NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् का एकादशः पाठः — यः जानाति सः पण्डितः कोई कथा नहीं, पाँच प्रहेलिकाओं (पहेलियों) का संग्रह है — संस्कृत-साहित्य की वह विनोदकला जो हँसाते-हँसाते तार्किकशक्ति और चिन्तनक्षमता बढ़ा देती है। उत्तर हैं — तक्रम्/शक्रस्य/दुर्लभम्, नयनम्, अनानसः, मृत्युञ्जयः तथा कुम्भकर्णः। व्याकरण की दृष्टि से पूरा पाठ षष्ठी विभक्ति (सम्बन्ध — ‘का/के/की’) का है। नीचे पृष्ठ-क्रम से प्रहेलिकाएँ, शब्दार्थ, अवधेयांशः, अभ्यास-प्रश्न १–८, योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम् दिए गए हैं।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Yah Janati Sah Panditah | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ-प्रवेशः
संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति । प्रहेलिकाः आबालवृद्धं मानसिकम् उल्लासं जनयन्ति ।
संस्कृत-साहित्य में पहेलियों का विशेष स्थान है। पहेलियाँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक (सभी के मन में) मानसिक आनन्द उत्पन्न करती हैं।
बुद्धेः तार्किकशक्तिं वर्धयन्ति । चिन्तनक्षमतां विकासयन्ति । पूर्वजानां कवीनां बुद्धिमत्तां कल्पनाशक्तिं च दर्शयन्ति ।
(पहेलियाँ) बुद्धि की तर्क-शक्ति को बढ़ाती हैं। सोचने की क्षमता का विकास करती हैं। (वे) हमारे पूर्वज कवियों की बुद्धिमानी और कल्पना-शक्ति को दिखाती हैं।
प्रहेलिकाः (श्लोकाः विवरणं च)
भोजनान्ते च किं पेयं जयन्तः कस्य वै सुतः ।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ १ ॥
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ १ ॥
भोजन के अन्त में क्या पीने योग्य है? और जयन्त किसका पुत्र है? विष्णुपद (विष्णु का धाम) कैसा कहा गया है? — तक्र (छाछ); शक्र (इन्द्र) का; दुर्लभ (कठिनाई से मिलने वाला)।
(भाव: तीनों प्रश्नों के उत्तर दूसरी पंक्ति के अन्तिम तीन शब्दों में क्रम से छिपे हैं।)
(भाव: तीनों प्रश्नों के उत्तर दूसरी पंक्ति के अन्तिम तीन शब्दों में क्रम से छिपे हैं।)
विवरणम् – भोजनस्य अन्ते किं पानीयम् ? (……….) । जयन्तः कस्य पुत्रः ? (……….) । विष्णोः सान्निध्यं कथम् उक्तम् ? (……….) ।
विवरण – भोजन के अन्त में क्या पीना चाहिए? (तक्रम् – छाछ)। जयन्त किसका पुत्र है? (शक्रस्य – इन्द्र का)। विष्णु का सान्निध्य (उनके पास रहना) कैसा कहा गया है? (दुर्लभम् – कठिनाई से मिलने वाला)।
न तस्यादिर्न तस्यान्तो मध्ये यस्तस्य तिष्ठति ।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद ॥ २ ॥
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद ॥ २ ॥
उसका आदि (पहला अक्षर) ‘न’ है, उसका अन्त (अन्तिम अक्षर) भी ‘न’ है, उसके बीच में ‘य’ रहता है। वह तुम्हारे पास भी है, मेरे पास भी है। यदि जानते हो तो उसे बताओ।
(भाव: यहाँ ‘न’ का अर्थ ‘नहीं’ नहीं, अक्षर ‘न’ है — न + य + न = नयनम् (आँख)।)
(भाव: यहाँ ‘न’ का अर्थ ‘नहीं’ नहीं, अक्षर ‘न’ है — न + य + न = नयनम् (आँख)।)
विवरणम् – तस्य आदिः ‘न’ अस्ति, तस्य अन्तः अपि ‘न’ अस्ति, तस्य मध्ये ‘य’ तिष्ठति । तत् तव अपि अस्ति । मम अपि अस्ति । यदि जानासि तत् वद – (……….) ।
विवरण – उसका आदि ‘न’ है, उसका अन्त भी ‘न’ है, उसके बीच में ‘य’ रहता है। वह तुम्हारे पास भी है। मेरे पास भी है। यदि जानते हो तो वह बताओ – (नयनम् – आँख)।
वृक्षस्याग्रे फलं दृष्टं फलाग्रे वृक्ष एव च ।
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥
पेड़ के ऊपर (सिरे पर) फल देखा गया और फल के ऊपर पेड़ ही (देखा गया)। जिसके आदि में ‘अ’ और अन्त में ‘स’ है, उसे जो जानता है, वह पण्डित (विद्वान्) है।
(भाव: अनानास के पौधे पर फल लगता है और फल के सिर पर फिर पत्तों का छोटा पौधा होता है — उत्तर: अनानसः।)
(भाव: अनानास के पौधे पर फल लगता है और फल के सिर पर फिर पत्तों का छोटा पौधा होता है — उत्तर: अनानसः।)
विवरणम् – वृक्षस्य अग्रे फलं दृष्टं, फलस्य अग्रे वृक्षः एव च । अकारः यस्य आदिः, तथैव सकारः यस्य अन्ते अस्ति, तत् पदं यः जानाति सः पण्डितः – (……….) ।
विवरण – पेड़ के ऊपर फल देखा गया, और फल के ऊपर पेड़ ही। ‘अ’ जिसका आदि है, वैसे ही ‘स’ जिसके अन्त में है, उस शब्द को जो जानता है, वह पण्डित है – (अनानसः – अनानास)।
किमिच्छति नरः काश्यां भूपानां को रणे हितः ।
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम् ॥ ४ ॥
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम् ॥ ४ ॥
मनुष्य काशी में क्या चाहता है? राजाओं के लिए युद्ध में क्या हितकारी है? सब देवताओं का वन्दनीय कौन है? (तीनों का) एक ही उत्तर दीजिए।
(भाव: मृत्युम् (मोक्ष देने वाली मृत्यु) + जयः (जीत) = मृत्युञ्जयः (भगवान् शिव)।)
(भाव: मृत्युम् (मोक्ष देने वाली मृत्यु) + जयः (जीत) = मृत्युञ्जयः (भगवान् शिव)।)
विवरणम् – मनुष्यः काश्यां किम् इच्छति ? (……….) । युद्धे महाराजानां कः हितः ? (……….) । कः सर्वदेवानां वन्दनीयः? एकपदेन उत्तरं ददातु – (……….) ।
विवरण – मनुष्य काशी में क्या चाहता है? (मृत्युम् – मृत्यु)। युद्ध में महाराजाओं का हितकारी कौन है? (जयः – जीत)। सब देवताओं का वन्दनीय कौन है? एक शब्द में उत्तर दीजिए – (मृत्युञ्जयः – शिव)।
कुलालस्य गृहे ह्यर्धं तदर्धं हस्तिनापुरे ।
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः ॥ ५ ॥
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः ॥ ५ ॥
कुम्हार के घर में (उसका) आधा भाग है, उसका (दूसरा) आधा भाग हस्तिनापुर में है। दोनों मिलकर लंका में हैं। जो (इसे) जानता है, वह पण्डित है।
(भाव: कुम्भः (घड़ा) + कर्णः = कुम्भकर्णः।)
(भाव: कुम्भः (घड़ा) + कर्णः = कुम्भकर्णः।)
विवरणम् – कुम्भकारस्य गृहे तस्य अर्धं किम् अस्ति ? (……….) । हस्तिनापुरे तस्य अपरम् अर्धम् किम् अस्ति ? (……….) । द्वयं मिलित्वा पूर्णरूपं लङ्कायां किम् अस्ति ? (……….) उत्तरं यः जानाति सः पण्डितः ।
विवरण – कुम्हार के घर में उसका आधा भाग क्या है? (कुम्भः – घड़ा)। हस्तिनापुर में उसका दूसरा आधा भाग क्या है? (कर्णः)। दोनों मिलकर पूरा रूप लंका में क्या है? (कुम्भकर्णः)। जो उत्तर जानता है, वह पण्डित है।
प्रहेलिकानाम् उत्तराणि – १. तक्रं / शक्रस्य / दुर्लभम् २. नयनम् ३. अनानसः ४. मृत्युम् / जयः ५. कुम्भः / कर्णः
पहेलियों के उत्तर – १. छाछ / इन्द्र का / दुर्लभ २. आँख ३. अनानास ४. मृत्यु / जीत (= मृत्युञ्जय) ५. घड़ा / कर्ण (= कुम्भकर्ण)
अवधेयांशः – पठन्तु अवगच्छन्तु लिखन्तु च
श्रीरामस्य गुरुः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य शिष्यः श्रीरामः ।
श्रीराम के गुरु वसिष्ठ हैं। वसिष्ठ के शिष्य श्रीराम हैं।
कर्णस्य गुरुः परशुरामः । परशुरामस्य शिष्यः कर्णः ।
कर्ण के गुरु परशुराम हैं। परशुराम के शिष्य कर्ण हैं।
अर्जुनस्य गुरुः द्रोणः । द्रोणस्य शिष्यः अर्जुनः ।
अर्जुन के गुरु द्रोण हैं। द्रोण के शिष्य अर्जुन हैं।
चन्द्रगुप्तस्य गुरुः चाणक्यः । चाणक्यस्य शिष्यः चन्द्रगुप्तः ।
चन्द्रगुप्त के गुरु चाणक्य हैं। चाणक्य के शिष्य चन्द्रगुप्त हैं।
पद्मपादस्य गुरुः शङ्कराचार्यः । शङ्कराचार्यस्य शिष्यः पद्मपादः ।
पद्मपाद के गुरु शंकराचार्य हैं। शंकराचार्य के शिष्य पद्मपाद हैं।
विवेकानन्दस्य गुरुः रामकृष्णः । रामकृष्णस्य शिष्यः विवेकानन्दः ।
विवेकानन्द के गुरु रामकृष्ण हैं। रामकृष्ण के शिष्य विवेकानन्द हैं।
ग्रन्थः ग्रन्थकर्ता च
रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः । वाल्मीकेः काव्यं रामायणम् ।
रामायण के रचयिता वाल्मीकि हैं। वाल्मीकि का काव्य रामायण है।
महाभारतस्य रचयिता व्यासः । व्यासस्य काव्यं महाभारतम् ।
महाभारत के रचयिता व्यास हैं। व्यास का काव्य महाभारत है।
कर्णभारस्य रचयिता भासः । भासस्य नाटकं कर्णभारम् ।
कर्णभार के रचयिता भास हैं। भास का नाटक कर्णभार है।
रघुवंशस्य रचयिता कालिदासः । कालिदासस्य काव्यं रघुवंशम् ।
रघुवंश के रचयिता कालिदास हैं। कालिदास का काव्य रघुवंश है।
पञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा । विष्णुशर्मणः कृतिः पञ्चतन्त्रम् ।
पञ्चतन्त्र के रचयिता विष्णुशर्मा हैं। विष्णुशर्मा की रचना पञ्चतन्त्र है।
हितोपदेशस्य रचयिता नारायणपण्डितः । नारायणपण्डितस्य कृतिः हितोपदेशः ।
हितोपदेश के रचयिता नारायण पण्डित हैं। नारायण पण्डित की रचना हितोपदेश है।
पति-पत्नीसम्बन्धः
अरुन्धत्याः पतिः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य पत्नी अरुन्धती ।
अरुन्धती के पति वसिष्ठ हैं। वसिष्ठ की पत्नी अरुन्धती हैं।
सीतायाः पतिः श्रीरामः । श्रीरामस्य पत्नी सीता ।
सीता के पति श्रीराम हैं। श्रीराम की पत्नी सीता हैं।
उर्मिलायाः पतिः लक्ष्मणः । लक्ष्मणस्य पत्नी उर्मिला ।
उर्मिला के पति लक्ष्मण हैं। लक्ष्मण की पत्नी उर्मिला हैं।
कुन्त्याः पतिः पाण्डुराजः । पाण्डुराजस्य पत्नी कुन्ती ।
कुन्ती के पति राजा पाण्डु हैं। राजा पाण्डु की पत्नी कुन्ती हैं।
रुक्मिण्याः पतिः कृष्णः । कृष्णस्य पत्नी रुक्मिणी ।
रुक्मिणी के पति कृष्ण हैं। कृष्ण की पत्नी रुक्मिणी हैं।
सुभद्रायाः पतिः अर्जुनः । अर्जुनस्य पत्नी सुभद्रा ।
सुभद्रा के पति अर्जुन हैं। अर्जुन की पत्नी सुभद्रा हैं।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
एकादशः पाठः — यः जानाति सः पण्डितः (पाठ-प्रवेशः तथा प्रहेलिकाः १–३) — पृष्ठ 112प्रहेलिकानां महत्त्वम्, प्रहेलिका १ (तक्रम्/शक्रस्य/दुर्लभम्), प्रहेलिका २ (नयनम्) तथा प्रहेलिका ३ (अनानसः)
पाठ-प्रवेशः
प्र.1संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति । प्रहेलिकाः आबालवृद्धं मानसिकम् उल्लासं जनयन्ति । बुद्धेः तार्किकशक्तिं वर्धयन्ति । चिन्तनक्षमतां विकासयन्ति । पूर्वजानां कवीनां बुद्धिमत्तां कल्पनाशक्तिं च दर्शयन्ति । — अस्य पाठ-प्रवेशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति । | संस्कृत-साहित्य में पहेलियों का एक विशेष स्थान है। |
| प्रहेलिकाः आबालवृद्धं मानसिकम् उल्लासं जनयन्ति । | पहेलियाँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक सबके मन में उल्लास (आनन्द) उत्पन्न करती हैं। |
| बुद्धेः तार्किकशक्तिं वर्धयन्ति । | वे बुद्धि की तर्क करने की शक्ति को बढ़ाती हैं। |
| चिन्तनक्षमतां विकासयन्ति । | वे सोचने की क्षमता का विकास करती हैं। |
| पूर्वजानां कवीनां बुद्धिमत्तां कल्पनाशक्तिं च दर्शयन्ति । | और वे हमारे पूर्वज कवियों की बुद्धिमत्ता तथा कल्पनाशक्ति को दिखाती हैं। |
प्र.2भोजनान्ते च किं पेयं जयन्तः कस्य वै सुतः ।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ १ ॥
विवरणम् – भोजनस्य अन्ते किं पानीयम् ? (……) । जयन्तः कस्य पुत्रः ? (……) । विष्णोः सान्निध्यं कथम् उक्तम् ? (……) ।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ १ ॥
विवरणम् – भोजनस्य अन्ते किं पानीयम् ? (……) । जयन्तः कस्य पुत्रः ? (……) । विष्णोः सान्निध्यं कथम् उक्तम् ? (……) ।
उत्तर
विवरणम् के रिक्तस्थान — (१) तक्रम् (२) शक्रस्य (३) दुर्लभम्। तीनों उत्तर श्लोक के चौथे चरण ‘तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्’ में ही रखे हैं।
| विवरणम् (प्रश्नः) | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| भोजनस्य अन्ते किं पानीयम् ? | तक्रम् | भोजन के अन्त में छाछ पीनी चाहिए। |
| जयन्तः कस्य पुत्रः ? | शक्रस्य | जयन्त इन्द्र का पुत्र है। |
| विष्णोः सान्निध्यं कथम् उक्तम् ? | दुर्लभम् | विष्णु का सान्निध्य (विष्णुपद) दुर्लभ कहा गया है। |
प्र.3न तस्यादिर्न तस्यान्तो मध्ये यस्तस्य तिष्ठति ।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद ॥ २ ॥
विवरणम् – तस्य आदिः ‘न’ अस्ति, तस्य अन्तः अपि ‘न’ अस्ति, तस्य मध्ये ‘य’ तिष्ठति । तत् तव अपि अस्ति । मम अपि अस्ति । यदि जानासि तत् वद – (……) ।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद ॥ २ ॥
विवरणम् – तस्य आदिः ‘न’ अस्ति, तस्य अन्तः अपि ‘न’ अस्ति, तस्य मध्ये ‘य’ तिष्ठति । तत् तव अपि अस्ति । मम अपि अस्ति । यदि जानासि तत् वद – (……) ।
उत्तर
उत्तरम् — नयनम् (आँख)।
न + य + न = नयनम्
आदि अक्षर = न · मध्य अक्षर = य · अन्त्य अक्षर = न
यह तुम्हारे पास भी है, मेरे पास भी — आँख
आदि अक्षर = न · मध्य अक्षर = य · अन्त्य अक्षर = न
यह तुम्हारे पास भी है, मेरे पास भी — आँख
प्र.4वृक्षस्याग्रे फलं दृष्टं फलाग्रे वृक्ष एव च ।
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥
विवरणम् – वृक्षस्य अग्रे फलं दृष्टं, फलस्य अग्रे वृक्षः एव च । अकारः यस्य आदिः, तथैव सकारः यस्य अन्ते अस्ति, तत् पदं यः जानाति सः पण्डितः – (……) ।
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥
विवरणम् – वृक्षस्य अग्रे फलं दृष्टं, फलस्य अग्रे वृक्षः एव च । अकारः यस्य आदिः, तथैव सकारः यस्य अन्ते अस्ति, तत् पदं यः जानाति सः पण्डितः – (……) ।
उत्तर
उत्तरम् — अनानसः (अनन्नास, pineapple)।
अनानसः → आदि में अ, अन्त में स
पौधे के ऊपर फल, और फल के ऊपर फिर पत्तों का मुकुट = ‘वृक्ष’
उत्तरम् — अनानसः
पौधे के ऊपर फल, और फल के ऊपर फिर पत्तों का मुकुट = ‘वृक्ष’
उत्तरम् — अनानसः
एकादशः पाठः — यः जानाति सः पण्डितः (प्रहेलिकाः ४–५ तथा प्रहेलिकानाम् उत्तराणि) — पृष्ठ 113प्रहेलिका ४ (मृत्युञ्जयः), प्रहेलिका ५ (कुम्भकर्णः) तथा उत्तर-पेटिका
पाठः
प्र.1किमिच्छति नरः काश्यां भूपानां को रणे हितः ।
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम् ॥ ४ ॥
विवरणम् – मनुष्यः काश्यां किम् इच्छति ? (……) । युद्धे महाराजानां कः हितः ? (……) । कः सर्वदेवानां वन्दनीयः ? एकपदेन उत्तरं ददातु – (……) ।
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम् ॥ ४ ॥
विवरणम् – मनुष्यः काश्यां किम् इच्छति ? (……) । युद्धे महाराजानां कः हितः ? (……) । कः सर्वदेवानां वन्दनीयः ? एकपदेन उत्तरं ददातु – (……) ।
उत्तर
तीन प्रश्न, पर उत्तर माँगा गया है एक ही — मृत्युञ्जयः।
| विवरणम् (प्रश्नः) | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| मनुष्यः काश्यां किम् इच्छति ? | मृत्युम् | काशी में मनुष्य मृत्यु चाहता है। |
| युद्धे महाराजानां कः हितः ? | जयः | युद्ध में राजाओं का हित विजय में है। |
| कः सर्वदेवानां वन्दनीयः ? (एकपदेन) | मृत्युञ्जयः | सब देवताओं के वन्दनीय मृत्युञ्जय (शिव) हैं। |
प्र.2कुलालस्य गृहे ह्यर्धं तदर्धं हस्तिनापुरे ।
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः ॥ ५ ॥
विवरणम् – कुम्भकारस्य गृहे तस्य अर्धं किम् अस्ति ? (……) । हस्तिनापुरे तस्य अपरम् अर्धम् किम् अस्ति ? (……) । द्वयं मिलित्वा पूर्णरूपं लङ्कायां किम् अस्ति ? (……) उत्तरं यः जानाति सः पण्डितः ।
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः ॥ ५ ॥
विवरणम् – कुम्भकारस्य गृहे तस्य अर्धं किम् अस्ति ? (……) । हस्तिनापुरे तस्य अपरम् अर्धम् किम् अस्ति ? (……) । द्वयं मिलित्वा पूर्णरूपं लङ्कायां किम् अस्ति ? (……) उत्तरं यः जानाति सः पण्डितः ।
उत्तर
उत्तर है — कुम्भकर्णः। एक ही नाम के दो आधे भाग तीन अलग-अलग जगहों पर रखे गए हैं।
| विवरणम् (प्रश्नः) | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| कुम्भकारस्य गृहे तस्य अर्धं किम् अस्ति ? | कुम्भः | कुम्हार के घर में उसका आधा भाग ‘कुम्भ’ (घड़ा) है। |
| हस्तिनापुरे तस्य अपरम् अर्धं किम् अस्ति ? | कर्णः | हस्तिनापुर में उसका दूसरा आधा भाग ‘कर्ण’ है। |
| द्वयं मिलित्वा पूर्णरूपं लङ्कायां किम् अस्ति ? | कुम्भकर्णः | दोनों मिलकर लङ्का में ‘कुम्भकर्ण’ बनता है। |
प्र.3प्रहेलिकानाम् उत्तराणि — पाठे प्रदत्तायाः उत्तर-पेटिकायाः आधारेण पञ्चानां प्रहेलिकानाम् उत्तराणि क्रमेण लिखन्तु ।
उत्तर
उत्तर-पेटिका (पृष्ठ 113) के अनुसार पाँचों उत्तर क्रम से —
| प्रहेलिका | पुस्तकस्य उत्तरम् | पूर्णम् उत्तरम् | कथम् ? |
|---|---|---|---|
| १. | तक्रं / शक्रस्य / दुर्लभम् | तीन पृथक् उत्तर | तीनों उत्तर श्लोक के चौथे चरण में ही हैं। |
| २. | नयनम् | नयनम् | न-य-न — आदि और अन्त में ‘न’, मध्य में ‘य’। |
| ३. | अनानसः | अनानसः | अकारादि, सकारान्त; फल के ऊपर फिर पत्तों का ‘वृक्ष’। |
| ४. | मृत्युम् / जयः | मृत्युञ्जयः (शिवः) | दोनों आधे उत्तर जोड़ने पर ‘एकम् उत्तरम्’ बनता है। |
| ५. | कुम्भः / कर्णः | कुम्भकर्णः | कुम्हार का घड़ा + हस्तिनापुर का कर्ण = लङ्का का कुम्भकर्ण। |
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 113पाठस्य पञ्च शब्दाः, तेषां संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भः
शब्दार्थाः
प्र.1वयं शब्दार्थान् जानीमः — अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थं (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) लिखन्तु, मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु — पेयम्, सुतः, तक्रम्, कुलालस्य, रणे ।
उत्तर
पुस्तक की तालिका — अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ में अपनी मातृभाषा का शब्द लिखिए।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| पेयम् | पातुं योग्यम् | पीने के योग्य | Fit for Drinking |
| सुतः | पुत्रः | पुत्र | Son |
| तक्रम् | मथितम् | छाछ | Butter milk |
| कुलालस्य | कुम्भकारस्य | कुम्हार का | Of the potter |
| रणे | युद्धे | युद्ध में | In war |
अवधेयांशः — पृष्ठ 114पठन्तु अवगच्छन्तु लिखन्तु च — गुरु-शिष्यसम्बन्धः, ग्रन्थः ग्रन्थकर्ता च, पति-पत्नीसम्बन्धः (षष्ठी विभक्तेः प्रयोगः)
अवधेयांशः
प्र.1पठन्तु अवगच्छन्तु लिखन्तु च — गुरु-शिष्यसम्बन्धः : श्रीरामस्य गुरुः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य शिष्यः श्रीरामः । (आदि) — एतेषु वाक्येषु कः नियमः कार्यरतः अस्ति ? सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
उत्तर
नियम एक ही है — जहाँ सम्बन्ध है वहाँ षष्ठी विभक्ति है। ‘क का गुरु ख’ कहना हो तो ‘क’ में षष्ठी लगती है।
| शिष्यस्य दृष्ट्या | गुरोः दृष्ट्या | हिन्दी |
|---|---|---|
| श्रीरामस्य गुरुः वसिष्ठः । | वसिष्ठस्य शिष्यः श्रीरामः । | श्रीराम के गुरु वसिष्ठ हैं। |
| कर्णस्य गुरुः परशुरामः । | परशुरामस्य शिष्यः कर्णः । | कर्ण के गुरु परशुराम हैं। |
| अर्जुनस्य गुरुः द्रोणः । | द्रोणस्य शिष्यः अर्जुनः । | अर्जुन के गुरु द्रोण हैं। |
| चन्द्रगुप्तस्य गुरुः चाणक्यः । | चाणक्यस्य शिष्यः चन्द्रगुप्तः । | चन्द्रगुप्त के गुरु चाणक्य हैं। |
| पद्मपादस्य गुरुः शङ्कराचार्यः । | शङ्कराचार्यस्य शिष्यः पद्मपादः । | पद्मपाद के गुरु शङ्कराचार्य हैं। |
| विवेकानन्दस्य गुरुः रामकृष्णः । | रामकृष्णस्य शिष्यः विवेकानन्दः । | विवेकानन्द के गुरु रामकृष्ण हैं। |
प्र.2ग्रन्थः ग्रन्थकर्ता च — रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः । वाल्मीकेः काव्यं रामायणम् । (आदि) — सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
उत्तर
नियम वही — ग्रन्थ और रचयिता का सम्बन्ध बताने वाले शब्द में षष्ठी।
| ग्रन्थस्य दृष्ट्या | रचयितुः दृष्ट्या | हिन्दी |
|---|---|---|
| रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः । | वाल्मीकेः काव्यं रामायणम् । | रामायण के रचयिता वाल्मीकि हैं। |
| महाभारतस्य रचयिता व्यासः । | व्यासस्य काव्यं महाभारतम् । | महाभारत के रचयिता व्यास हैं। |
| कर्णभारस्य रचयिता भासः । | भासस्य नाटकं कर्णभारम् । | कर्णभार के रचयिता भास हैं। |
| रघुवंशस्य रचयिता कालिदासः । | कालिदासस्य काव्यं रघुवंशम् । | रघुवंश के रचयिता कालिदास हैं। |
| पञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा । | विष्णुशर्मणः कृतिः पञ्चतन्त्रम् । | पञ्चतन्त्र के रचयिता विष्णुशर्मा हैं। |
| हितोपदेशस्य रचयिता नारायणपण्डितः । | नारायणपण्डितस्य कृतिः हितोपदेशः । | हितोपदेश के रचयिता नारायणपण्डित हैं। |
प्र.3पति-पत्नीसम्बन्धः — अरुन्धत्याः पतिः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य पत्नी अरुन्धती । (आदि) — सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
उत्तर
नियम वही — सम्बन्ध बताने वाले शब्द में षष्ठी; स्त्रीलिङ्ग नामों में ‘-याः’ लगता है।
| पत्न्याः दृष्ट्या | पत्युः दृष्ट्या | षष्ठी-रूपम् |
|---|---|---|
| अरुन्धत्याः पतिः वसिष्ठः । | वसिष्ठस्य पत्नी अरुन्धती । | अरुन्धती → अरुन्धत्याः |
| सीतायाः पतिः श्रीरामः । | श्रीरामस्य पत्नी सीता । | सीता → सीतायाः |
| उर्मिलायाः पतिः लक्ष्मणः । | लक्ष्मणस्य पत्नी उर्मिला । | उर्मिला → उर्मिलायाः |
| कुन्त्याः पतिः पाण्डुराजः । | पाण्डुराजस्य पत्नी कुन्ती । | कुन्ती → कुन्त्याः |
| रुक्मिण्याः पतिः कृष्णः । | कृष्णस्य पत्नी रुक्मिणी । | रुक्मिणी → रुक्मिण्याः |
| सुभद्रायाः पतिः अर्जुनः । | अर्जुनस्य पत्नी सुभद्रा । | सुभद्रा → सुभद्रायाः |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 115प्रश्नाः १–३ : एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तरम् तथा षष्ठी-विभक्त्यन्तानि शब्दरूपाणि (पृष्ठ 115–116)
अभ्यासः
प्र.1पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (क) भोजनान्ते पातुं योग्यं किम् ? (ख) सर्वदेवानां वन्दनीयः कः ? (ग) जयन्तः कस्य सुतः ? (घ) लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति ?
उत्तर
उत्तराणि — (क) तक्रम् (ख) मृत्युञ्जयः (ग) शक्रस्य (घ) कुम्भकर्णस्य
| प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | हिन्दी |
|---|---|---|
| (क) भोजनान्ते पातुं योग्यं किम् ? | तक्रम् | भोजन के अन्त में पीने योग्य छाछ है। |
| (ख) सर्वदेवानां वन्दनीयः कः ? | मृत्युञ्जयः | सब देवताओं के वन्दनीय मृत्युञ्जय (शिव) हैं। |
| (ग) जयन्तः कस्य सुतः ? | शक्रस्य | जयन्त इन्द्र का पुत्र है। |
| (घ) लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति ? | कुम्भकर्णस्य | लङ्का में मिलकर ‘कुम्भकर्ण’ का पूर्ण रूप बनता है। |
प्र.2पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम् ? (ख) कस्य आदिः अन्तः च ‘न’ अस्ति ? (ग) नरः काश्यां किम् इच्छति ? (घ) कुलालस्य गृहे अर्धं किम् अस्ति ?
उत्तर
पूर्णवाक्येन उत्तराणि —
| प्रश्नः | उत्तरम् (पूर्णवाक्येन) | हिन्दी |
|---|---|---|
| (क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम् ? | विष्णुपदं दुर्लभम् इति प्रोक्तम् । | विष्णुपद को दुर्लभ कहा गया है। |
| (ख) कस्य आदिः अन्तः च ‘न’ अस्ति ? | नयनम् इति पदस्य आदिः अन्तः च ‘न’ अस्ति । | ‘नयनम्’ शब्द का आदि और अन्त ‘न’ है। |
| (ग) नरः काश्यां किम् इच्छति ? | नरः काश्यां मृत्युम् इच्छति । | मनुष्य काशी में मृत्यु चाहता है। |
| (घ) कुलालस्य गृहे अर्धं किम् अस्ति ? | कुलालस्य गृहे अर्धं ‘कुम्भः’ अस्ति । | कुम्हार के घर में (कुम्भकर्ण का आधा भाग) ‘कुम्भ’ है। |
प्र.3अधोलिखितानि शब्दरूपाणि पठन्तु अवगच्छन्तु स्मरन्तु च — (षष्ठी-विभक्त्यन्तानि रूपाणि : अकारान्त-पुंलिङ्गम्, आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्, ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्, अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम् तथा सर्वनामपदानि) ।
उत्तर
षष्ठी-विभक्त्यन्त रूप (पृष्ठ 115–116 की पूरी तालिका) — इन्हें ज़ोर से बोलकर याद कीजिए।
| लिङ्गम् | शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|---|
| अकारान्त- पुंलिङ्गम् | छात्रः | छात्रस्य | छात्रयोः | छात्राणाम् |
| विद्यालयः | विद्यालयस्य | विद्यालययोः | विद्यालयानाम् | |
| सुतः | सुतस्य | सुतयोः | सुतानाम् | |
| रामः | रामस्य | रामयोः | रामाणाम् | |
| आकारान्त- स्त्रीलिङ्गम् | सीता | सीतायाः | सीतयोः | सीतानाम् |
| कथा | कथायाः | कथयोः | कथानाम् | |
| प्रिया | प्रियायाः | प्रिययोः | प्रियाणाम् | |
| ईकारान्त- स्त्रीलिङ्गम् | नदी | नद्याः | नद्योः | नदीनाम् |
| देवी | देव्याः | देव्योः | देवीनाम् | |
| अकारान्त- नपुंसकलिङ्गम् | पुस्तकम् | पुस्तकस्य | पुस्तकयोः | पुस्तकानाम् |
| उद्यानम् | उद्यानस्य | उद्यानयोः | उद्यानानाम् | |
| फलम् | फलस्य | फलयोः | फलानाम् | |
| भोजनम् | भोजनस्य | भोजनयोः | भोजनानाम् | |
| सर्वनामपदानि | अहम् (अस्मद्) | मम | आवयोः | अस्माकम् |
| त्वम् (युष्मद्) | तव | युवयोः | युष्माकम् | |
| तत् (पुंलिङ्गम्) | तस्य | तयोः | तेषाम् | |
| तत् (स्त्रीलिङ्गम्) | तस्याः | तयोः | तासाम् | |
| तत् (नपुंसकलिङ्गम्) | तस्य | तयोः | तेषाम् | |
| एतत् (पुंलिङ्गम्) | एतस्य | एतयोः | एतेषाम् | |
| एतत् (स्त्रीलिङ्गम्) | एतस्याः | एतयोः | एतासाम् | |
| एतत् (नपुंसकलिङ्गम्) | एतस्य | एतयोः | एतेषाम् |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 116प्रश्नः ४ : उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु (षष्ठीरूपेण रिक्तस्थानपूर्तिः)
अभ्यासः
प्र.4उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु — यथा – विद्यालयः, छात्रः → ‘विद्यालयस्य’ ‘छात्रः’ गच्छति । (क) द्विचक्रिका, चक्रम् — ……… ……… भ्रमति । (ख) वृक्षः, फलम् — ……… ……… खादति । (ग) छात्रा, नाम — ……… ……… पृच्छति । (घ) रामः, पुस्तकम् — ……… ……… आनयति । (ङ) मन्दिरम्, शिखरम् — ……… ……… पश्यति ।
उत्तर
हर पंक्ति में पहला शब्द षष्ठी में बदलना है, दूसरा शब्द ज्यों-का-त्यों रहेगा।
| क्रमः | प्रदत्तौ शब्दौ | पूर्णं वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| यथा | विद्यालयः, छात्रः | विद्यालयस्य छात्रः गच्छति । | विद्यालय का छात्र जाता है। |
| (क) | द्विचक्रिका, चक्रम् | द्विचक्रिकायाः चक्रं भ्रमति । | साइकिल का पहिया घूमता है। |
| (ख) | वृक्षः, फलम् | वृक्षस्य फलं खादति । | (वह) पेड़ का फल खाता है। |
| (ग) | छात्रा, नाम | छात्रायाः नाम पृच्छति । | (वह) छात्रा का नाम पूछता है। |
| (घ) | रामः, पुस्तकम् | रामस्य पुस्तकम् आनयति । | (वह) राम की पुस्तक लाता है। |
| (ङ) | मन्दिरम्, शिखरम् | मन्दिरस्य शिखरं पश्यति । | (वह) मन्दिर का शिखर देखता है। |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 117प्रश्नाः ५–६ : तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि तथा कुटुम्बस्य परिचयः
अभ्यासः
प्र.5तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु — (पहली पंक्ति पुस्तक में उदाहरण के रूप में भरी है।)
| पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् | |||
|---|---|---|---|---|---|
| देवः | देवस्य | रमा | रमायाः | भवनम् | भवनस्य |
| वृक्षः | ……… | छात्रा | ……… | उद्यानम् | ……… |
| द्वारपालः | ……… | दोला | ……… | वनम् | ……… |
| स्यूतः | ……… | उपासना | ……… | सूत्रम् | ……… |
| अनुजः | ……… | पुस्तिका | ……… | पत्रम् | ……… |
| अग्रजः | ……… | भ्रातृजाया | ……… | यन्त्रम् | ……… |
| पितामहः | ……… | अग्रजा | ……… | वातायनम् | ……… |
| मातुलः | ……… | स्नुषा | ……… | पुष्पम् | ……… |
| प्राचार्यः | ……… | लेखनी | ……… | सङ्गणकम् | ……… |
| विद्यालयः | ……… | पत्नी | ……… | गृहम् | ……… |
| पितृव्यः | ……… | पुत्री | ……… | वार्तापत्रम् | ……… |
उत्तर
षष्ठी-रूप भरी हुई तालिका — देवस्य, रमायाः, भवनस्य पुस्तक में पहले से दिए हैं।
| पुंलिङ्गम् | षष्ठी-रूपम् | स्त्रीलिङ्गम् | षष्ठी-रूपम् | नपुंसकलिङ्गम् | षष्ठी-रूपम् |
|---|---|---|---|---|---|
| देवः | देवस्य | रमा | रमायाः | भवनम् | भवनस्य |
| वृक्षः | वृक्षस्य | छात्रा | छात्रायाः | उद्यानम् | उद्यानस्य |
| द्वारपालः | द्वारपालस्य | दोला | दोलायाः | वनम् | वनस्य |
| स्यूतः | स्यूतस्य | उपासना | उपासनायाः | सूत्रम् | सूत्रस्य |
| अनुजः | अनुजस्य | पुस्तिका | पुस्तिकायाः | पत्रम् | पत्रस्य |
| अग्रजः | अग्रजस्य | भ्रातृजाया | भ्रातृजायायाः | यन्त्रम् | यन्त्रस्य |
| पितामहः | पितामहस्य | अग्रजा | अग्रजायाः | वातायनम् | वातायनस्य |
| मातुलः | मातुलस्य | स्नुषा | स्नुषायाः | पुष्पम् | पुष्पस्य |
| प्राचार्यः | प्राचार्यस्य | लेखनी | लेखन्याः | सङ्गणकम् | सङ्गणकस्य |
| विद्यालयः | विद्यालयस्य | पत्नी | पत्न्याः | गृहम् | गृहस्य |
| पितृव्यः | पितृव्यस्य | पुत्री | पुत्र्याः | वार्तापत्रम् | वार्तापत्रस्य |
प्र.6रिक्तस्थानेषु कुटुम्बस्य परिचयं लिखन्तु — यथा – मम नाम दिनेशः । मम पितुः नाम सुरेशः । मम मातुः नाम ……… । मम अग्रजस्य नाम ……… । मम अनुजायाः नाम ……… । मम पितामहस्य नाम ……… । मम पितामह्याः नाम ……… । मम पितृव्यस्य नाम ……… । मम पितृव्यायाः नाम ……… । एतत् मम कुटुम्बकम् ।
उत्तर
(रिक्तस्थानों में अपने परिवार के नाम लिखिए):
मम नाम दिनेशः । मम पितुः नाम सुरेशः ।
मम मातुः नाम सुनीता । मम अग्रजस्य नाम महेशः ।
मम अनुजायाः नाम अनीता । मम पितामहस्य नाम रमेशः ।
मम पितामह्याः नाम सरोजा । मम पितृव्यस्य नाम गणेशः ।
मम पितृव्यायाः नाम कमला । एतत् मम कुटुम्बकम् ।
मम मातुः नाम सुनीता । मम अग्रजस्य नाम महेशः ।
मम अनुजायाः नाम अनीता । मम पितामहस्य नाम रमेशः ।
मम पितामह्याः नाम सरोजा । मम पितृव्यस्य नाम गणेशः ।
मम पितृव्यायाः नाम कमला । एतत् मम कुटुम्बकम् ।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 118प्रश्नाः ७–८ : श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रात् वाक्यरचना तथा पुस्तकसूच्याः आधारेण ‘कस्य उपरि किम्’
अभ्यासः
प्र.7अधः श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रम् अस्ति । चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि रचयन्तु — यथा – रामस्य पिता दशरथः ।
रेखाचित्र (पुस्तक पृष्ठ 118): बाईं ओर रामः, दाईं ओर सीता, बीच में ऊपर से नीचे छह चित्र। हर चित्र से दोनों ओर तीर जाते हैं और तीरों पर सम्बन्धवाचक शब्द लिखे हैं —
| ← रामः (बाईं ओर के शब्द) | बीच का चित्र | सीता (दाईं ओर के शब्द) → |
|---|---|---|
| पिता, पुत्रः | दशरथः | स्नुषा, श्वशुरः |
| माता, पुत्रः | कौशल्या | स्नुषा, श्वश्रूः |
| श्वशुरः, जामाता | जनकः | पुत्री, पिता |
| पतिः | (रामः ⟷ सीता) | पत्नी |
| श्वश्रूः, जामाता | सुनयना | पुत्री, माता |
| अनुजः, अग्रजः | लक्ष्मणः | भ्रातृजाया, देवरः |
| पुत्रः, पिता | लवः | माता, पुत्रः |
उत्तर
हर चित्र से चार वाक्य (दो राम के सम्बन्ध से, दो सीता के सम्बन्ध से) और राम–सीता के दो — कुल 26 वाक्य:
| चित्रे व्यक्तिः | रामेण सह सम्बन्धः | सीतया सह सम्बन्धः |
|---|---|---|
| दशरथः | रामस्य पिता दशरथः । दशरथस्य पुत्रः रामः । | सीतायाः श्वशुरः दशरथः । दशरथस्य स्नुषा सीता । |
| कौशल्या | रामस्य माता कौशल्या । कौशल्यायाः पुत्रः रामः । | सीतायाः श्वश्रूः कौशल्या । कौशल्यायाः स्नुषा सीता । |
| जनकः | रामस्य श्वशुरः जनकः । जनकस्य जामाता रामः । | सीतायाः पिता जनकः । जनकस्य पुत्री सीता । |
| सुनयना | रामस्य श्वश्रूः सुनयना । सुनयनायाः जामाता रामः । | सीतायाः माता सुनयना । सुनयनायाः पुत्री सीता । |
| लक्ष्मणः | रामस्य अनुजः लक्ष्मणः । लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः । | सीतायाः देवरः लक्ष्मणः । लक्ष्मणस्य भ्रातृजाया सीता । |
| लवः | रामस्य पुत्रः लवः । लवस्य पिता रामः । | सीतायाः पुत्रः लवः । लवस्य माता सीता । |
| रामः – सीता | सीतायाः पतिः रामः । | रामस्य पत्नी सीता । |
प्र.8निम्नाङ्कित-पुस्तकसूचि-मध्ये कस्य उपरि किम् अस्ति इति लिखन्तु — यथा – १. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति ।
२. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति ।
पुस्तकसूची (ऊपर से नीचे, तीन खण्डों में):
(क) पञ्चतन्त्रम् · (ख) लीलावती · (ग) भगवद्गीता · (घ) रामायणम्
(ङ) हितोपदेशः · (च) योगशास्त्रम् · (छ) रघुवंशम् · (ज) मनुस्मृतिः
(झ) अमरकोषः · (ञ) अष्टाध्यायी · (ट) महाभारतम् · (ठ) अर्थशास्त्रम्
२. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति ।
पुस्तकसूची (ऊपर से नीचे, तीन खण्डों में):
(क) पञ्चतन्त्रम् · (ख) लीलावती · (ग) भगवद्गीता · (घ) रामायणम्
(ङ) हितोपदेशः · (च) योगशास्त्रम् · (छ) रघुवंशम् · (ज) मनुस्मृतिः
(झ) अमरकोषः · (ञ) अष्टाध्यायी · (ट) महाभारतम् · (ठ) अर्थशास्त्रम्
उत्तर
बारह ग्रन्थ ऊपर से नीचे क्रम में रखे हैं, इसलिए ग्यारह वाक्य बनते हैं। पहले दो पुस्तक ने स्वयं दे दिए हैं।
| क्रमः | वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| १. | लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति । (उदाहरणम्) | लीलावती के ऊपर पञ्चतन्त्र है। |
| २. | भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति । (उदाहरणम्) | भगवद्गीता के ऊपर लीलावती है। |
| ३. | रामायणस्य उपरि भगवद्गीता अस्ति । | रामायण के ऊपर भगवद्गीता है। |
| ४. | हितोपदेशस्य उपरि रामायणम् अस्ति । | हितोपदेश के ऊपर रामायण है। |
| ५. | योगशास्त्रस्य उपरि हितोपदेशः अस्ति । | योगशास्त्र के ऊपर हितोपदेश है। |
| ६. | रघुवंशस्य उपरि योगशास्त्रम् अस्ति । | रघुवंश के ऊपर योगशास्त्र है। |
| ७. | मनुस्मृतेः उपरि रघुवंशम् अस्ति । | मनुस्मृति के ऊपर रघुवंश है। |
| ८. | अमरकोषस्य उपरि मनुस्मृतिः अस्ति । | अमरकोष के ऊपर मनुस्मृति है। |
| ९. | अष्टाध्याय्याः उपरि अमरकोषः अस्ति । | अष्टाध्यायी के ऊपर अमरकोष है। |
| १०. | महाभारतस्य उपरि अष्टाध्यायी अस्ति । | महाभारत के ऊपर अष्टाध्यायी है। |
| ११. | अर्थशास्त्रस्य उपरि महाभारतम् अस्ति । | अर्थशास्त्र के ऊपर महाभारत है। |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 119प्रहेलिकाशब्दस्य निर्वचनम्, षष्ठीविभक्तेः परिचयः, ‘हस्तकुटुम्बकम्’ गीतम् तथा द्वौ सुभाषितश्लोकौ
योग्यताविस्तरः
प्र.1प्रकृष्टा हेलिका – प्रहेलिका । हेला इत्यस्य क्रीडा इत्यर्थः अस्ति । प्रहिलति अभिप्रायं सूचयति इति प्रहेलिका । विनोदकलासु प्रहेलिका अन्तर्गता भवति । — ‘प्रहेलिका’ इति शब्दस्य निर्वचनं स्पष्टीकुर्वन्तु ।
उत्तर
‘प्रहेलिका’ शब्द कैसे बना, पुस्तक तीन तरीक़ों से बताती है।
प्र (प्रकृष्ट = श्रेष्ठ) + हेलिका → प्रहेलिका
हेला = क्रीडा (खेल) → प्रहेलिका = ‘श्रेष्ठ खेल’
प्रहिलति = अभिप्रायं सूचयति (संकेत से अर्थ बताती है)
हेला = क्रीडा (खेल) → प्रहेलिका = ‘श्रेष्ठ खेल’
प्रहिलति = अभिप्रायं सूचयति (संकेत से अर्थ बताती है)
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| प्रकृष्टा हेलिका – प्रहेलिका । | श्रेष्ठ ‘हेलिका’ ही ‘प्रहेलिका’ है। |
| हेला इत्यस्य क्रीडा इत्यर्थः अस्ति । | ‘हेला’ शब्द का अर्थ खेल है। |
| प्रहिलति अभिप्रायं सूचयति इति प्रहेलिका । | जो संकेत से अपना अभिप्राय सुझा दे, वह प्रहेलिका है। |
| विनोदकलासु प्रहेलिका अन्तर्गता भवति । | मनोरंजन की कलाओं में प्रहेलिका भी सम्मिलित है। |
प्र.2षष्ठीविभक्तेः परिचयं प्राप्नुवन्तु — यत्र सम्बन्धः भवति तत्र षष्ठी विभक्तिः भवति । यथा – ‘बालकस्य पुस्तकम्’ अत्र पुस्तकस्य सम्बन्धः बालकेन सह अस्ति अतः ‘बालक’ इति शब्दे षष्ठी विभक्तिः अस्ति । — नियमं स्पष्टीकृत्य पञ्च उदाहरणानि लिखन्तु ।
उत्तर
पूरे पाठ का व्याकरण-नियम यही एक वाक्य है — यत्र सम्बन्धः भवति तत्र षष्ठी विभक्तिः भवति।
बालकस्य पुस्तकम् = बालक का पुस्तक
पुस्तक का सम्बन्ध बालक से है → ‘बालक’ में षष्ठी
हिन्दी-चिह्न : का · के · की · रा · रे · री
पुस्तक का सम्बन्ध बालक से है → ‘बालक’ में षष्ठी
हिन्दी-चिह्न : का · के · की · रा · रे · री
| उदाहरणम् | षष्ठ्यन्तं पदम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| रामस्य पिता दशरथः । | रामस्य | राम के पिता दशरथ हैं। |
| सीतायाः माता सुनयना । | सीतायाः | सीता की माता सुनयना हैं। |
| कुलालस्य गृहे कुम्भः अस्ति । | कुलालस्य | कुम्हार के घर में घड़ा है। |
| छात्राणां पुस्तकानि सन्ति । | छात्राणाम् | छात्रों की पुस्तकें हैं। |
| मम मातुः नाम सुनीता । | मम, मातुः | मेरी माता का नाम सुनीता है। |
प्र.3अधोलिखितं गीतं सस्वरं गायन्तु स्मरन्तु च —
हस्तकुटुम्बकम्
एषः स्नेहालुः तातः – अङ्गुष्ठः ॥
निकटे निवसति ननु माता – तर्जनी ॥
ज्येष्ठा पुत्री दीर्घतमा – मध्यमा ॥
तस्याः भगिनी मनोरमा – अनामिका ॥
कनिष्ठबाला अन्ते च – कनिष्ठिका ॥
हस्तकुटुम्बं मम पश्य ।
हस्तद्वयेन प्रणमामि ।
आशीर्वादं विन्दामि ॥
हस्तकुटुम्बकम्
एषः स्नेहालुः तातः – अङ्गुष्ठः ॥
निकटे निवसति ननु माता – तर्जनी ॥
ज्येष्ठा पुत्री दीर्घतमा – मध्यमा ॥
तस्याः भगिनी मनोरमा – अनामिका ॥
कनिष्ठबाला अन्ते च – कनिष्ठिका ॥
हस्तकुटुम्बं मम पश्य ।
हस्तद्वयेन प्रणमामि ।
आशीर्वादं विन्दामि ॥
उत्तर
हस्तकुटुम्बकम् — गीत का अर्थ: हाथ की पाँच अँगुलियाँ एक कुटुम्ब हैं।
| गीतपङ्क्तिः | अङ्गुलिः | हिन्दी अर्थः |
|---|---|---|
| एषः स्नेहालुः तातः | अङ्गुष्ठः | यह स्नेह करने वाले पिता हैं — अँगूठा। |
| निकटे निवसति ननु माता | तर्जनी | पास में ही तो माता रहती हैं — तर्जनी (पहली अँगुली)। |
| ज्येष्ठा पुत्री दीर्घतमा | मध्यमा | सबसे लम्बी बड़ी बेटी — मध्यमा (बीच की अँगुली)। |
| तस्याः भगिनी मनोरमा | अनामिका | उसकी सुन्दर बहन — अनामिका। |
| कनिष्ठबाला अन्ते च | कनिष्ठिका | और अन्त में सबसे छोटी बच्ची — कनिष्ठिका। |
| हस्तकुटुम्बं मम पश्य । | — | मेरे हाथ के इस कुटुम्ब को देखो। |
| हस्तद्वयेन प्रणमामि । | — | दोनों हाथों से प्रणाम करता हूँ। |
| आशीर्वादं विन्दामि ॥ | — | और आशीर्वाद पाता हूँ। |
प्र.4अधोलिखितान् श्लोकान् पठन्तु अवगच्छन्तु स्मरन्तु च —
(१) अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम् ।
अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम् ॥
(२) हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् ।
श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणैः किं प्रयोजनम् ॥
(१) अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम् ।
अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम् ॥
(२) हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् ।
श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणैः किं प्रयोजनम् ॥
उत्तर
श्लोकः १ — हिन्दी अर्थ: आलसी को विद्या कहाँ से मिले? जिसके पास विद्या नहीं, उसे धन कहाँ से मिले? जिसके पास धन नहीं, उसे मित्र कहाँ से मिले? और जिसका कोई मित्र नहीं, उसे सुख कहाँ से मिले?
श्लोकः २ — हिन्दी अर्थ: हाथ का गहना दान है, कण्ठ (गले) का गहना सत्य वचन है, और कान का गहना शास्त्र-श्रवण है। फिर (सोने-चाँदी के) गहनों से क्या प्रयोजन?
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 120स्वपरिवार-मित्रपरिवारयोः परिचयः, मातृभाषया प्रहेलिकानां सङ्ग्रहः तथा ‘क्रीडा’ इति गद्यांशः
परियोजनाकार्यम्
प्र.1स्वपरिवारस्य मित्रपरिवारस्य च परिचयं प्रत्येकं दशभिः-दशभिः वाक्यैः लिखन्तु ।
उत्तर
(नाम अपने परिवार और मित्र के लिखिए) — (क) स्वपरिवारस्य परिचयः
१. मम नाम अनिलः अस्ति ।
२. अहं जयपुरनगरे वसामि ।
३. मम कुटुम्बे सप्त जनाः सन्ति ।
४. मम पितुः नाम रमेशः अस्ति ।
५. सः अध्यापकः अस्ति ।
६. मम मातुः नाम सुनीता अस्ति ।
७. सा चिकित्सिका अस्ति ।
८. मम अग्रजस्य नाम सुनीलः अस्ति ।
९. मम अनुजायाः नाम रीता अस्ति, सा चतुर्थकक्षायां पठति ।
१०. मम पितामहस्य नाम मोहनः, पितामह्याः च नाम शान्ता अस्ति । एतत् मम कुटुम्बकम् ।
२. अहं जयपुरनगरे वसामि ।
३. मम कुटुम्बे सप्त जनाः सन्ति ।
४. मम पितुः नाम रमेशः अस्ति ।
५. सः अध्यापकः अस्ति ।
६. मम मातुः नाम सुनीता अस्ति ।
७. सा चिकित्सिका अस्ति ।
८. मम अग्रजस्य नाम सुनीलः अस्ति ।
९. मम अनुजायाः नाम रीता अस्ति, सा चतुर्थकक्षायां पठति ।
१०. मम पितामहस्य नाम मोहनः, पितामह्याः च नाम शान्ता अस्ति । एतत् मम कुटुम्बकम् ।
प्र.2मातृभाषया एतादृशानां पञ्चानां प्रहेलिकानां सङ्ग्रहं कुर्वन्तु ।
उत्तर
नमूना उत्तर (हिन्दी की पाँच पहेलियाँ) — आप अपनी मातृभाषा की पहेलियाँ लिखिए:
| प्रहेलिका | उत्तरम् (हिन्दी) | संस्कृते |
|---|---|---|
| एक थाल मोती से भरा, सबके सिर पर औंधा धरा। | आकाश और तारे | आकाशः, तारकाः |
| एक गुफा के दो रखवाले, दोनों लम्बे दोनों काले। | मूँछें | श्मश्रु |
| काली है पर काग नहीं, लम्बी है पर नाग नहीं, बल खाती है पर डोर नहीं, बाँधते हैं पर ढोर नहीं। | चोटी | वेणी |
| एक पेड़ की बारह डालें, हर डाली पर तीस पत्ते। | वर्ष (12 महीने, 30 दिन) | वर्षम् |
| तीन अक्षर का मेरा नाम, आदि-अन्त में ‘न’ है; तुम्हारे पास भी, मेरे पास भी। | नयन (आँख) | नयनम् |
प्र.3क्रीडा — एकदा सर्वे गोपनागोपनं क्रीडन्ति स्म । तस्मिन् दिवसे नाजियायाः क्रमः आसीत् । नाजिया शतं यावत् गणयित्वा सर्वान् अन्वेष्टुं प्रस्थिता । मोहितः द्वारस्य पृष्ठे एव प्राप्तः । नाजिया प्रकोष्ठे अन्यान् सर्वान् अन्वेष्टुम् आरब्धवती । बबली कपाटिकायाः पृष्ठे प्राप्ता । उमा पर्यङ्कस्य अधः प्राप्ता ।
तदनन्तरम् नाजिया क्रीडाङ्गणं गच्छति । मीता पितामह्याः पृष्ठे लब्धा । नाजिया अजितं क्रीडाङ्गणे अन्विष्यति । नाजिया अजितं यवनिकायाः पृष्ठे अपि अन्विष्टवती । नाजिया अजितम् अन्वेष्टुं बहिः गच्छति । सा वृक्षस्य अधः स्थित्वा पुनः विचारयति स्म । अजितः उपरिष्टात् कूर्दित्वा तस्मिन् ‘धप्पा’ इति अकरोत् । नाजिया पुनः अङ्कान् गणयितुं गच्छति ।
(पुस्तक में इस गद्यांश के साथ कोई प्रश्न नहीं है। अभ्यास — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु, षष्ठीप्रयोगान् च चिनुत ।)
तदनन्तरम् नाजिया क्रीडाङ्गणं गच्छति । मीता पितामह्याः पृष्ठे लब्धा । नाजिया अजितं क्रीडाङ्गणे अन्विष्यति । नाजिया अजितं यवनिकायाः पृष्ठे अपि अन्विष्टवती । नाजिया अजितम् अन्वेष्टुं बहिः गच्छति । सा वृक्षस्य अधः स्थित्वा पुनः विचारयति स्म । अजितः उपरिष्टात् कूर्दित्वा तस्मिन् ‘धप्पा’ इति अकरोत् । नाजिया पुनः अङ्कान् गणयितुं गच्छति ।
(पुस्तक में इस गद्यांश के साथ कोई प्रश्न नहीं है। अभ्यास — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु, षष्ठीप्रयोगान् च चिनुत ।)
उत्तर
हिन्दी अनुवाद (छुपन-छुपाई / गोपनागोपनम् का खेल) —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| एकदा सर्वे गोपनागोपनं क्रीडन्ति स्म । | एक बार सब छुपन-छुपाई खेल रहे थे। |
| तस्मिन् दिवसे नाजियायाः क्रमः आसीत् । | उस दिन नाजिया की बारी थी। |
| नाजिया शतं यावत् गणयित्वा सर्वान् अन्वेष्टुं प्रस्थिता । | नाजिया सौ तक गिनकर सबको खोजने चल पड़ी। |
| मोहितः द्वारस्य पृष्ठे एव प्राप्तः । | मोहित दरवाज़े के पीछे ही मिल गया। |
| नाजिया प्रकोष्ठे अन्यान् सर्वान् अन्वेष्टुम् आरब्धवती । | नाजिया ने कमरे में बाक़ी सबको खोजना शुरू किया। |
| बबली कपाटिकायाः पृष्ठे प्राप्ता । | बबली अलमारी के पीछे मिली। |
| उमा पर्यङ्कस्य अधः प्राप्ता । | उमा पलंग के नीचे मिली। |
| तदनन्तरम् नाजिया क्रीडाङ्गणं गच्छति । | इसके बाद नाजिया खेल के मैदान में जाती है। |
| मीता पितामह्याः पृष्ठे लब्धा । | मीता दादी के पीछे मिल गई। |
| नाजिया अजितं क्रीडाङ्गणे अन्विष्यति । | नाजिया अजित को मैदान में खोजती है। |
| नाजिया अजितं यवनिकायाः पृष्ठे अपि अन्विष्टवती । | नाजिया ने अजित को परदे के पीछे भी खोजा। |
| नाजिया अजितम् अन्वेष्टुं बहिः गच्छति । | नाजिया अजित को खोजने बाहर जाती है। |
| सा वृक्षस्य अधः स्थित्वा पुनः विचारयति स्म । | वह पेड़ के नीचे खड़ी होकर फिर सोचने लगी। |
| अजितः उपरिष्टात् कूर्दित्वा तस्मिन् ‘धप्पा’ इति अकरोत् । | अजित ऊपर से कूदकर उस पर ‘धप्पा’ कर बैठा। |
| नाजिया पुनः अङ्कान् गणयितुं गच्छति । | नाजिया फिर से गिनती गिनने चली जाती है। |
षष्ठी के प्रयोग: नाजियायाः, द्वारस्य, कपाटिकायाः, पर्यङ्कस्य, पितामह्याः, यवनिकायाः, वृक्षस्य।
Chapter 11 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Next: Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 11 – Yah Janati Sah Panditah |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 11 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 11?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.