NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Yah Janati Sah Panditah of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 6 Sanskrit Chapter 11 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Class: Class 6
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 11 – Yah Janati Sah Panditah
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 11 यः जानाति सः पण्डितः View Download
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 online above, or download the complete question-answer PDF to study Yah Janati Sah Panditah offline at any time.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 26 questions of this chapter. The questions solved are:
- संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति । प्रहेलिकाः आबालवृद्धं मानसिकम् उल्लासं जनयन्ति । बुद्धेः तार्किकशक्तिं वर्धयन्ति । चिन्तनक्षमतां विकासयन्ति । पूर्वजानां कवीनां बुद्धिमत्तां कल्पनाशक्तिं च दर्शयन्ति । — अस्य पाठ-प्रवेशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- भोजनान्ते च किं पेयं जयन्तः कस्य वै सुतः । कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ १ ॥ — विवरणम् – भोजनस्य अन्ते किं पानीयम् ? (……) । जयन्तः कस्य पुत्रः ? (……) । विष्णोः सान्निध्यं कथम् उक्तम् ? (……) ।
- न तस्यादिर्न तस्यान्तो मध्ये यस्तस्य तिष्ठति । तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद ॥ २ ॥ — विवरणम् – तस्य आदिः ‘न’ अस्ति, तस्य अन्तः अपि ‘न’ अस्ति, तस्य मध्ये ‘य’ तिष्ठति । तत् तव अपि अस्ति । मम अपि अस्ति । यदि जानासि तत् वद – (……) ।
- वृक्षस्याग्रे फलं दृष्टं फलाग्रे वृक्ष एव च । अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥ — विवरणम् – वृक्षस्य अग्रे फलं दृष्टं, फलस्य अग्रे वृक्षः एव च । अकारः यस्य आदिः, तथैव सकारः यस्य अन्ते अस्ति, तत् पदं यः जानाति सः पण्डितः – (……) ।
- किमिच्छति नरः काश्यां भूपानां को रणे हितः । को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम् ॥ ४ ॥ — विवरणम् – मनुष्यः काश्यां किम् इच्छति ? (……) । युद्धे महाराजानां कः हितः ? (……) । कः सर्वदेवानां वन्दनीयः ? एकपदेन उत्तरं ददातु – (……) ।
- कुलालस्य गृहे ह्यर्धं तदर्धं हस्तिनापुरे । द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः ॥ ५ ॥ — विवरणम् – कुम्भकारस्य गृहे तस्य अर्धं किम् अस्ति ? (……) । हस्तिनापुरे तस्य अपरम् अर्धम् किम् अस्ति ? (……) । द्वयं मिलित्वा पूर्णरूपं लङ्कायां किम् अस्ति ? (……) उत्तरं यः जानाति सः पण्डितः ।
- प्रहेलिकानाम् उत्तराणि — पाठे प्रदत्तायाः उत्तर-पेटिकायाः आधारेण पञ्चानां प्रहेलिकानाम् उत्तराणि क्रमेण लिखन्तु ।
- वयं शब्दार्थान् जानीमः — अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थं (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) लिखन्तु, मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु — पेयम्, सुतः, तक्रम्, कुलालस्य, रणे ।
- पठन्तु अवगच्छन्तु लिखन्तु च — गुरु-शिष्यसम्बन्धः : श्रीरामस्य गुरुः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य शिष्यः श्रीरामः । (आदि) — एतेषु वाक्येषु कः नियमः कार्यरतः अस्ति ? सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
- ग्रन्थः ग्रन्थकर्ता च — रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः । वाल्मीकेः काव्यं रामायणम् । (आदि) — सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
- पति-पत्नीसम्बन्धः — अरुन्धत्याः पतिः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य पत्नी अरुन्धती । (आदि) — सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
- पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (क) भोजनान्ते पातुं योग्यं किम् ? (ख) सर्वदेवानां वन्दनीयः कः ? (ग) जयन्तः कस्य सुतः ? (घ) लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति ?
- पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम् ? (ख) कस्य आदिः अन्तः च ‘न’ अस्ति ? (ग) नरः काश्यां किम् इच्छति ? (घ) कुलालस्य गृहे अर्धं किम् अस्ति ?
- अधोलिखितानि शब्दरूपाणि पठन्तु अवगच्छन्तु स्मरन्तु च — (षष्ठी-विभक्त्यन्तानि रूपाणि : अकारान्त-पुंलिङ्गम्, आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्, ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्, अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम् तथा सर्वनामपदानि) ।
- उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु — यथा – विद्यालयः, छात्रः → ‘विद्यालयस्य’ ‘छात्रः’ गच्छति । (क) द्विचक्रिका, चक्रम् — ……… ……… भ्रमति । (ख) वृक्षः, फलम् — ……… ……… खादति । (ग) छात्रा, नाम — ……… ……… पृच्छति । (घ) रामः, पुस्तकम् — ……… ……… आनयति । (ङ) मन्दिरम्, शिखरम् — ……… ……… पश्यति ।
- तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु — पुंलिङ्गम् : देवः (देवस्य), वृक्षः, द्वारपालः, स्यूतः, अनुजः, अग्रजः, पितामहः, मातुलः, प्राचार्यः, विद्यालयः, पितृव्यः । स्त्रीलिङ्गम् : रमा (रमायाः), छात्रा, दोला, उपासना, पुस्तिका, भ्रातृजाया, अग्रजा, स्नुषा, लेखनी, पत्नी, पुत्री । नपुंसकलिङ्गम् : भवनम् (भवनस्य), उद्यानम्, वनम्, सूत्रम्, पत्रम्, यन्त्रम्, वातायनम्, पुष्पम्, सङ्गणकम्, गृहम्, वार्तापत्रम् ।
- रिक्तस्थानेषु कुटुम्बस्य परिचयं लिखन्तु — यथा – मम नाम दिनेशः । मम पितुः नाम सुरेशः । मम मातुः नाम ……… । मम अग्रजस्य नाम ……… । मम अनुजायाः नाम ……… । मम पितामहस्य नाम ……… । मम पितामह्याः नाम ……… । मम पितृव्यस्य नाम ……… । मम पितृव्यायाः नाम ……… । एतत् मम कुटुम्बकम् ।
- अधः श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रम् अस्ति । चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि रचयन्तु — यथा – रामस्य पिता दशरथः । (चित्रे — रामः, सीता, दशरथः, कौशल्या, जनकः, सुनयना, लक्ष्मणः, लवः तथा सम्बन्धवाचकानि पदानि — पिता, माता, पुत्रः, पुत्री, पतिः, पत्नी, श्वशुरः, श्वश्रूः, स्नुषा, जामाता, अग्रजः, अनुजः, देवरः, भ्रातृजाया ।)
- निम्नाङ्कित-पुस्तकसूचि-मध्ये कस्य उपरि किम् अस्ति इति लिखन्तु — यथा – १. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति । २. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति । (सूची — (क) पञ्चतन्त्रम्, (ख) लीलावती, (ग) भगवद्गीता, (घ) रामायणम्, (ङ) हितोपदेशः, (च) योगशास्त्रम्, (छ) रघुवंशम्, (ज) मनुस्मृतिः, (झ) अमरकोषः, (ञ) अष्टाध्यायी, (ट) महाभारतम्, (ठ) अर्थशास्त्रम् ।)
- प्रकृष्टा हेलिका – प्रहेलिका । हेला इत्यस्य क्रीडा इत्यर्थः अस्ति । प्रहिलति अभिप्रायं सूचयति इति प्रहेलिका । विनोदकलासु प्रहेलिका अन्तर्गता भवति । — ‘प्रहेलिका’ इति शब्दस्य निर्वचनं स्पष्टीकुर्वन्तु ।
- षष्ठीविभक्तेः परिचयं प्राप्नुवन्तु — यत्र सम्बन्धः भवति तत्र षष्ठी विभक्तिः भवति । यथा – ‘बालकस्य पुस्तकम्’ अत्र पुस्तकस्य सम्बन्धः बालकेन सह अस्ति अतः ‘बालक’ इति शब्दे षष्ठी विभक्तिः अस्ति । — नियमं स्पष्टीकृत्य पञ्च उदाहरणानि लिखन्तु ।
- अधोलिखितं गीतं सस्वरं गायन्तु स्मरन्तु च — हस्तकुटुम्बकम् : एषः स्नेहालुः तातः – अङ्गुष्ठः ॥ निकटे निवसति ननु माता – तर्जनी ॥ ज्येष्ठा पुत्री दीर्घतमा – मध्यमा ॥ तस्याः भगिनी मनोरमा – अनामिका ॥ कनिष्ठबाला अन्ते च – कनिष्ठिका ॥ हस्तकुटुम्बं मम पश्य । हस्तद्वयेन प्रणमामि । आशीर्वादं विन्दामि ॥
- अधोलिखितान् श्लोकान् पठन्तु अवगच्छन्तु स्मरन्तु च — (१) अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम् । अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम् ॥ (२) हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् । श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणैः किं प्रयोजनम् ॥
- स्वपरिवारस्य मित्रपरिवारस्य च परिचयं प्रत्येकं दशभिः-दशभिः वाक्यैः लिखन्तु ।
- मातृभाषया एतादृशानां पञ्चानां प्रहेलिकानां सङ्ग्रहं कुर्वन्तु ।
- क्रीडा — एकदा सर्वे गोपनागोपनं क्रीडन्ति स्म । तस्मिन् दिवसे नाजियायाः क्रमः आसीत् । नाजिया शतं यावत् गणयित्वा सर्वान् अन्वेष्टुं प्रस्थिता । मोहितः द्वारस्य पृष्ठे एव प्राप्तः । नाजिया प्रकोष्ठे अन्यान् सर्वान् अन्वेष्टुम् आरब्धवती । बबली कपाटिकायाः पृष्ठे प्राप्ता । उमा पर्यङ्कस्य अधः प्राप्ता । तदनन्तरम् नाजिया क्रीडाङ्गणं गच्छति । मीता पितामह्याः पृष्ठे लब्धा । नाजिया अजितं क्रीडाङ्गणे अन्विष्यति । नाजिया अजितं यवनिकायाः पृष्ठे अपि अन्विष्टवती । नाजिया अजितम् अन्वेष्टुं बहिः गच्छति । सा वृक्षस्य अधः स्थित्वा पुनः विचारयति स्म । अजितः उपरिष्टात् कूर्दित्वा तस्मिन् ‘धप्पा’ इति अकरोत् । नाजिया पुनः अङ्कान् गणयितुं गच्छति । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु, षष्ठीप्रयोगान् च चिनुत ।
Chapter at a Glance
- पाठ का विषय है ‘प्रहेलिका’। पाठ-प्रवेश स्वयं कहता है — संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति । प्रहेलिकाएँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक (आबालवृद्धम्) सबको मानसिक उल्लास देती हैं, बुद्धि की तार्किकशक्ति बढ़ाती हैं, चिन्तनक्षमता का विकास करती हैं और पूर्वज कवियों की बुद्धिमत्ता तथा कल्पनाशक्ति दिखाती हैं।
- पाँच प्रहेलिकाएँ, पाँच चतुर उत्तर। (१) भोजन के अन्त में पीने योग्य क्या? — तक्रम् ; जयन्त किसका पुत्र? — शक्रस्य ; विष्णुपद कैसा कहा गया? — दुर्लभम् (तीनों उत्तर श्लोक के चौथे चरण में ही छिपे हैं)। (२) जिसका आदि ‘न’, अन्त ‘न’, बीच में ‘य’ — नयनम् । (३) वृक्ष के आगे फल और फल के आगे फिर वृक्ष, ‘अ’ से आरम्भ और ‘स’ से अन्त — अनानसः ।
- चौथी और पाँचवीं प्रहेलिका ‘जोड़कर बनने वाले’ उत्तर की हैं। (४) काशी में मनुष्य मृत्युम् चाहता है, राजाओं का युद्ध में हितकारी जयः है — दोनों जोड़िए तो सब देवताओं के वन्दनीय मृत्युञ्जयः (शिव) निकलते हैं, यही ‘एकम् उत्तरम्’ है। (५) कुम्हार के घर कुम्भः , हस्तिनापुर में कर्णः , दोनों मिलकर लङ्का में कुम्भकर्णः ।
- व्याकरण का विषय है षष्ठी विभक्ति। योग्यताविस्तरः का नियम एक पंक्ति का है — यत्र सम्बन्धः भवति तत्र षष्ठी विभक्तिः भवति । ‘बालकस्य पुस्तकम्’ में पुस्तक का सम्बन्ध बालक से है, इसलिए ‘बालक’ शब्द में षष्ठी लगी। हिन्दी में यही ‘का, के, की’ है।
- तीनों लिङ्गों के षष्ठी-रूप याद कराए गए हैं। अकारान्त पुंलिङ्ग — छात्रस्य/छात्रयोः/छात्राणाम्; आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — सीतायाः/सीतयोः/सीतानाम्; ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नद्याः/नद्योः/नदीनाम्; अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — पुस्तकस्य/पुस्तकयोः/पुस्तकानाम्; तथा सर्वनामपद — मम/तव/तस्य/तस्याः/एतस्य आदि।
- अभ्यास में आठ प्रश्न हैं। एकपदेन उत्तर (४), पूर्णवाक्येन उत्तर (४), शब्दरूप-तालिका पढ़ना-स्मरण करना, उदाहरणानुसार पाँच वाक्य, ३३ शब्दों की षष्ठीरूप-तालिका, अपने कुटुम्ब का परिचय, श्रीराम-कुटुम्ब के रेखाचित्र से वाक्य-रचना (२६ वाक्य) तथा पुस्तकसूचि से ‘कस्य उपरि किम्’ के ११ वाक्य।
How to Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 PDF
Follow these simple steps to get the Yah Janati Sah Panditah questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Yah Janati Sah Panditah shown above.
- Click the Download PDF link to save the Yah Janati Sah Panditah solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Yah Janati Sah Panditah in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 6 Sanskrit.
- Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala
- Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam
- Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva
NCERT Solutions for Class 6 – All Subjects
Just like Chapter 11 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 6. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 6.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 11 |
| Chapter Name | Yah Janati Sah Panditah |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 6 Sanskrit Chapter 11 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 6 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 6 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah from the NCERT Class 6 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 6 Sanskrit Chapter 11 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Yah Janati Sah Panditah questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 6 Sanskrit Chapter 11 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 6 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 6 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 6 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah, then please ask in the comments below.
