिक्
३उत्तरदिशाउत्तरNorthमुख्या दिक्
४दक्षिणदिशादक्षिणSouthमुख्या दिक्
५ईशानदिशाउत्तर-पूर्वNorth-Eastकोणः (विदिक्)
६आग्नेयदिशादक्षिण-पूर्वSouth-Eastकोणः (विदिक्)
७नैर्ऋत्यदिशादक्षिण-पश्चिमSouth-Westकोणः (विदिक्)
८वायव्यदिशाउत्तर-पश्चिमNorth-Westकोणः (विदिक्)
९ऊर्ध्वम्ऊपरAboveऊर्ध्वदिक्
१०अधःनीचेBelowअधोदिक्

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 63–64शब्दः – अर्थः – हिन्दी – English

शब्दार्थाः
प्र.1वयं शब्दार्थान् जानीमः (पृष्ठ 63) — सारणीं पठन्तु, अन्तिमे स्तम्भे च मातृभाषया अर्थं लिखन्तु ।
उत्तर

पृष्ठ 63 के आठ शब्दों के अर्थ —

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishपद्ये कुत्र
जीविनिजीवेप्राणी मेंIn the living beingद्वे नयने ननु जीविनि सकले
स्रष्टासृष्टिकर्ता ब्रह्मासृष्टिकर्ता ब्रह्माCreator of universeचतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा
करकमलेहस्तारविन्देकमल जैसे हाथ मेंIn the lotus like handपञ्चाङ्गुलयो मम करकमले
विदधतिकुर्वन्तिकरते हैंFacilitateलोके विदधति गणनाम्
गणनाम्गणनम्गिनतीCountingलोके विदधति गणनाम्
सुरसेनानीःकार्तिकेयःदेवों के सेनापति (कार्तिकेय)Commander-in-chief of Godsसुरसेनानीः षण्मुखदेवः
पातिरक्षतिरक्षा करता हैProtectsसततं पात्ययम् अमरगणम्
सप्ताहेदिवससप्तकेसप्ताह मेंIn a weekसप्त वासराः सप्ताहे ननु

मातृभाषया अर्थः — पुस्तक की सारणी का अन्तिम स्तम्भ अपनी मातृभाषा में भरना है; हिन्दीभाषी विद्यार्थी ऊपर ‘हिन्दी’ स्तम्भ वाले अर्थ लिख सकते हैं।

प्र.2वयं शब्दार्थान् जानीमः (पृष्ठ 64) — सारणीं पठन्तु, अन्तिमे स्तम्भे च मातृभाषया अर्थं लिखन्तु ।
उत्तर

पृष्ठ 64 पर सारणी आगे बढ़ती है — नौ और शब्द, सब अन्तिम दो पद्यों के।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
ऋषयःमुनयःऋषि-गणSages
ऊर्ध्वम्उपरिऊपरAbove
अधःनिम्नभागेनीचेBelow
उपकृतिशीलाःउपकार-स्वभावाःउपकार स्वभाव वालेThose who are of helpful nature
अतुलबलाःअतुल्यशक्ति-सम्पन्नाःअतुलनीय बल वालेExtraordinarily strong
नियततयानियमितरूपेणनियमित रूप सेContinuously
दिशःदिशाःदिशाएँDirections
अमितामोदंअत्यानन्दपूर्वकम्अति आनन्दपूर्वकWith Great / limitless delight
करतालम्करतलध्वनिःतालीClap

मातृभाषया अर्थः — पुस्तक की सारणी का अन्तिम स्तम्भ अपनी मातृभाषा में भरना है; हिन्दीभाषी विद्यार्थी ऊपर ‘हिन्दी’ स्तम्भ वाले अर्थ लिख सकते हैं।

वयं संख्यां गणयामः (१ – ५०) — पृष्ठ 64संख्यापदानि (प्र.2 अतिरिक्त अभ्यास है)

पाठः
प्र.1वयं संख्यां गणयामः (१ – ५०) — पृष्ठ 64 दत्तां संख्यासूचीं लिखन्तु ।
उत्तर

पाँच स्तम्भों में एक से पचास तक की पूरी सूची —

१ – १०११ – २०२१ – ३०३१ – ४०४१ – ५०
१ – एकम्११ – एकादश२१ – एकविंशतिः३१ – एकत्रिंशत्४१ – एकचत्वारिंशत्
२ – द्वे१२ – द्वादश२२ – द्वाविंशतिः३२ – द्वात्रिंशत्४२ – द्विचत्वारिंशत्
३ – त्रीणि१३ – त्रयोदश२३ – त्रयोविंशतिः३३ – त्रयस्त्रिंशत्४३ – त्रिचत्वारिंशत्
४ – चत्वारि१४ – चतुर्दश२४ – चतुर्विंशतिः३४ – चतुस्त्रिंशत्४४ – चतुश्चत्वारिंशत्
५ – पञ्च१५ – पञ्चदश२५ – पञ्चविंशतिः३५ – पञ्चत्रिंशत्४५ – पञ्चचत्वारिंशत्
६ – षट्१६ – षोडश२६ – षड्विंशतिः३६ – षट्त्रिंशत्४६ – षट्चत्वारिंशत्
७ – सप्त१७ – सप्तदश२७ – सप्तविंशतिः३७ – सप्तत्रिंशत्४७ – सप्तचत्वारिंशत्
८ – अष्ट१८ – अष्टादश२८ – अष्टाविंशतिः३८ – अष्टात्रिंशत्४८ – अष्टचत्वारिंशत्
९ – नव१९ – नवदश२९ – नवविंशतिः३९ – नवत्रिंशत्४९ – नवचत्वारिंशत्
१० – दश२० – विंशतिः३० – त्रिंशत्४० – चत्वारिंशत्५० – पञ्चाशत्
प्र.2संख्यापदानां रचनायाः नियमं लिखन्तु — कथं ११ तः ४९ पर्यन्तानि पदानि निर्मीयन्ते ?
उत्तर

नियम एक ही है — इकाई का पद + दहाई का पद, और जुड़ते समय सन्धि लग जाती है।

इकाई-पदम् + दहाई-पदम् → संख्यापदम्
एक + दश → एकादश (११)
पञ्च + विंशतिः → पञ्चविंशतिः (२५)
सप्त + त्रिंशत् → सप्तत्रिंशत् (३७)
नव + चत्वारिंशत् → नवचत्वारिंशत् (४९)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 65अभ्यासः (प्रश्नाः १–३)

अभ्यासः
प्र.1पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु —
(क) कः एकः अस्ति ?
(ख) कः षण्मुखदेवः अस्ति ?
(ग) कः त्रिनयनमूर्तिः अस्ति ?
(घ) का सरला अस्ति ?
(ङ) के अतुलबलाः सन्ति ?
उत्तर
प्रश्नःउत्तरम् (एकपदेन)हिन्दीपाठे प्रमाणम्
(क) कः एकः अस्ति ?सूर्यःसूर्यएकः सूर्यः चन्द्रोऽप्येकः
(ख) कः षण्मुखदेवः अस्ति ?सुरसेनानीः (कार्तिकेयः)देवों के सेनापति कार्तिकेयसुरसेनानीः षण्मुखदेवः
(ग) कः त्रिनयनमूर्तिः अस्ति ?लोकशङ्करः (शिवः)लोक का कल्याण करने वाले शिवलोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्तिः
(घ) का सरला अस्ति ?सङ्ख्यागणनागिनतीसङ्ख्यागणना ननु सरला
(ङ) के अतुलबलाः सन्ति ?दिग्गजाः (अष्ट दिग्गजाः)दिशाओं के आठ हाथीअष्ट दिग्गजा … अतुलबलाः
प्र.2उदाहरणानुगुणं शब्दानां पुरतः उचितां संख्यां लिखन्तु —
यथा – आकाशे १ सूर्यः विभाति। (१, २, ३, ४)
(क) मम हस्ते ……… अङ्गुलयः सन्ति। (९, ५, ८, ७)
(ख) सप्ताहे ……… वासराः भवन्ति। (६, १०, ७, ५)
(ग) कार्तिकेयस्य ……… मुखानि सन्ति। (१, ६, १०, ३)
(घ) व्याकरणे ……… वचनानि सन्ति। (१०, ९, ३, ५)
(ङ) गगने ……… ग्रहाः सन्ति। (८, ७, ९, १०)
उत्तर
क्रमःपूर्णं वाक्यम्उचिता संख्याहिन्दी
यथाआकाशे १ सूर्यः विभाति ।१ (एकः)आकाश में एक सूर्य चमकता है।
(क)मम हस्ते ५ अङ्गुलयः सन्ति ।५ (पञ्च)मेरे हाथ में पाँच उँगलियाँ हैं।
(ख)सप्ताहे ७ वासराः भवन्ति ।७ (सप्त)सप्ताह में सात दिन होते हैं।
(ग)कार्तिकेयस्य ६ मुखानि सन्ति ।६ (षट्)कार्तिकेय के छह मुख हैं।
(घ)व्याकरणे ३ वचनानि सन्ति ।३ (त्रीणि)व्याकरण में तीन वचन हैं।
(ङ)गगने ९ ग्रहाः सन्ति ।९ (नव)आकाश में नौ ग्रह हैं।

प्रमाणानि पाठात् — (क) ‘पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले’ । (ख) ‘सप्त वासराः सप्ताहे ननु’ । (ग) ‘सुरसेनानीः षण्मुखदेवः’ — षट् मुखानि यस्य सः षण्मुखः । (घ) योग्यताविस्तरे — ‘त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्)’ । (ङ) ‘नव ग्रहा ननु विपुले गगने’ ।

प्र.3उदाहरणानुसारं सङ्ख्यां सङ्ख्यापदं च लिखन्तु —
यथा – भवतः परिवारे कति जनाः सन्ति ? ५, (पञ्च)
(क) कति दिशः सन्ति ?
(ख) सप्ताहे कति वासराः भवन्ति ?
(ग) वर्षे कति मासाः भवन्ति ?
(घ) भवतः कति दन्ताः सन्ति ?
(ङ) स्वराः कति भवन्ति ?
उत्तर
क्रमःप्रश्नःसङ्ख्यासङ्ख्यापदम्हिन्दी
यथाभवतः परिवारे कति जनाः सन्ति ?५(पञ्च)आपके परिवार में कितने लोग हैं ? — पाँच
(क)कति दिशः सन्ति ?१०(दश)दिशाएँ कितनी हैं ? — दस
(ख)सप्ताहे कति वासराः भवन्ति ?७(सप्त)सप्ताह में कितने दिन होते हैं ? — सात
(ग)वर्षे कति मासाः भवन्ति ?१२(द्वादश)वर्ष में कितने महीने होते हैं ? — बारह
(घ)भवतः कति दन्ताः सन्ति ?३२(द्वात्रिंशत्)आपके कितने दाँत हैं ? — बत्तीस
(ङ)स्वराः कति भवन्ति ?७(सप्त)स्वर कितने होते हैं ? — सात

(ङ) पाठ की पंक्ति है ‘स्वराः सुमधुराः सप्त’ — संगीत के सात स्वर; इसलिए उत्तर सप्त।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 66अभ्यासः (प्रश्नौ ४–५)

अभ्यासः
प्र.4अधः प्रदत्तेन पदेन सह सङ्ख्यां योजयन्तु —
अब
(क)पञ्च२०
(ख)एकम्१३
(ग)अष्ट५
(घ)विंशतिः१
(ङ)त्रयोदश८
उत्तर

‘अ’ में संख्यापद हैं, ‘ब’ में अङ्क। सही जोड़ियाँ —

क्रमः‘अ’ (संख्यापदम्)→‘ब’ (अङ्कः)हिन्दी
(क)पञ्च—५पाँच
(ख)एकम्—१एक
(ग)अष्ट—८आठ
(घ)विंशतिः—२०बीस
(ङ)त्रयोदश—१३तेरह
प्र.5उपस्थितिपत्रं पश्यन्तु । संख्यां वदन्तु लिखन्तु च —
उपस्थिति-क्रमसंख्यानाम
१ – एकम्गणेशः
२ – द्वेगीताञ्जलिः
३ – त्रीणिजगन्नाथः
४ – चत्वारिदिनेशः
५ – पञ्चप्रज्ञा
६ – षट्बलरामः
७ – सप्तमोहनः
८ – अष्टराधिका
९ – नवसुभद्रा
१० – दशस्वयंप्रभा
(क) गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ?
(ख) सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ?
(ग) स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ?
(घ) जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ?
(ङ) बलरामस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तर
क्रमःप्रश्नःउत्तरम्हिन्दी
(क)गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ?एकम् (१)गणेश की उपस्थिति-संख्या एक है।
(ख)सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ?नव (९)सुभद्रा की उपस्थिति-संख्या नौ है।
(ग)स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ?दश (१०)स्वयंप्रभा की उपस्थिति-संख्या दस है।
(घ)जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ?त्रीणि (३)जगन्नाथ की उपस्थिति-संख्या तीन है।
(ङ)बलरामस्य उपस्थितिसंख्या का ?षट् (६)बलराम की उपस्थिति-संख्या छह है।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67अभ्यासः (प्रश्नौ ६–७) — चित्रात्मकौ अभ्यासौ

अभ्यासः
प्र.6चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु, द्वितीयचित्रे अङ्कैः च ताः संख्याः लिखन्तु —
प्रथमं चित्रम्द्वितीयं चित्रम् (अङ्कैः लिखन्तु) पञ्च चत्वारि अष्ट चतुर्दश पञ्चाशत् षोडश द्वाविंशतिः त्रीणि
उत्तर
द्वितीयं चित्रम् — उत्तरम् ५ ४ ८ १४ ५० १६ २२ ३
स्थानम् (चित्रे)प्रथमे चित्रे — संख्यापदम्द्वितीये चित्रे — अङ्कःहिन्दी
मध्ये (हरितवृत्तम्)त्रीणि३तीन
उपरि (ऊपर)पञ्च५पाँच
दक्षिणोपरि (ऊपर-दाएँ)चत्वारि४चार
दक्षिणे (दाएँ)अष्ट८आठ
दक्षिणाधः (नीचे-दाएँ)चतुर्दश१४चौदह
वामाधः (नीचे-बाएँ)पञ्चाशत्५०पचास
वामे (बाएँ)षोडश१६सोलह
वामोपरि (ऊपर-बाएँ)द्वाविंशतिः२२बाईस
प्र.7चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु, द्वितीयचित्रे शब्दैः च ताः संख्याः लिखन्तु —
प्रथमं चित्रम्द्वितीयं चित्रम् (शब्दैः लिखन्तु) ३६ ११ १७ ९ १४ २० २५
उत्तर
द्वितीयं चित्रम् — उत्तरम् षट्त्रिंशत् एकादश सप्तदश नव चतुर्दश विंशतिः पञ्चविंशतिः
स्थानम् (चित्रे)प्रथमे चित्रे — अङ्कःद्वितीये चित्रे — संख्यापदम्हिन्दी
मध्ये (बैंगनी वृत्त)२५पञ्चविंशतिःपच्चीस
उपरि (ऊपर)३६षट्त्रिंशत्छत्तीस
दक्षिणोपरि (ऊपर-दाएँ)११एकादशग्यारह
दक्षिणाधः (नीचे-दाएँ)१७सप्तदशसत्रह
अधः (नीचे)९नवनौ
वामाधः (नीचे-बाएँ)१४चतुर्दशचौदह
वामोपरि (ऊपर-बाएँ)२०विंशतिःबीस

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 68संख्याप्रसिद्धिः (प्र.2 अतिरिक्त अभ्यास है)

योग्यताविस्तरः
प्र.1संख्याप्रसिद्धिः — एकम् तः दश पर्यन्तं प्रसिद्धानां संख्यानां सूचीं लिखन्तु ।
उत्तर
संख्याप्रसिद्धिःवे कौन-कौनहिन्दी
एकम्एकं ब्रह्म—ब्रह्म एक ही है
द्वेद्वे अयनेउत्तरायणम्, दक्षिणायनम्दो अयन
त्रीणित्रीणि वचनानिएकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्तीन वचन
चत्वारिचत्वारि युगानिकृतयुगम्, त्रेतायुगम्, द्वापरयुगम्, कलियुगम्चार युग
पञ्चपञ्च अङ्गानितिथिः, वासरः, नक्षत्रम्, योगः, करणम्पञ्चाङ्ग के पाँच अङ्ग
षट्षट् रसाःमधुरः, अम्लः, लवणः, कटुः, तिक्तः, कषायःछह रस (मीठा, खट्टा, नमकीन, तीखा, कड़वा, कसैला)
सप्तसप्त ऋषयःमरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, वसिष्ठःसात ऋषि
अष्टअष्ट दिक्पालाःइन्द्रः, अग्निः, यमः, निर्ऋतिः, वरुणः, वायुः, कुबेरः, ईशानःआठ दिक्पाल
नवनवग्रहाःसूर्यः, चन्द्रः, मङ्गलः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुःनौ ग्रह
दशदश दिशाःपूर्वदिशा, पश्चिमदिशा, उत्तरदिशा, दक्षिणदिशा, आग्नेयकोणः, नैर्ऋत्यकोणः, वायव्यकोणः, ईशानकोणः, ऊर्ध्वम्, अधःदस दिशाएँ
प्र.2संख्याप्रसिद्ध्याः आधारेण संस्कृतेन वाक्यानि रचयन्तु ।
उत्तर
संस्कृत-वाक्यम्हिन्दी
व्याकरणे त्रीणि वचनानि सन्ति ।व्याकरण में तीन वचन हैं।
चत्वारि युगानि भवन्ति ।चार युग होते हैं।
पञ्चाङ्गे पञ्च अङ्गानि सन्ति ।पञ्चाङ्ग में पाँच अङ्ग होते हैं।
षट् रसाः भवन्ति ।छह रस होते हैं।
आकाशे सप्त ऋषयः दृश्यन्ते ।आकाश में सात ऋषि (सप्तर्षि-मण्डल) दिखाई देते हैं।
अष्ट दिक्पालाः दिशाः रक्षन्ति ।आठ दिक्पाल दिशाओं की रक्षा करते हैं।
गगने नव ग्रहाः चरन्ति ।आकाश में नौ ग्रह घूमते हैं।
दश दिशः प्रसिद्धाः सन्ति ।दस दिशाएँ प्रसिद्ध हैं।

कार्यकलापः — संख्यागीतम् — पृष्ठ 68कार्यकलापः (दोनों प्रश्न अतिरिक्त अभ्यास हैं)

कार्यकलापः
प्र.1संख्यागीतम्
एकं द्वे, एकं द्वे । पश्यत किमस्ति मम हस्ते ।
त्रीणि चत्वारि, त्रीणि चत्वारि । हस्ते पात्रं, पात्रे वारि ।
पञ्च षट्, पञ्च षट् । जम्बीररसं योजयत ।
सप्त अष्ट, सप्त अष्ट । लवणं गुडं च मेलयत ।
नव दश, नव दश । शनैः शनैः मन्थयत ॥
— अस्य गीतस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
संख्यासंस्कृतम्हिन्दी
१, २एकं द्वे, एकं द्वे । पश्यत किमस्ति मम हस्ते ।एक दो, एक दो। देखो, मेरे हाथ में क्या है ?
३, ४त्रीणि चत्वारि, त्रीणि चत्वारि । हस्ते पात्रं, पात्रे वारि ।तीन चार, तीन चार। हाथ में बर्तन है, बर्तन में पानी है।
५, ६पञ्च षट्, पञ्च षट् । जम्बीररसं योजयत ।पाँच छह, पाँच छह। (उसमें) नींबू का रस मिलाओ।
७, ८सप्त अष्ट, सप्त अष्ट । लवणं गुडं च मेलयत ।सात आठ, सात आठ। नमक और गुड़ मिलाओ।
९, १०नव दश, नव दश । शनैः शनैः मन्थयत ॥नौ दस, नौ दस। धीरे-धीरे मथो (घोलो)।
प्र.2संख्यागीते आगतानां संख्यापदानां क्रमं लिखन्तु, तेषां च अङ्कान् लिखन्तु ।
उत्तर

गीत में एक से दस तक की संख्याएँ जोड़ी-जोड़ी में आई हैं, और हर जोड़ी दो-दो बार दोहराई गई है।

एकं – द्वे → १, २
त्रीणि – चत्वारि → ३, ४
पञ्च – षट् → ५, ६
सप्त – अष्ट → ७, ८
नव – दश → ९, १०
कुल संख्यापदानि = दश

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 69चित्रे रिक्तस्थलेषु अङ्कैः संख्यां लिखन्तु

परियोजनाकार्यम्
प्र.1चित्रे रिक्तस्थलेषु अङ्कैः संख्यां लिखन्तु — (पृष्ठ 69 का लूडो-पट; मार्ग में दस संख्याएँ पहले से छपी हैं — १, ९, १४, २२, २७, ३५, ४०, ४८, ५१, ५२)
लालःहरितःनीलःपीतः५२१९१४२२२७३५४०४८५१
उत्तर

उत्तर — लाल घर के आगे वाले १ से शुरू करके घड़ी की सुई की दिशा में एक-एक खाना गिनते हुए ५२ तक अङ्क भरिए (बीच की रंगीन पंक्तियाँ घर के रास्ते हैं, उनमें अङ्क नहीं)। भरा हुआ पट —

लालःहरितःनीलःपीतः५२१२३४५६७८९१०१११२१३१४१५१६१७१८१९२०२१२२२३२४२५२६२७२८२९३०३१३२३३३४३५३६३७३८३९४०४१४२४३४४४५४६४७४८४९५०५१

Chapter 5 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter5 – Sankhyaganana Nanu Sarala
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 5 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 5?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…