NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
पिछले पाठ में अहम् – त्वम् के रूप सीखे थे; यह पाठ गिनती सिखाता है — डॉ. जनार्दनहेगडे का छह पद्यों वाला मधुर संख्यागीत, जिसमें एक से दस तक की हर संख्या किसी प्रसिद्ध वस्तु से जोड़कर याद कराई गई है — एकः सूर्यः, द्वे नयने, चतुर्मुखः ब्रह्मा, पञ्च अङ्गुलयः, षण्मुखदेवः, सप्त वासराः, अष्ट दिग्गजाः, नव ग्रहाः, दश दिशः — और उसके बाद १ से ५० तक की पूरी संस्कृत संख्यासूची। पृष्ठ 61 से 69 तक का हर शीर्षक — चित्रकथा, दोनों पद्य-पृष्ठ, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयं संख्यां गणयामः (१–५०), वयम् अभ्यासं कुर्मः (प्रश्न १–७, उपभागों (क)–(ङ) सहित), योग्यताविस्तरः — संख्याप्रसिद्धिः, कार्यकलापः — संख्यागीतम् तथा लूडो-चित्र वाला परियोजनाकार्यम् — क्रम से हल किया गया है, हर पद्य के अन्वय, हिन्दी अर्थ और भाव के साथ।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Sankhyaganana Nanu Sarala | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
कक्षा में संवाद (पृष्ठ 61)
संख्यागीत (पृष्ठ 62–63)
मानवकुलमप्येकम्।
द्वे नयने ननु जीविनि सकले
प्रभवति सर्वो द्रष्टुम्॥
नमाम्यहं तं प्रतिदिवसम्।
चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा
तेन हि सृष्टं जीवकुलम्॥
लोके विदधति गणनाम्।
सुरसेनानीः षण्मुखदेवः
सततं पात्ययममरगणम्॥
स्वराः सुमधुराः सप्त।
ऊर्ध्वमधस्तात् लोकाः सप्त
ख्याता ऋषयः सप्त॥
उपकृतिशीला अतुलबलाः।
नव ग्रहा ननु विपुले गगने
चरन्ति सततं नियततया॥
सङ्ख्यागणना ननु सरला।
गायामो वयममितामोदं
कुर्मो बहुधा करतालम्॥
डॉ. जनार्दनहेगडे
घर की दस दिशाएँ (पृष्ठ 63 का चित्र)
पूर्वदिशा, पश्चिमदिशा,
उत्तरदिशा, दक्षिणदिशा,
ईशानदिशा, आग्नेयदिशा,
नैर्ऋत्यदिशा, वायव्यदिशा,
ऊर्ध्वम्, अधः
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पञ्चमः पाठः — संख्यागणना ननु सरला (चित्रकथा) — पृष्ठ 61पाठ-प्रवेशः — कक्षायां गणना (प्र.1 और प्र.3 अतिरिक्त अभ्यास हैं)
छात्रा — सुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः अहं च स्मः ।
अध्यापकः — तर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु ।
छात्रा — एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ……………. ।
अध्यापकः — अहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति । अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः । अहम् एकं सुन्दरं संख्यागीतं गायामि । भवन्तः अनुगायन्तु ।
— अस्याः चित्रकथायाः हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
हिन्दी-अनुवादः —
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| अध्यापकः | छात्राः ! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति ? | छात्रो ! यहाँ कक्षा में आप कितने लोग हैं ? |
| छात्रा | सुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः अहं च स्मः । | सुमित, विश्वनाथ, वीणा, उदिता, कमला, प्रीति, निरुपमा, प्रशान्त, देवेश और मैं (हम सब) हैं। |
| अध्यापकः | तर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु । | तो फिर कितने छात्र हैं ? गिनिए। |
| छात्रा | एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ……………. । | एक, एक, एक, एक, एक, एक …… (आगे गिनती नहीं आती)। |
| अध्यापकः | अहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति । अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः । अहम् एकं सुन्दरं संख्यागीतं गायामि । भवन्तः अनुगायन्तु । | अरे ! आप लोग संस्कृत में गिनती नहीं जानते। ख़ैर, अब हम संख्या-गणना पढ़ते हैं। मैं एक सुन्दर संख्यागीत गाता हूँ। आप लोग साथ-साथ गाइए। |
दश छात्राः सन्ति । (कक्षा में दस विद्यार्थी हैं।)
विश्वनाथः – २
वीणा – ३
उदिता – ४
कमला – ५
प्रीतिः – ६
निरुपमा – ७
प्रशान्तः – ८
देवेशः – ९
अहम् (बोलने वाली छात्रा स्वयं) – १०
योगः = दश (१०)
शुद्ध गणना इस प्रकार होगी —
छात्रा ‘एकम्’ ही दोहराती रही; गिनती में हर संख्या का अपना अलग पद होता है।
संख्यागीतम् (पद्यांशाः) — पृष्ठ 62एकः – द्वे – त्रीणि – चत्वारि – पञ्च – षट् – सप्त
मानवकुलमप्येकम् ।
द्वे नयने ननु जीविनि सकले
प्रभवति सर्वो द्रष्टुम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — सूर्यः एकः (अस्ति), चन्द्रः अपि एकः (अस्ति), मानवकुलम् अपि एकम् (अस्ति) । सकले जीविनि ननु द्वे नयने (स्तः), (अतः) सर्वः द्रष्टुं प्रभवति ।
हिन्दी अर्थ — सूर्य एक है, चन्द्रमा भी एक ही है, और मनुष्यों का कुल भी एक ही है। हर जीव में सचमुच दो आँखें होती हैं, (इन्हीं से) हर कोई देख पाता है।
भावः — कवि ‘एक’ और ‘दो’ को सूर्य, चन्द्रमा और दो आँखों जैसी रोज़ दिखने वाली चीज़ों से जोड़ते हैं, और बताते हैं कि सारी मनुष्य-जाति एक है।
नमाम्यहं तं प्रतिदिवसम् ।
चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा
तेन हि सृष्टं जीवकुलम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — लोकशङ्करः त्रिनयनमूर्तिः (अस्ति), तम् अहं प्रतिदिवसं नमामि । अयं चतुर्मुखः जगतः स्रष्टा (अस्ति), तेन हि जीवकुलं सृष्टम् ।
हिन्दी अर्थ — संसार का कल्याण करने वाले शिव तीन नेत्रों वाले हैं; मैं प्रतिदिन उन्हें प्रणाम करता हूँ। ये चार मुख वाले (ब्रह्मा) जगत् के रचयिता हैं; उन्होंने ही जीव-जगत् की रचना की है।
भावः — ‘तीन’ को तीन नेत्रों वाले शिव से और ‘चार’ को चार मुखों वाले ब्रह्मा से जोड़ा गया है, ताकि संख्या चित्र की तरह याद रहे।
लोके विदधति गणनाम् ।
सुरसेनानीः षण्मुखदेवः
सततं पात्ययममरगणम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — मम करकमले पञ्च अङ्गुलयः (सन्ति, याः) लोके गणनां विदधति । सुरसेनानीः षण्मुखदेवः अयम् अमरगणं सततं पाति ।
हिन्दी अर्थ — मेरे कमल-से हाथ में पाँच उँगलियाँ हैं, जो संसार में गिनती करने का काम करती हैं। देवताओं के सेनापति ये छह मुख वाले कार्तिकेय देव देव-समूह की सदा रक्षा करते हैं।
भावः — ‘पाँच’ हमारे हाथ की पाँच उँगलियाँ हैं, जिनसे सब गिनती करते हैं; ‘छह’ छह मुखों वाले कार्तिकेय हैं, जो देवताओं की रक्षा करते हैं।
स्वराः सुमधुराः सप्त ।
ऊर्ध्वमधस्तात् लोकाः सप्त
ख्याता ऋषयः सप्त ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — सप्ताहे ननु सप्त वासराः (भवन्ति) । सुमधुराः स्वराः (अपि) सप्त (सन्ति) । ऊर्ध्वम् अधस्तात् (च) लोकाः सप्त (सन्ति) । ख्याताः ऋषयः (अपि) सप्त (सन्ति) ।
हिन्दी अर्थ — सप्ताह में निश्चय ही सात दिन होते हैं; मीठे स्वर भी सात होते हैं; ऊपर और नीचे के लोक भी सात हैं; और प्रसिद्ध ऋषि भी सात हैं।
भावः — ‘सात’ संख्या चार जगह दिखाई गई है — सप्ताह के सात दिन, संगीत के सात स्वर, सात लोक और सात ऋषि।
संख्यागीतम् (शेषपद्यांशौ) तथा दश दिशाः — पृष्ठ 63अष्ट – नव – दश (प्र.3 अतिरिक्त अभ्यास है)
उपकृतिशीला अतुलबलाः ।
नव ग्रहा ननु विपुले गगने
चरन्ति सततं नियततया ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — उपकृतिशीलाः अतुलबलाः अष्ट दिग्गजाः धरणीं धरन्ति । नव ग्रहाः ननु विपुले गगने सततं नियततया चरन्ति ।
हिन्दी अर्थ — उपकार करने के स्वभाव वाले और अतुलनीय बल वाले आठ दिग्गज (दिशाओं के हाथी) पृथ्वी को धारण करते हैं। नौ ग्रह निश्चय ही विशाल आकाश में सदा नियमित रूप से घूमते रहते हैं।
भावः — ‘आठ’ को पृथ्वी थामने वाले आठ दिग्गजों से और ‘नौ’ को आकाश में नियम से चलने वाले नौ ग्रहों से जोड़ा गया है।
सङ्ख्यागणना ननु सरला ।
गायामो वयममितामोदं
कुर्मो बहुधा करतालम् ॥
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु । कविः कः ?
अन्वयः — पूर्वाद्याः दश दिशः प्रसिद्धाः (सन्ति) । सङ्ख्यागणना ननु सरला (अस्ति) । वयम् अमितामोदं गायामः, बहुधा करतालं कुर्मः ।
हिन्दी अर्थ — पूर्व आदि दस दिशाएँ प्रसिद्ध हैं। गिनती तो सचमुच सरल है ! हम बहुत आनन्द के साथ गाते हैं और बार-बार ताली बजाते हैं।
भावः — ‘दस’ को दस दिशाओं से जोड़कर गीत पूरा होता है, और निष्कर्ष आता है — गिनती सचमुच सरल है; इसे आनन्द से गाइए और ताली बजाइए।
कविः — डॉ. जनार्दनहेगडे
दस दिशाएँ = चार मुख्य दिशाएँ + चार कोण + ऊपर + नीचे।
| क्रमः | संस्कृतम् | हिन्दी | English | प्रकारः |
|---|---|---|---|---|
| १ | पूर्वदिशा | पूर्व | East | मुख्या दिक् |
| २ | पश्चिमदिशा | पश्चिम | West | मुख्या दिक् |
| ३ | उत्तरदिशा | उत्तर | North | मुख्या दिक् |
| ४ | दक्षिणदिशा | दक्षिण | South | मुख्या दिक् |
| ५ | ईशानदिशा | उत्तर-पूर्व | North-East | कोणः (विदिक्) |
| ६ | आग्नेयदिशा | दक्षिण-पूर्व | South-East | कोणः (विदिक्) |
| ७ | नैर्ऋत्यदिशा | दक्षिण-पश्चिम | South-West | कोणः (विदिक्) |
| ८ | वायव्यदिशा | उत्तर-पश्चिम | North-West | कोणः (विदिक्) |
| ९ | ऊर्ध्वम् | ऊपर | Above | ऊर्ध्वदिक् |
| १० | अधः | नीचे | Below | अधोदिक् |
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 63–64शब्दः – अर्थः – हिन्दी – English
पृष्ठ 63 के आठ शब्दों के अर्थ —
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | पद्ये कुत्र |
|---|---|---|---|---|
| जीविनि | जीवे | प्राणी में | In the living being | द्वे नयने ननु जीविनि सकले |
| स्रष्टा | सृष्टिकर्ता ब्रह्मा | सृष्टिकर्ता ब्रह्मा | Creator of universe | चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा |
| करकमले | हस्तारविन्दे | कमल जैसे हाथ में | In the lotus like hand | पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले |
| विदधति | कुर्वन्ति | करते हैं | Facilitate | लोके विदधति गणनाम् |
| गणनाम् | गणनम् | गिनती | Counting | लोके विदधति गणनाम् |
| सुरसेनानीः | कार्तिकेयः | देवों के सेनापति (कार्तिकेय) | Commander-in-chief of Gods | सुरसेनानीः षण्मुखदेवः |
| पाति | रक्षति | रक्षा करता है | Protects | सततं पात्ययम् अमरगणम् |
| सप्ताहे | दिवससप्तके | सप्ताह में | In a week | सप्त वासराः सप्ताहे ननु |
मातृभाषया अर्थः — पुस्तक की सारणी का अन्तिम स्तम्भ अपनी मातृभाषा में भरना है; हिन्दीभाषी विद्यार्थी ऊपर ‘हिन्दी’ स्तम्भ वाले अर्थ लिख सकते हैं।
पृष्ठ 64 पर सारणी आगे बढ़ती है — नौ और शब्द, सब अन्तिम दो पद्यों के।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| ऋषयः | मुनयः | ऋषि-गण | Sages |
| ऊर्ध्वम् | उपरि | ऊपर | Above |
| अधः | निम्नभागे | नीचे | Below |
| उपकृतिशीलाः | उपकार-स्वभावाः | उपकार स्वभाव वाले | Those who are of helpful nature |
| अतुलबलाः | अतुल्यशक्ति-सम्पन्नाः | अतुलनीय बल वाले | Extraordinarily strong |
| नियततया | नियमितरूपेण | नियमित रूप से | Continuously |
| दिशः | दिशाः | दिशाएँ | Directions |
| अमितामोदं | अत्यानन्दपूर्वकम् | अति आनन्दपूर्वक | With Great / limitless delight |
| करतालम् | करतलध्वनिः | ताली | Clap |
मातृभाषया अर्थः — पुस्तक की सारणी का अन्तिम स्तम्भ अपनी मातृभाषा में भरना है; हिन्दीभाषी विद्यार्थी ऊपर ‘हिन्दी’ स्तम्भ वाले अर्थ लिख सकते हैं।
वयं संख्यां गणयामः (१ – ५०) — पृष्ठ 64संख्यापदानि (प्र.2 अतिरिक्त अभ्यास है)
पाँच स्तम्भों में एक से पचास तक की पूरी सूची —
| १ – १० | ११ – २० | २१ – ३० | ३१ – ४० | ४१ – ५० |
|---|---|---|---|---|
| १ – एकम् | ११ – एकादश | २१ – एकविंशतिः | ३१ – एकत्रिंशत् | ४१ – एकचत्वारिंशत् |
| २ – द्वे | १२ – द्वादश | २२ – द्वाविंशतिः | ३२ – द्वात्रिंशत् | ४२ – द्विचत्वारिंशत् |
| ३ – त्रीणि | १३ – त्रयोदश | २३ – त्रयोविंशतिः | ३३ – त्रयस्त्रिंशत् | ४३ – त्रिचत्वारिंशत् |
| ४ – चत्वारि | १४ – चतुर्दश | २४ – चतुर्विंशतिः | ३४ – चतुस्त्रिंशत् | ४४ – चतुश्चत्वारिंशत् |
| ५ – पञ्च | १५ – पञ्चदश | २५ – पञ्चविंशतिः | ३५ – पञ्चत्रिंशत् | ४५ – पञ्चचत्वारिंशत् |
| ६ – षट् | १६ – षोडश | २६ – षड्विंशतिः | ३६ – षट्त्रिंशत् | ४६ – षट्चत्वारिंशत् |
| ७ – सप्त | १७ – सप्तदश | २७ – सप्तविंशतिः | ३७ – सप्तत्रिंशत् | ४७ – सप्तचत्वारिंशत् |
| ८ – अष्ट | १८ – अष्टादश | २८ – अष्टाविंशतिः | ३८ – अष्टात्रिंशत् | ४८ – अष्टचत्वारिंशत् |
| ९ – नव | १९ – नवदश | २९ – नवविंशतिः | ३९ – नवत्रिंशत् | ४९ – नवचत्वारिंशत् |
| १० – दश | २० – विंशतिः | ३० – त्रिंशत् | ४० – चत्वारिंशत् | ५० – पञ्चाशत् |
नियम एक ही है — इकाई का पद + दहाई का पद, और जुड़ते समय सन्धि लग जाती है।
एक + दश → एकादश (११)
पञ्च + विंशतिः → पञ्चविंशतिः (२५)
सप्त + त्रिंशत् → सप्तत्रिंशत् (३७)
नव + चत्वारिंशत् → नवचत्वारिंशत् (४९)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 65अभ्यासः (प्रश्नाः १–३)
(क) कः एकः अस्ति ?
(ख) कः षण्मुखदेवः अस्ति ?
(ग) कः त्रिनयनमूर्तिः अस्ति ?
(घ) का सरला अस्ति ?
(ङ) के अतुलबलाः सन्ति ?
| प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | हिन्दी | पाठे प्रमाणम् |
|---|---|---|---|
| (क) कः एकः अस्ति ? | सूर्यः | सूर्य | एकः सूर्यः चन्द्रोऽप्येकः |
| (ख) कः षण्मुखदेवः अस्ति ? | सुरसेनानीः (कार्तिकेयः) | देवों के सेनापति कार्तिकेय | सुरसेनानीः षण्मुखदेवः |
| (ग) कः त्रिनयनमूर्तिः अस्ति ? | लोकशङ्करः (शिवः) | लोक का कल्याण करने वाले शिव | लोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्तिः |
| (घ) का सरला अस्ति ? | सङ्ख्यागणना | गिनती | सङ्ख्यागणना ननु सरला |
| (ङ) के अतुलबलाः सन्ति ? | दिग्गजाः (अष्ट दिग्गजाः) | दिशाओं के आठ हाथी | अष्ट दिग्गजा … अतुलबलाः |
यथा – आकाशे १ सूर्यः विभाति। (१, २, ३, ४)
(क) मम हस्ते ……… अङ्गुलयः सन्ति। (९, ५, ८, ७)
(ख) सप्ताहे ……… वासराः भवन्ति। (६, १०, ७, ५)
(ग) कार्तिकेयस्य ……… मुखानि सन्ति। (१, ६, १०, ३)
(घ) व्याकरणे ……… वचनानि सन्ति। (१०, ९, ३, ५)
(ङ) गगने ……… ग्रहाः सन्ति। (८, ७, ९, १०)
| क्रमः | पूर्णं वाक्यम् | उचिता संख्या | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| यथा | आकाशे १ सूर्यः विभाति । | १ (एकः) | आकाश में एक सूर्य चमकता है। |
| (क) | मम हस्ते ५ अङ्गुलयः सन्ति । | ५ (पञ्च) | मेरे हाथ में पाँच उँगलियाँ हैं। |
| (ख) | सप्ताहे ७ वासराः भवन्ति । | ७ (सप्त) | सप्ताह में सात दिन होते हैं। |
| (ग) | कार्तिकेयस्य ६ मुखानि सन्ति । | ६ (षट्) | कार्तिकेय के छह मुख हैं। |
| (घ) | व्याकरणे ३ वचनानि सन्ति । | ३ (त्रीणि) | व्याकरण में तीन वचन हैं। |
| (ङ) | गगने ९ ग्रहाः सन्ति । | ९ (नव) | आकाश में नौ ग्रह हैं। |
प्रमाणानि पाठात् — (क) ‘पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले’ । (ख) ‘सप्त वासराः सप्ताहे ननु’ । (ग) ‘सुरसेनानीः षण्मुखदेवः’ — षट् मुखानि यस्य सः षण्मुखः । (घ) योग्यताविस्तरे — ‘त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्)’ । (ङ) ‘नव ग्रहा ननु विपुले गगने’ ।
यथा – भवतः परिवारे कति जनाः सन्ति ? ५, (पञ्च)
(क) कति दिशः सन्ति ?
(ख) सप्ताहे कति वासराः भवन्ति ?
(ग) वर्षे कति मासाः भवन्ति ?
(घ) भवतः कति दन्ताः सन्ति ?
(ङ) स्वराः कति भवन्ति ?
| क्रमः | प्रश्नः | सङ्ख्या | सङ्ख्यापदम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|---|
| यथा | भवतः परिवारे कति जनाः सन्ति ? | ५ | (पञ्च) | आपके परिवार में कितने लोग हैं ? — पाँच |
| (क) | कति दिशः सन्ति ? | १० | (दश) | दिशाएँ कितनी हैं ? — दस |
| (ख) | सप्ताहे कति वासराः भवन्ति ? | ७ | (सप्त) | सप्ताह में कितने दिन होते हैं ? — सात |
| (ग) | वर्षे कति मासाः भवन्ति ? | १२ | (द्वादश) | वर्ष में कितने महीने होते हैं ? — बारह |
| (घ) | भवतः कति दन्ताः सन्ति ? | ३२ | (द्वात्रिंशत्) | आपके कितने दाँत हैं ? — बत्तीस |
| (ङ) | स्वराः कति भवन्ति ? | ७ | (सप्त) | स्वर कितने होते हैं ? — सात |
(ङ) पाठ की पंक्ति है ‘स्वराः सुमधुराः सप्त’ — संगीत के सात स्वर; इसलिए उत्तर सप्त।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 66अभ्यासः (प्रश्नौ ४–५)
| अ | ब | |
|---|---|---|
| (क) | पञ्च | २० |
| (ख) | एकम् | १३ |
| (ग) | अष्ट | ५ |
| (घ) | विंशतिः | १ |
| (ङ) | त्रयोदश | ८ |
‘अ’ में संख्यापद हैं, ‘ब’ में अङ्क। सही जोड़ियाँ —
| क्रमः | ‘अ’ (संख्यापदम्) | → | ‘ब’ (अङ्कः) | हिन्दी |
|---|---|---|---|---|
| (क) | पञ्च | — | ५ | पाँच |
| (ख) | एकम् | — | १ | एक |
| (ग) | अष्ट | — | ८ | आठ |
| (घ) | विंशतिः | — | २० | बीस |
| (ङ) | त्रयोदश | — | १३ | तेरह |
| उपस्थिति-क्रमसंख्या | नाम |
|---|---|
| १ – एकम् | गणेशः |
| २ – द्वे | गीताञ्जलिः |
| ३ – त्रीणि | जगन्नाथः |
| ४ – चत्वारि | दिनेशः |
| ५ – पञ्च | प्रज्ञा |
| ६ – षट् | बलरामः |
| ७ – सप्त | मोहनः |
| ८ – अष्ट | राधिका |
| ९ – नव | सुभद्रा |
| १० – दश | स्वयंप्रभा |
(ख) सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ?
(ग) स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ?
(घ) जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ?
(ङ) बलरामस्य उपस्थितिसंख्या का ?
| क्रमः | प्रश्नः | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| (क) | गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ? | एकम् (१) | गणेश की उपस्थिति-संख्या एक है। |
| (ख) | सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ? | नव (९) | सुभद्रा की उपस्थिति-संख्या नौ है। |
| (ग) | स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ? | दश (१०) | स्वयंप्रभा की उपस्थिति-संख्या दस है। |
| (घ) | जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ? | त्रीणि (३) | जगन्नाथ की उपस्थिति-संख्या तीन है। |
| (ङ) | बलरामस्य उपस्थितिसंख्या का ? | षट् (६) | बलराम की उपस्थिति-संख्या छह है। |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67अभ्यासः (प्रश्नौ ६–७) — चित्रात्मकौ अभ्यासौ
| स्थानम् (चित्रे) | प्रथमे चित्रे — संख्यापदम् | द्वितीये चित्रे — अङ्कः | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| मध्ये (हरितवृत्तम्) | त्रीणि | ३ | तीन |
| उपरि (ऊपर) | पञ्च | ५ | पाँच |
| दक्षिणोपरि (ऊपर-दाएँ) | चत्वारि | ४ | चार |
| दक्षिणे (दाएँ) | अष्ट | ८ | आठ |
| दक्षिणाधः (नीचे-दाएँ) | चतुर्दश | १४ | चौदह |
| वामाधः (नीचे-बाएँ) | पञ्चाशत् | ५० | पचास |
| वामे (बाएँ) | षोडश | १६ | सोलह |
| वामोपरि (ऊपर-बाएँ) | द्वाविंशतिः | २२ | बाईस |
| स्थानम् (चित्रे) | प्रथमे चित्रे — अङ्कः | द्वितीये चित्रे — संख्यापदम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| मध्ये (बैंगनी वृत्त) | २५ | पञ्चविंशतिः | पच्चीस |
| उपरि (ऊपर) | ३६ | षट्त्रिंशत् | छत्तीस |
| दक्षिणोपरि (ऊपर-दाएँ) | ११ | एकादश | ग्यारह |
| दक्षिणाधः (नीचे-दाएँ) | १७ | सप्तदश | सत्रह |
| अधः (नीचे) | ९ | नव | नौ |
| वामाधः (नीचे-बाएँ) | १४ | चतुर्दश | चौदह |
| वामोपरि (ऊपर-बाएँ) | २० | विंशतिः | बीस |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 68संख्याप्रसिद्धिः (प्र.2 अतिरिक्त अभ्यास है)
| संख्या | प्रसिद्धिः | वे कौन-कौन | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| एकम् | एकं ब्रह्म | — | ब्रह्म एक ही है |
| द्वे | द्वे अयने | उत्तरायणम्, दक्षिणायनम् | दो अयन |
| त्रीणि | त्रीणि वचनानि | एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम् | तीन वचन |
| चत्वारि | चत्वारि युगानि | कृतयुगम्, त्रेतायुगम्, द्वापरयुगम्, कलियुगम् | चार युग |
| पञ्च | पञ्च अङ्गानि | तिथिः, वासरः, नक्षत्रम्, योगः, करणम् | पञ्चाङ्ग के पाँच अङ्ग |
| षट् | षट् रसाः | मधुरः, अम्लः, लवणः, कटुः, तिक्तः, कषायः | छह रस (मीठा, खट्टा, नमकीन, तीखा, कड़वा, कसैला) |
| सप्त | सप्त ऋषयः | मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, वसिष्ठः | सात ऋषि |
| अष्ट | अष्ट दिक्पालाः | इन्द्रः, अग्निः, यमः, निर्ऋतिः, वरुणः, वायुः, कुबेरः, ईशानः | आठ दिक्पाल |
| नव | नवग्रहाः | सूर्यः, चन्द्रः, मङ्गलः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुः | नौ ग्रह |
| दश | दश दिशाः | पूर्वदिशा, पश्चिमदिशा, उत्तरदिशा, दक्षिणदिशा, आग्नेयकोणः, नैर्ऋत्यकोणः, वायव्यकोणः, ईशानकोणः, ऊर्ध्वम्, अधः | दस दिशाएँ |
| संस्कृत-वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|
| व्याकरणे त्रीणि वचनानि सन्ति । | व्याकरण में तीन वचन हैं। |
| चत्वारि युगानि भवन्ति । | चार युग होते हैं। |
| पञ्चाङ्गे पञ्च अङ्गानि सन्ति । | पञ्चाङ्ग में पाँच अङ्ग होते हैं। |
| षट् रसाः भवन्ति । | छह रस होते हैं। |
| आकाशे सप्त ऋषयः दृश्यन्ते । | आकाश में सात ऋषि (सप्तर्षि-मण्डल) दिखाई देते हैं। |
| अष्ट दिक्पालाः दिशाः रक्षन्ति । | आठ दिक्पाल दिशाओं की रक्षा करते हैं। |
| गगने नव ग्रहाः चरन्ति । | आकाश में नौ ग्रह घूमते हैं। |
| दश दिशः प्रसिद्धाः सन्ति । | दस दिशाएँ प्रसिद्ध हैं। |
कार्यकलापः — संख्यागीतम् — पृष्ठ 68कार्यकलापः (दोनों प्रश्न अतिरिक्त अभ्यास हैं)
एकं द्वे, एकं द्वे । पश्यत किमस्ति मम हस्ते ।
त्रीणि चत्वारि, त्रीणि चत्वारि । हस्ते पात्रं, पात्रे वारि ।
पञ्च षट्, पञ्च षट् । जम्बीररसं योजयत ।
सप्त अष्ट, सप्त अष्ट । लवणं गुडं च मेलयत ।
नव दश, नव दश । शनैः शनैः मन्थयत ॥
— अस्य गीतस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
| संख्या | संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| १, २ | एकं द्वे, एकं द्वे । पश्यत किमस्ति मम हस्ते । | एक दो, एक दो। देखो, मेरे हाथ में क्या है ? |
| ३, ४ | त्रीणि चत्वारि, त्रीणि चत्वारि । हस्ते पात्रं, पात्रे वारि । | तीन चार, तीन चार। हाथ में बर्तन है, बर्तन में पानी है। |
| ५, ६ | पञ्च षट्, पञ्च षट् । जम्बीररसं योजयत । | पाँच छह, पाँच छह। (उसमें) नींबू का रस मिलाओ। |
| ७, ८ | सप्त अष्ट, सप्त अष्ट । लवणं गुडं च मेलयत । | सात आठ, सात आठ। नमक और गुड़ मिलाओ। |
| ९, १० | नव दश, नव दश । शनैः शनैः मन्थयत ॥ | नौ दस, नौ दस। धीरे-धीरे मथो (घोलो)। |
गीत में एक से दस तक की संख्याएँ जोड़ी-जोड़ी में आई हैं, और हर जोड़ी दो-दो बार दोहराई गई है।
त्रीणि – चत्वारि → ३, ४
पञ्च – षट् → ५, ६
सप्त – अष्ट → ७, ८
नव – दश → ९, १०
कुल संख्यापदानि = दश
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 69चित्रे रिक्तस्थलेषु अङ्कैः संख्यां लिखन्तु
उत्तर — लाल घर के आगे वाले १ से शुरू करके घड़ी की सुई की दिशा में एक-एक खाना गिनते हुए ५२ तक अङ्क भरिए (बीच की रंगीन पंक्तियाँ घर के रास्ते हैं, उनमें अङ्क नहीं)। भरा हुआ पट —
Chapter 5 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Next: Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 5 – Sankhyaganana Nanu Sarala |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 5 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 5?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.