Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 6) का षष्ठ पाठ अहं प्रातः उत्तिष्ठामि सन्दीप और खुशी की सुबह की दिनचर्या के साथ संस्कृत में समय बताना सिखाता है — पञ्चवादने (५:००), सपाद-पञ्चवादने (५:१५), सार्ध-पञ्चवादने (५:३०), पादोन-सप्तवादने (६:४५)। यहाँ पृष्ठ 70 से 76 तक के चित्रपाठ, संख्या-सारणी, घड़ी-चित्रों, शब्दार्थ-सारणी, अभ्यास (प्रश्न १–६), योग्यताविस्तर और परियोजनाकार्य का हल है। हर प्रश्न में पहले वह उत्तर है जो कॉपी में लिखना है; कारण, संकेत और अतिरिक्त जानकारी ‘विस्तार से समझिए’ में है। पुस्तक के प्रश्नों के अलावा जोड़े गए प्रश्नों पर (अतिरिक्त अभ्यासः) लिखा है।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFAham Pratah UttishthamiView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

अहं प्रातः उत्तिष्ठामि — सन्दीप और खुशी की दिनचर्या (पृष्ठ 70–71)
नमो नमः। मम नाम सन्दीपः। अहं मम दिनचर्यां वदामि।
नमस्कार। मेरा नाम सन्दीप है। मैं अपनी दिनचर्या बताता हूँ।
नमो नमः। मम नाम खुशी। अहम् अपि मम दिनचर्यां वदामि।
नमस्कार। मेरा नाम खुशी है। मैं भी अपनी दिनचर्या बताती हूँ।
अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने (५ः००) उत्तिष्ठामि।
मैं हर दिन सुबह पाँच बजे (5:00) उठता/उठती हूँ।
प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि।
सबसे पहले मैं धरती को प्रणाम करता/करती हूँ और माता-पिता को नमस्कार करता/करती हूँ।
ततः उषःपानं करोमि, कवोष्णं जलं पिबामि।
उसके बाद उषःपान करता/करती हूँ, अर्थात् गुनगुना जल पीता/पीती हूँ।
अहं सपाद-पञ्चवादने (५ः१५) शौचं करोमि,
तदनन्तरं मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि।
मैं सवा पाँच बजे (5:15) शौच जाता/जाती हूँ, उसके बाद मुँह धोता/धोती हूँ और दाँत साफ़ करता/करती हूँ।
अहं सार्ध-पञ्चवादने (५ः३०) सूर्य-नमस्कारं
योगासनं च करोमि।
मैं साढ़े पाँच बजे (5:30) सूर्य-नमस्कार और योगासन करता/करती हूँ।
अहं षड्वादने (६ः००) स्वाध्यायं करोमि।
मैं छह बजे (6:00) स्वयं अध्ययन (स्वाध्याय) करता/करती हूँ।
अहं सार्ध-षड्वादने (६ः३०) मम परिसरं
स्वच्छं करोमि।
मैं साढ़े छह बजे (6:30) अपने आसपास की जगह साफ़ करता/करती हूँ।
ततः पादोन-सप्तवादने (६ः४५) स्नानं करोमि।
उसके बाद पौने सात बजे (6:45) स्नान करता/करती हूँ।
अहं सप्तवादने (७ः००) प्रार्थनां करोमि,
गीतापाठं च करोमि।
मैं सात बजे (7:00) प्रार्थना करता/करती हूँ और गीता का पाठ करता/करती हूँ।
तदनन्तरं मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि।
उसके बाद माता और पिता के चरण छूकर प्रणाम करता/करती हूँ।
अहं सार्ध-सप्तवादने (७ः३०) प्रातराशं
करोमि।
मैं साढ़े सात बजे (7:30) नाश्ता (प्रातराश) करता/करती हूँ।
तत्पश्चात् अष्टवादने (८ः००) विद्यालयं
गच्छामि।
उसके बाद आठ बजे (8:00) विद्यालय जाता/जाती हूँ।
संख्या और घड़ी में समय (पृष्ठ 72–73)
संख्या
१ एकम्  २ द्वे  ३ त्रीणि  ४ चत्वारि  ५ पञ्च  ६ षट्
७ सप्त  ८ अष्ट  ९ नव  १० दश  ११ एकादश  १२ द्वादश
संख्या — 1 एक, 2 दो, 3 तीन, 4 चार, 5 पाँच, 6 छह, 7 सात, 8 आठ, 9 नौ, 10 दस, 11 ग्यारह, 12 बारह।
इदानीं कः समयः ?
अभी क्या समय है? (अभी कितने बजे हैं?)
पञ्च-वादनम्  षड्-वादनम्  सप्त-वादनम्  अष्ट-वादनम्
पाँच बजे (5:00), छह बजे (6:00), सात बजे (7:00), आठ बजे (8:00)।
सपाद-पञ्चवादनम्  सपाद-षड्वादनम्  सपाद-सप्तवादनम्  सपाद-अष्टवादनम्
सवा पाँच (5:15), सवा छह (6:15), सवा सात (7:15), सवा आठ (8:15)। (सपाद = स + पाद, एक चौथाई घण्टा अधिक)
सार्ध-पञ्चवादनम्  सार्ध-षड्वादनम्  सार्ध-सप्तवादनम्  सार्ध-अष्टवादनम्
साढ़े पाँच (5:30), साढ़े छह (6:30), साढ़े सात (7:30), साढ़े आठ (8:30)। (सार्ध = स + अर्ध, आधा घण्टा अधिक)
पादोन-षड्वादनम्  पादोन-सप्तवादनम्  पादोन-अष्टवादनम्  पादोन-नववादनम्
पौने छह (5:45), पौने सात (6:45), पौने आठ (7:45), पौने नौ (8:45)। (पादोन = पाद + ऊन, एक चौथाई घण्टा कम)
योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 76)
भारतीयज्ञान-परम्परायां समयः घटीयन्त्राणि च
भारतीय ज्ञान-परम्परा में समय और घड़ी-यन्त्र
प्राचीनभारते जनाः समयनिर्देशार्थं सूर्यस्य गतिं पश्यन्ति स्म। तस्य कृते ते बहुविधस्य विज्ञानस्य आविष्करणं कृतवन्तः।
प्राचीन भारत में लोग समय बताने के लिए सूर्य की गति को देखते थे। इसके लिए उन्होंने अनेक प्रकार के विज्ञान का आविष्कार किया।
तादृशानि विज्ञानयन्त्राणि सामान्यतः वयं प्रसिद्धेषु देवालयेषु पश्यामः। यथा ओडिशाराज्ये कोणार्कक्षेत्रे विद्यमाने सूर्यमन्दिरे चक्राणि सन्ति।
ऐसे वैज्ञानिक यन्त्र हम प्रायः प्रसिद्ध मन्दिरों में देखते हैं। जैसे ओडिशा राज्य के कोणार्क क्षेत्र में स्थित सूर्य मन्दिर में चक्र (पहिए) हैं।
सूर्यमन्दिरम् – कोणार्कः (ओडिशा)
घटिकायन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, जयपुरम्
मिश्रयन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, देहली
सूर्य मन्दिर – कोणार्क (ओडिशा)
घटिका-यन्त्र (समय बताने वाला यन्त्र) – जन्तर-मन्तर, जयपुर
मिश्र-यन्त्र – जन्तर-मन्तर, दिल्ली
प्रातः स्मरणम्
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये सरस्वती ।
करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम् ॥
(प्रातःकाल का स्मरण) हाथ के अगले भाग (उँगलियों के सिरों) में लक्ष्मी निवास करती हैं, हाथ के बीच में सरस्वती और हाथ के मूल (कलाई के पास) में गोविन्द (भगवान विष्णु) रहते हैं। (इसलिए) सुबह उठकर अपने हाथों का दर्शन करना चाहिए।
भूमिवन्दना
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले ।
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे ॥
(धरती की वन्दना) हे समुद्र-रूपी वस्त्र पहनने वाली और पर्वत-रूपी स्तनों वाली देवि (पृथ्वी)! हे विष्णु की पत्नी! तुम्हें नमस्कार है। मेरे पैरों के स्पर्श को (तुम पर पैर रखने को) क्षमा करो।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

षष्ठः पाठः — अहं प्रातः उत्तिष्ठामि (चित्रपाठः) — पृष्ठ 70पाठ-प्रवेशः — सन्दीपस्य खुश्याः च दिनचर्या (५:०० – ६:००) · हिन्दी अनुवाद एवं अतिरिक्त अभ्यास (इस पृष्ठ पर पुस्तक में प्रश्न नहीं हैं)

पाठः
प्र.1नमो नमः । मम नाम सन्दीपः । अहं मम दिनचर्यां वदामि ।
नमो नमः । मम नाम खुशी । अहम् अपि मम दिनचर्यां वदामि ।
अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने (५:००) उत्तिष्ठामि ।
प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि ।
ततः उषःपानं करोमि, कवोष्णं जलं पिबामि ।
अहं सपाद-पञ्चवादने (५:१५) शौचं करोमि, तदनन्तरं मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि ।
अहं सार्ध-पञ्चवादने (५:३०) सूर्य-नमस्कारं योगासनं च करोमि ।
अहं षड्वादने (६:००) स्वाध्यायं करोमि ।

अस्य पाठभागस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद —

समयःसंस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
—नमो नमः । मम नाम सन्दीपः । अहं मम दिनचर्यां वदामि ।नमस्कार। मेरा नाम सन्दीप है। मैं अपनी दिनचर्या बताता हूँ।
—नमो नमः । मम नाम खुशी । अहम् अपि मम दिनचर्यां वदामि ।नमस्कार। मेरा नाम खुशी है। मैं भी अपनी दिनचर्या बताती हूँ।
५:००अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने (५:००) उत्तिष्ठामि ।मैं हर दिन सुबह पाँच बजे उठता/उठती हूँ।
५:००प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि ।सबसे पहले धरती को प्रणाम करता/करती हूँ, और माता-पिता को नमस्कार करता/करती हूँ।
५:००ततः उषःपानं करोमि, कवोष्णं जलं पिबामि ।उसके बाद उषःपान करता/करती हूँ — गुनगुना पानी पीता/पीती हूँ।
५:१५अहं सपाद-पञ्चवादने (५:१५) शौचं करोमि, तदनन्तरं मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि ।मैं सवा पाँच बजे शौच जाता/जाती हूँ, उसके बाद मुँह धोता/धोती हूँ और दाँत साफ़ करता/करती हूँ।
५:३०अहं सार्ध-पञ्चवादने (५:३०) सूर्य-नमस्कारं योगासनं च करोमि ।मैं साढ़े पाँच बजे सूर्य-नमस्कार और योगासन करता/करती हूँ।
६:००अहं षड्वादने (६:००) स्वाध्यायं करोमि ।मैं छह बजे स्वाध्याय (स्वयं पढ़ाई) करता/करती हूँ।
प्र.2पृष्ठ 70 इत्यत्र सन्दीपः खुशी च कस्मिन् समये किं कुर्वतः ? समयसारणीं रचयन्तु । (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर
अङ्केषुसंस्कृतेन समयःकार्यम्हिन्दी
५:००पञ्चवादनेउत्तिष्ठामिउठना
५:००पञ्चवादनेभूमेः वन्दनम्, मातापित्रोः नमनम्भूमि-वन्दन, माता-पिता को नमस्कार
५:००पञ्चवादनेउषःपानम्गुनगुना जल पीना
५:१५सपाद-पञ्चवादनेशौचम्, मुखप्रक्षालनम्, दन्तधावनम्शौच, मुँह धोना, दाँत साफ़ करना
५:३०सार्ध-पञ्चवादनेसूर्य-नमस्कारः, योगासनम्सूर्य-नमस्कार, योगासन
६:००षड्वादनेस्वाध्यायःस्वयं अध्ययन

संस्कृतेन उत्तरम् — सन्दीपः खुशी च पञ्चवादने उत्तिष्ठतः, सपाद-पञ्चवादने दन्तधावनं कुरुतः, सार्ध-पञ्चवादने योगासनं कुरुतः, षड्वादने च स्वाध्यायं कुरुतः । (हिन्दी: सन्दीप और खुशी पाँच बजे उठते हैं, सवा पाँच बजे दाँत साफ़ करते हैं, साढ़े पाँच बजे योगासन करते हैं और छह बजे स्वाध्याय करते हैं।)

प्र.3‘पञ्चवादनम्’ ‘पञ्चवादने’ च — अनयोः पदयोः प्रयोगे कः भेदः ? पाठात् उदाहरणानि दत्त्वा स्पष्टीकुर्वन्तु । (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर

‘–वादनम्’ वाला रूप समय का नाम है; ‘–वादने’ वाला रूप बताता है कि कोई काम किस समय होता है।

  • इदानीं पञ्चवादनम् । — अभी पाँच बजे हैं।
  • अहं पञ्चवादने उत्तिष्ठामि । — मैं पाँच बजे उठता/उठती हूँ।
  • अहं षड्वादने स्वाध्यायं करोमि । — मैं छह बजे स्वाध्याय करता/करती हूँ।
समय का नामकाम का समय (‘…बजे’)हिन्दी
पञ्चवादनम्पञ्चवादनेपाँच बजे
सपाद-पञ्चवादनम्सपाद-पञ्चवादनेसवा पाँच बजे
सार्ध-पञ्चवादनम्सार्ध-पञ्चवादनेसाढ़े पाँच बजे
षड्वादनम्षड्वादनेछह बजे
पादोन-सप्तवादनम्पादोन-सप्तवादनेपौने सात बजे

अहं प्रातः उत्तिष्ठामि (चित्रपाठः) — पृष्ठ 71दिनचर्यायाः उत्तरार्धः (६:३० – ८:००) · हिन्दी अनुवाद एवं अतिरिक्त अभ्यास (इस पृष्ठ पर पुस्तक में प्रश्न नहीं हैं)

पाठः
प्र.1अहं सार्ध-षड्वादने (६:३०) मम परिसरं स्वच्छं करोमि ।
ततः पादोन-सप्तवादने (६:४५) स्नानं करोमि ।
अहं सप्तवादने (७:००) प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं च करोमि ।
तदनन्तरं मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि ।
अहं सार्ध-सप्तवादने (७:३०) प्रातराशं करोमि ।
तत्पश्चात् अष्टवादने (८:००) विद्यालयं गच्छामि ।

अस्य पाठभागस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद —

समयःसंस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
६:३०अहं सार्ध-षड्वादने (६:३०) मम परिसरं स्वच्छं करोमि ।मैं साढ़े छह बजे अपना आस-पास का परिसर साफ़ करता/करती हूँ।
६:४५ततः पादोन-सप्तवादने (६:४५) स्नानं करोमि ।उसके बाद पौने सात बजे स्नान करता/करती हूँ।
७:००अहं सप्तवादने (७:००) प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं च करोमि ।मैं सात बजे प्रार्थना करता/करती हूँ और गीता का पाठ भी करता/करती हूँ।
७:००तदनन्तरं मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि ।उसके पश्चात् माता और पिता के चरण छूकर प्रणाम करता/करती हूँ।
७:३०अहं सार्ध-सप्तवादने (७:३०) प्रातराशं करोमि ।मैं साढ़े सात बजे नाश्ता करता/करती हूँ।
८:००तत्पश्चात् अष्टवादने (८:००) विद्यालयं गच्छामि ।उसके बाद आठ बजे विद्यालय जाता/जाती हूँ।
प्र.2सम्पूर्णपाठे (पृष्ठ 70–71) उक्तां दिनचर्यां क्रमेण एकस्यां सारण्यां लिखन्तु । (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर

पाठ के बारह चित्रों के क्रम से पूरी दिनचर्या (५:०० से ८:०० तक) —

क्रमःसमयःसंस्कृतेनकार्यम् (हिन्दी)
१५:००पञ्चवादने उत्तिष्ठामि ।उठना
२५:००भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि ।धरती को प्रणाम, माता-पिता को नमस्कार
३५:००उषःपानं करोमि, कवोष्णं जलं पिबामि ।गुनगुना जल पीना
४५:१५सपाद-पञ्चवादने शौचं करोमि, मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि ।शौच, मुँह धोना, दाँत साफ़ करना
५५:३०सार्ध-पञ्चवादने सूर्य-नमस्कारं योगासनं च करोमि ।सूर्य-नमस्कार और योगासन
६६:००षड्वादने स्वाध्यायं करोमि ।स्वयं पढ़ाई
७६:३०सार्ध-षड्वादने मम परिसरं स्वच्छं करोमि ।आस-पास की सफ़ाई
८६:४५पादोन-सप्तवादने स्नानं करोमि ।स्नान
९७:००सप्तवादने प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं च करोमि ।प्रार्थना और गीतापाठ
१०उसके बादतदनन्तरं मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि ।माता-पिता का चरण-वन्दन
११७:३०सार्ध-सप्तवादने प्रातराशं करोमि ।नाश्ता
१२८:००अष्टवादने विद्यालयं गच्छामि ।विद्यालय जाना
प्र.3पाठे आगतानि क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु । तेषां पुरुषं वचनं च लिखन्तु, ‘सः/सा’ इत्यनेन सह रूपं च लिखन्तु । (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर

पाठ में छह क्रियापद हैं — वदामि, उत्तिष्ठामि, करोमि, नमामि, पिबामि, गच्छामि। सभी उत्तमपुरुष, एकवचन में हैं, क्योंकि कर्ता ‘अहम्’ है — सन्दीप और खुशी अपनी ही बात कह रहे हैं।

क्रियापदम्अर्थःपुरुषः, वचनम्सः/सा के साथ
वदामिमैं कहता/कहती हूँउत्तमपुरुषः, एकवचनम्वदति
उत्तिष्ठामिमैं उठता/उठती हूँउत्तमपुरुषः, एकवचनम्उत्तिष्ठति
करोमिमैं करता/करती हूँउत्तमपुरुषः, एकवचनम्करोति
नमामिमैं नमस्कार करता/करती हूँउत्तमपुरुषः, एकवचनम्नमति
पिबामिमैं पीता/पीती हूँउत्तमपुरुषः, एकवचनम्पिबति
गच्छामिमैं जाता/जाती हूँउत्तमपुरुषः, एकवचनम्गच्छति

संख्या तथा ‘इदानीं कः समयः ?’ — पृष्ठ 72संख्या १–१२ एवं द्वादश घटीचित्राणि · प्रश्न ३ अतिरिक्त अभ्यास है

पाठःगतिविधिः
प्र.1संख्या — १ एकम्, २ द्वे, ३ त्रीणि, ४ चत्वारि, ५ पञ्च, ६ षट्, ७ सप्त, ८ अष्ट, ९ नव, १० दश, ११ एकादश, १२ द्वादश । — एतां संख्यासारणीं पठन्तु, अर्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

१ से १२ तक की संख्याएँ, उनका हिन्दी अर्थ और घड़ी में उनका ‘वादनम्’ रूप —

अङ्कःसंस्कृतपदम्हिन्दीवादनरूपम् (‘बजे’)
१एकम्एकएकवादनम् (१:००)
२द्वेदोद्विवादनम् (२:००)
३त्रीणितीनत्रिवादनम् (३:००)
४चत्वारिचारचतुर्वादनम् (४:००)
५पञ्चपाँचपञ्चवादनम् (५:००)
६षट्छहषड्वादनम् (६:००)
७सप्तसातसप्तवादनम् (७:००)
८अष्टआठअष्टवादनम् (८:००)
९नवनौनववादनम् (९:००)
१०दशदसदशवादनम् (१०:००)
११एकादशग्यारहएकादशवादनम् (११:००)
१२द्वादशबारहद्वादशवादनम् (१२:००)
प्र.2इदानीं कः समयः ? — चित्रेषु द्वादश घट्यः दत्ताः —
पञ्च-वादनम्, षड्-वादनम्, सप्त-वादनम्, अष्ट-वादनम्;
सपाद-पञ्चवादनम्, सपाद-षड्वादनम्, सपाद-सप्तवादनम्, सपाद-अष्टवादनम्;
सार्ध-पञ्चवादनम्, सार्ध-षड्वादनम्, सार्ध-सप्तवादनम्, सार्ध-अष्टवादनम् ।

एतेषां समयम् अङ्कैः लिखन्तु ।
उत्तर

बारहों घड़ियों का समय अङ्कों में —

पङ्क्तिःसंस्कृतम्अङ्केषुहिन्दी
प्रथमा (पूर्णः)पञ्च-वादनम्५:००पाँच बजे
षड्-वादनम्६:००छह बजे
सप्त-वादनम्७:००सात बजे
अष्ट-वादनम्८:००आठ बजे
द्वितीया (सपाद = +१५)सपाद-पञ्चवादनम्५:१५सवा पाँच
सपाद-षड्वादनम्६:१५सवा छह
सपाद-सप्तवादनम्७:१५सवा सात
सपाद-अष्टवादनम्८:१५सवा आठ
तृतीया (सार्ध = +३०)सार्ध-पञ्चवादनम्५:३०साढ़े पाँच
सार्ध-षड्वादनम्६:३०साढ़े छह
सार्ध-सप्तवादनम्७:३०साढ़े सात
सार्ध-अष्टवादनम्८:३०साढ़े आठ
प्र.3‘सपाद’, ‘सार्ध’, ‘पादोन’ — एतेषां पदानाम् अर्थं विवृण्वन्तु, उदाहरणैः च स्पष्टीकुर्वन्तु । (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर

सपाद = सवा (+१५ मिनट), सार्ध = साढ़े (+३० मिनट), पादोन = पौने (−१५ मिनट)।

पदम्पदविच्छेदःअर्थःक्रियाउदाहरणम्
सपादस + पादचौथाई सहित+ १५ निमेषाःसपाद-पञ्चवादनम् = ५:१५
सार्धस + अर्धआधा सहित+ ३० निमेषाःसार्ध-षड्वादनम् = ६:३०
पादोनपाद + ऊनचौथाई कम− १५ निमेषाःपादोन-सप्तवादनम् = ६:४५
सपाद-सप्तवादनम् = ७:०० + ०:१५ = ७:१५
सार्ध-सप्तवादनम् = ७:०० + ०:३० = ७:३०
पादोन-सप्तवादनम् = ७:०० − ०:१५ = ६:४५

पादोन-वादनम् तथा वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 73चत्वारि पादोन-घटीचित्राणि एवं शब्दार्थसारणी · प्रश्न ३ अतिरिक्त अभ्यास है

पाठः
प्र.1पादोन-षड्वादनम्, पादोन-सप्तवादनम्, पादोन-अष्टवादनम्, पादोन-नववादनम् — एतेषां चतुर्णां घटीचित्राणां समयम् अङ्कैः लिखन्तु ।
उत्तर

चारों घड़ियों में बड़ी सुई ९ पर है — ‘पादोन’ यानी पौने।

संस्कृतम्गणनाअङ्केषुहिन्दी
पादोन-षड्वादनम्६:०० − ०:१५५:४५पौने छह
पादोन-सप्तवादनम्७:०० − ०:१५६:४५पौने सात
पादोन-अष्टवादनम्८:०० − ०:१५७:४५पौने आठ
पादोन-नववादनम्९:०० − ०:१५८:४५पौने नौ
प्र.2वयं शब्दार्थान् जानीमः — दिनचर्याम्, वदामि, प्रतिदिनम्, उत्तिष्ठामि, भूमेः, वन्दनम्, मुखप्रक्षालनम्, तदनन्तरम्, दन्तधावनम्, योगासनम्, स्वाध्यायम्, स्नानम्, श्लोकान्, प्रातराशम्, विद्यालयम्, गच्छामि, इदानीम्, उषःपानम् — एतेषां शब्दानाम् अर्थान् (संस्कृतपर्यायं, हिन्दी, English) लिखन्तु ।
उत्तर

पृष्ठ 73 की पूरी शब्दार्थ-सारणी — पहले संस्कृत पर्याय, फिर हिन्दी, फिर अंग्रेज़ी।

शब्दःअर्थः (संस्कृतपर्यायः)हिन्दीEnglish
दिनचर्याम्दैनन्दिन-कार्यसरणीम्दैनिक कार्यDaily Routine
वदामिकथयामिबोल रहा/रही हूँI speak
प्रतिदिनम्नित्यम्हर दिनDaily
उत्तिष्ठामिजागर्मिजागता/जागती हूँI wake up/get up
भूमेःपृथिव्याःभूमि काOf the earth
वन्दनम्नमनम्अभिवादनSalutation
मुखप्रक्षालनम्मुखधावनम्मुँह धोनाFacewash
तदनन्तरम्ततः परम्उसके पश्चात्After that
दन्तधावनम्दन्तशोधनम्दाँतों का मञ्जनBrushing teeth
योगासनम्योगासनक्रियायोगासनYogasana
स्वाध्यायम्स्व-अध्ययनम्स्वयं अध्ययनSelf-study
स्नानम्शरीरशुद्धिःनहानाBath
श्लोकान्छन्दोबद्धानि पद्यानिश्लोकों कोMetred verses
प्रातराशम्कल्याहारम्अल्पाहारBreakfast
विद्यालयम्पाठशालाम्विद्यालय कोTo the school
गच्छामियामिजाता/जाती हूँI go
इदानीम्सम्प्रतिअभीNow
उषःपानम्प्रातः कवोष्ण-जलस्य पानम्सुबह गुनगुना जल पीनाDrinking warm water in morning

अन्तिम खाने (‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’) में हिन्दीभाषी विद्यार्थी ऊपर वाला हिन्दी अर्थ लिखें; दूसरी मातृभाषा हो तो उसी भाषा का शब्द लिखें।

प्र.3पाठे आगतानां युक्तपदानां खण्डान् अर्थं च लिखन्तु — उषःपानम्, कवोष्णम्, मातापितरौ, चरणवन्दनम्, मुखप्रक्षालनम्, दन्तधावनम्, प्रातराशम्, तत्पश्चात् । (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर

इन जुड़े हुए शब्दों को तोड़ते ही अर्थ खुल जाता है —

पदम्खण्डाःअर्थः
उषःपानम्उषः (भोर) + पानम् (पीना)भोर में गुनगुना जल पीना
कवोष्णम्कु (थोड़ा) + उष्णम् (गरम)थोड़ा गरम, गुनगुना
मातापितरौमाता च पिता चमाता और पिता (दोनों)
चरणवन्दनम्चरणयोः वन्दनम्चरण छूकर प्रणाम
मुखप्रक्षालनम्मुखस्य प्रक्षालनम्मुँह धोना
दन्तधावनम्दन्तानां धावनम्दाँत साफ़ करना
प्रातराशम्प्रातः + आशम् (भोजन)सुबह का भोजन, नाश्ता
तत्पश्चात्तत् + पश्चात्उसके बाद

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 74अभ्यासः (प्रश्नाः १–३)

अभ्यासः
प्र.1पट्टिकातः शिष्टाचारस्य पदानि चित्वा लिखन्तु —
कलहःगुरुवन्दनम्वृद्धसेवाअतिथिसत्कारःअहङ्कारः
मातृप्रेमपितृभक्तिःज्येष्ठेषु आदरःकनिष्ठेषु प्रीतिःपरस्परद्वेषः
बन्धुषुप्रीतिःअसूयास्वाभिमानम्परोपकारः
प्राणिषु दयाप्रियवचनम्हिंसासत्यकथनम्सत्पात्रे दानम्
सर्वेषु मैत्रीभावःअहिंसासमयपालनम्स्वच्छताप्रकृतिरक्षणम्
भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः

यथा – गुरुवन्दनम्
उत्तर

पट्टिका के २५ पदों में से ये २० शिष्टाचार के पद हैं —

क्रमःशिष्टाचारपदम्हिन्दी अर्थ
१गुरुवन्दनम् (यथा)गुरु को प्रणाम करना
२वृद्धसेवाबुज़ुर्गों की सेवा
३अतिथिसत्कारःअतिथि का आदर-सत्कार
४मातृप्रेममाता से प्रेम
५पितृभक्तिःपिता के प्रति भक्ति
६ज्येष्ठेषु आदरःबड़ों के प्रति आदर
७कनिष्ठेषु प्रीतिःछोटों से स्नेह
८बन्धुषु प्रीतिःसगे-सम्बन्धियों से प्रेम
९स्वाभिमानम्आत्म-सम्मान
१०परोपकारःदूसरों का भला करना
११प्राणिषु दयासब प्राणियों पर दया
१२प्रियवचनम्मीठा बोलना
१३सत्यकथनम्सच बोलना
१४सत्पात्रे दानम्योग्य पात्र को दान
१५सर्वेषु मैत्रीभावःसबके प्रति मित्रता का भाव
१६अहिंसाकिसी को न सताना
१७समयपालनम्समय की पाबन्दी
१८स्वच्छतासफ़ाई
१९प्रकृतिरक्षणम्प्रकृति की रक्षा
२०भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहःभाइयों और बहनों से स्नेह

छोड़े गए ५ पद (दुर्गुण): कलहः, अहङ्कारः, परस्परद्वेषः, असूया, हिंसा।

प्र.2उदाहरणानुगुणं समयं संख्याभिः लिखन्तु —
यथा – पादोन-सप्तवादनम् – ६:४५ ।
(क) सार्ध-दशवादनम्
(ख) दशवादनम्
(ग) सपाद-षड्वादनम्
(घ) सार्ध-चतुर्वादनम्
(ङ) पादोन-एकादशवादनम् ।
उत्तर

सपाद = +१५ मिनट, सार्ध = +३० मिनट, पादोन = उस घण्टे से १५ मिनट कम।

क्रमःसंस्कृतम्गणनाउत्तरम् (अङ्केषु)हिन्दी
यथापादोन-सप्तवादनम्७:०० − ०:१५६:४५पौने सात
(क)सार्ध-दशवादनम्१०:०० + ०:३०१०:३०साढ़े दस
(ख)दशवादनम्पूर्णः समयः१०:००दस बजे
(ग)सपाद-षड्वादनम्६:०० + ०:१५६:१५सवा छह
(घ)सार्ध-चतुर्वादनम्४:०० + ०:३०४:३०साढ़े चार
(ङ)पादोन-एकादशवादनम्११:०० − ०:१५१०:४५पौने ग्यारह
प्र.3उदाहरणानुगुणं समयम् अक्षरैः लिखन्तु —
यथा – ०६:०० – षड्वादनम् ।
(क) ०५:३०
(ख) ०९:४५
(ग) १२:००
(घ) ०६:४५
(ङ) ११:३० ।
उत्तर

:०० → केवल संख्या + वादनम्; :३० → सार्ध; :४५ → पादोन + अगले घण्टे की संख्या।

क्रमःअङ्केषुनिमेषाः किं सूचयन्तिउत्तरम् (अक्षरैः)हिन्दी
यथा०६:००:०० → पूर्णःषड्वादनम्छह बजे
(क)०५:३०:३० → सार्धसार्ध-पञ्चवादनम्साढ़े पाँच
(ख)०९:४५:४५ → पादोन (अग्रिमः घण्टः)पादोन-दशवादनम्पौने दस
(ग)१२:००:०० → पूर्णःद्वादशवादनम्बारह बजे
(घ)०६:४५:४५ → पादोन (अग्रिमः घण्टः)पादोन-सप्तवादनम्पौने सात
(ङ)११:३०:३० → सार्धसार्ध-एकादशवादनम्साढ़े ग्यारह

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 75अभ्यासः (प्रश्नाः ४–६)

अभ्यासः
प्र.4उदाहरणानुगुणं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
यथा – सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति । – सः कदा अध्ययनं करोति ?
(क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति ।
(ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति ।
(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति ।
(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति ।
(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति ।
उत्तर

समय वाले पद की जगह ‘कदा’ (कब) रखिए; बाक़ी वाक्य वैसा ही रहेगा।

क्रमःवाक्यम्प्रश्नःहिन्दी
यथासः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति ।सः कदा अध्ययनं करोति ?वह कब पढ़ाई करता है ?
(क)सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति ।सा कदा विद्यालयं गच्छति ?वह (लड़की) कब विद्यालय जाती है ?
(ख)सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति ।सतीशः कदा भोजनं करोति ?सतीश कब भोजन करता है ?
(ग)यानं पञ्चवादने आगच्छति ।यानं कदा आगच्छति ?वाहन कब आता है ?
(घ)गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति ।गोपालः कदा गोदोहनं करोति ?गोपाल कब गाय दुहता है ?
(ङ)माता दशवादने कार्यालयं गच्छति ।माता कदा कार्यालयं गच्छति ?माता कब कार्यालय जाती है ?
प्र.5स्वस्य दिनचर्यां सरलवाक्यैः लिखन्तु — यथा – अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि ।
उत्तर

नमूना उत्तर (मम दिनचर्या) — हर विद्यार्थी अपनी दिनचर्या लिखेगा; ढाँचा यही रहेगा।

समयःसंस्कृतवाक्यम्हिन्दी
६:००अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि । (यथा)मैं सुबह छह बजे उठता/उठती हूँ।
६:१५अहं सपाद-षड्वादने दन्तधावनं मुखप्रक्षालनं च करोमि ।मैं सवा छह बजे दाँत साफ़ करता/करती हूँ और मुँह धोता/धोती हूँ।
६:३०अहं सार्ध-षड्वादने योगासनं करोमि ।मैं साढ़े छह बजे योगासन करता/करती हूँ।
७:००ततः सप्तवादने अहं स्नानं करोमि ।उसके बाद सात बजे मैं स्नान करता/करती हूँ।
७:१५अहं सपाद-सप्तवादने ईश्वरस्य प्रार्थनां करोमि ।मैं सवा सात बजे ईश्वर की प्रार्थना करता/करती हूँ।
७:३०अहं सार्ध-सप्तवादने प्रातराशं करोमि ।मैं साढ़े सात बजे नाश्ता करता/करती हूँ।
८:००तदनन्तरम् अष्टवादने अहं विद्यालयं गच्छामि ।उसके बाद आठ बजे मैं विद्यालय जाता/जाती हूँ।
१२:३०अहं सार्ध-द्वादशवादने मध्याह्नभोजनं करोमि ।मैं साढ़े बारह बजे दोपहर का भोजन करता/करती हूँ।
२:३०अहं सार्ध-द्विवादने गृहम् आगच्छामि ।मैं ढाई बजे घर लौटता/लौटती हूँ।
४:००अहं चतुर्वादने क्रीडाङ्गणे क्रीडामि ।मैं चार बजे खेल के मैदान में खेलता/खेलती हूँ।
६:००अहं षड्वादने गृहकार्यं करोमि, पाठान् च पठामि ।मैं छह बजे गृहकार्य करता/करती हूँ और पाठ पढ़ता/पढ़ती हूँ।
८:३०अहं सार्ध-अष्टवादने रात्रिभोजनं करोमि ।मैं साढ़े आठ बजे रात का भोजन करता/करती हूँ।
१०:००तत्पश्चात् दशवादने अहं शयनं करोमि ।उसके बाद दस बजे मैं सो जाता/जाती हूँ।
प्र.6वाक्येषु शिष्टाचारपदं योजयन्तु —
नियमपालनं, सेवां, मैत्रीभावः, साहाय्यं, सत्कारं, दयाभावः ।
यथा – युवकः मातापित्रोः सेवां करोति ।
(क) सा दुर्बलानां …………. करोति ।
(ख) सर्वेषु प्राणिषु …………. भवतु ।
(ग) सर्वे छात्राः पाठशालायाः …………. कुर्वन्तु ।
(घ) वयं सर्वे अतिथीनां …………. कुर्मः ।
(ङ) परस्परं छात्रेषु …………. भवतु ।
उत्तर

रिक्त स्थान के आगे ‘करोति/कुर्वन्तु/कुर्मः’ हो तो वह पद लगेगा जो किया जाता है; ‘भवतु’ हो तो भाव वाला पद (दयाभावः, मैत्रीभावः)।

क्रमःपूर्णवाक्यम्योजितं पदम्हिन्दी
यथायुवकः मातापित्रोः सेवां करोति ।सेवांयुवक माता-पिता की सेवा करता है।
(क)सा दुर्बलानां साहाय्यं करोति ।साहाय्यंवह दुर्बलों की सहायता करती है।
(ख)सर्वेषु प्राणिषु दयाभावः भवतु ।दयाभावःसब प्राणियों पर दया का भाव हो।
(ग)सर्वे छात्राः पाठशालायाः नियमपालनं कुर्वन्तु ।नियमपालनंसब छात्र विद्यालय के नियमों का पालन करें।
(घ)वयं सर्वे अतिथीनां सत्कारं कुर्मः ।सत्कारंहम सब अतिथियों का सत्कार करते हैं।
(ङ)परस्परं छात्रेषु मैत्रीभावः भवतु ।मैत्रीभावःछात्रों में आपस में मित्रता का भाव हो।

योग्यताविस्तरः — भारतीयज्ञान-परम्परायां समयः घटीयन्त्राणि च — पृष्ठ 76कोणार्कसूर्यमन्दिरम्, जन्तरमन्तरम्, प्रातःस्मरणम्, भूमिवन्दना · अनुवाद, चित्र-परिचय एवं श्लोकार्थ (अतिरिक्त अभ्यास)

योग्यताविस्तरः
प्र.1प्राचीनभारते जनाः समयनिर्देशार्थं सूर्यस्य गतिं पश्यन्ति स्म ।
तस्य कृते ते बहुविधस्य विज्ञानस्य आविष्करणं कृतवन्तः ।
तादृशानि विज्ञानयन्त्राणि सामान्यतः वयं प्रसिद्धेषु देवालयेषु पश्यामः ।
यथा ओडिशाराज्ये कोणार्कक्षेत्रे विद्यमाने सूर्यमन्दिरे चक्राणि सन्ति ।

अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम्हिन्दी
प्राचीनभारते जनाः समयनिर्देशार्थं सूर्यस्य गतिं पश्यन्ति स्म ।प्राचीन भारत में लोग समय जानने (बताने) के लिए सूर्य की गति देखा करते थे।
तस्य कृते ते बहुविधस्य विज्ञानस्य आविष्करणं कृतवन्तः ।उसके लिए उन्होंने अनेक प्रकार के विज्ञान का आविष्कार किया।
तादृशानि विज्ञानयन्त्राणि सामान्यतः वयं प्रसिद्धेषु देवालयेषु पश्यामः ।वैसे वैज्ञानिक यन्त्र प्रायः हम प्रसिद्ध देव-मन्दिरों में देखते हैं।
यथा ओडिशाराज्ये कोणार्कक्षेत्रे विद्यमाने सूर्यमन्दिरे चक्राणि सन्ति ।जैसे ओडिशा राज्य के कोणार्क क्षेत्र में स्थित सूर्यमन्दिर में (पत्थर के) पहिये बने हैं।
प्र.2योग्यताविस्तरे प्रदत्तानां चित्राणां परिचयं लिखन्तु । (अतिरिक्त अभ्यासः)
(पृष्ठ 76 पर चार फ़ोटो हैं — ‘सूर्यमन्दिरम् – कोणार्कः (ओडिशा)’ शीर्षक के नीचे (१) पत्थर का विशाल मन्दिर और (२) मन्दिर की दीवार पर उकेरा आरों वाला पत्थर का पहिया; (३) ‘घटिकायन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, जयपुरम्’ — सीढ़ीनुमा ऊँची तिकोनी दीवार और उसके दोनों ओर गोलाई वाले ढाँचे; (४) ‘मिश्रयन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, देहली’ — लाल-सफ़ेद रंग का, घुमावदार दीवारों और सीढ़ियों वाला ढाँचा।)
उत्तर
चित्रम्स्थानम्किं दर्शयतिसमयेन सह सम्बन्धः
सूर्यमन्दिरम्कोणार्कः, ओडिशारथ के आकार का मन्दिर, जिसकी दीवारों पर विशाल पत्थर-चक्रमाना जाता है कि चक्र के आरों पर पड़ती छाया से दिन का समय पढ़ा जा सकता है
पत्थर का चक्रम्कोणार्कः, ओडिशाबारह जोड़े पहिये, हर पहिये में आरेपहिये को धूपघड़ी माना जाता है; आरे दिन के भागों को दर्शाते हैं
घटिकायन्त्रम्जन्तरमन्तरम्, जयपुरम्ढालू त्रिकोणाकार दीवार वाला विशाल सूर्यघटी-यन्त्रछाया की स्थिति से समय की सूक्ष्म गणना
मिश्रयन्त्रम्जन्तरमन्तरम्, देहलीकई यन्त्रों को मिलाकर बना एक ही ढाँचाकई यन्त्र एक साथ — दोपहर का समय तथा वर्ष के सबसे छोटे और सबसे बड़े दिन की पहचान

संस्कृतेन उत्तरम् — कोणार्कस्य सूर्यमन्दिरे प्रस्तरचक्राणि सूर्यघटिकारूपेण कार्यं कुर्वन्ति । जयपुरे देहल्यां च जन्तरमन्तरनामिकासु वेधशालासु घटिकायन्त्रं मिश्रयन्त्रं च विद्येते । (हिन्दी: कोणार्क के सूर्यमन्दिर में पत्थर के चक्र धूपघड़ी का काम करते हैं। जयपुर और दिल्ली की जन्तर-मन्तर नामक वेधशालाओं में घटिकायन्त्र तथा मिश्रयन्त्र हैं।)

प्र.3प्रातःस्मरणम्
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये सरस्वती ।
करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम् ॥
भूमिवन्दना
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले ।
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे ॥

अनयोः श्लोकयोः अन्वयं, हिन्दी-अर्थं, भावं च लिखन्तु । (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर

(१) प्रातःस्मरणम्

अन्वयः — कराग्रे लक्ष्मीः वसते, करमध्ये सरस्वती (वसते), करमूले तु गोविन्दः (वसति) ; (अतः) प्रभाते करदर्शनम् (कर्तव्यम्) ।

हिन्दी अर्थ — हाथ के अगले भाग में लक्ष्मी का वास है, हथेली के बीच में सरस्वती का और हाथ के मूल में गोविन्द (विष्णु) का; इसलिए सुबह उठते ही अपने हाथों के दर्शन करने चाहिए।

(२) भूमिवन्दना

अन्वयः — हे समुद्रवसने, पर्वतस्तनमण्डले, विष्णुपत्नि देवि ! तुभ्यं नमः (अस्तु) ; मे पादस्पर्शं क्षमस्व ।

हिन्दी अर्थ — हे देवि ! समुद्र तुम्हारा वस्त्र है और पर्वत तुम्हारा वक्षःस्थल; हे विष्णुपत्नी (पृथ्वी) ! तुम्हें नमस्कार है — मेरे चरणों के स्पर्श के लिए मुझे क्षमा करो।

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 76घटीचित्रनिर्माणम्, दिनचर्यालेखनम्, श्लोकसंग्रहः

परियोजनाकार्यम्
प्र.1स्फोरकपत्रे घटीनां चित्राणि रचयन्तु, तेषु विविधान् रङ्गान् पूरयन्तु, संस्कृतेन समयं च लिखन्तु ।
उत्तर

नमूना — चार घड़ियाँ और उनके नीचे संस्कृत में समय: (हर विद्यार्थी अपनी पसन्द का समय बना सकता है।)

घटीबड़ी सुईछोटी सुईसंस्कृतेन लेख्यम्अङ्केषु
११२ पर७ परसप्तवादनम्७:००
२३ पर८ – ९ के बीचसपाद-अष्टवादनम्८:१५
३६ पर४ – ५ के बीचसार्ध-चतुर्वादनम्४:३०
४९ पर५ – ६ के बीचपादोन-षड्वादनम्५:४५
प्र.2मात्रा / पित्रा सह चर्चां कृत्वा स्वस्याः / स्वस्य दिनचर्यां संस्कृतेन लिखन्तु ।
उत्तर

अहं प्रातः पादोन-षड्वादने उत्तिष्ठामि । ततः मातापितरौ नमामि । अहं षड्वादने योगासनं करोमि । सार्ध-षड्वादने अहं स्नानं करोमि । सप्तवादने अहं पाठान् पठामि । सार्ध-सप्तवादने अहं प्रातराशं खादामि । अष्टवादने अहं विद्यालयं गच्छामि । सायं पञ्चवादने अहं क्रीडाङ्गणे क्रीडामि । रात्रौ सार्ध-नववादने अहं स्वपिमि ।

प्र.3शिष्टाचारस्य विषये पञ्चानां श्लोकानां संग्रहं कुर्वन्तु स्मरन्तु च ।
उत्तर

शिष्टाचार पर पाँच श्लोक (संग्रह) —

क्रमःश्लोकःअर्थः (हिन्दी)कः शिष्टाचारः
१सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः ॥
सच बोलो, प्रिय बोलो; ऐसा सच मत बोलो जो चुभे, और प्रिय लगने वाला झूठ भी मत बोलो — यही सनातन धर्म है।सत्यकथनम्, प्रियवचनम्
२विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम् ॥
विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता आती है, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख मिलता है।विनयः, गुरुवन्दनम्
३अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥
जो सदा अभिवादन करता है और बड़ों की सेवा करता है, उसकी चार वस्तुएँ बढ़ती हैं — आयु, विद्या, यश और बल।वृद्धसेवा, ज्येष्ठेषु आदरः
४परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः ।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥
वृक्ष दूसरों के लिए फलते हैं, नदियाँ दूसरों के लिए बहती हैं, गायें दूसरों के लिए दूध देती हैं — यह शरीर भी परोपकार के लिए ही है।परोपकारः, प्राणिषु दया
५अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥
‘यह अपना है, वह पराया’ — ऐसी गिनती छोटे मन वालों की होती है; उदार हृदय वालों के लिए तो सारी पृथ्वी ही परिवार है।सर्वेषु मैत्रीभावः

Chapter 6 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter6 – Aham Pratah Uttishthami
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 6 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 6?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…