Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् का चतुर्दशः पाठः — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः माँ और आलसी पुत्र के चित्रसंवाद से आरम्भ होता है, फिर एक भिक्षुक और धनिक की कथा आती है, और अन्त में वही श्लोक आता है जो पाठ का शीर्षक है। व्याकरण की दृष्टि से पूरा पाठ द्वितीया विभक्ति का अभ्यास है। नीचे पृष्ठ-क्रम (141–151) से संवाद और कथा का अनुवाद, श्लोक का पदच्छेद-अन्वय-अर्थ, शब्दार्थ, अभ्यास-प्रश्न १–७, योग्यताविस्तरः, कार्यकलापः और परियोजनाकार्यम् दिए गए हैं।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFAlasyam Hi ManushyanamView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

चित्रकथा — माता और पुत्र का संवाद (पृष्ठ 141)
मातः ! अद्य तु अवकाशदिनम् अस्ति। अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि।
(पुत्र) माँ ! आज तो छुट्टी का दिन है। आज मैं पूरे दिन आराम करूँगा।
अवकाशः विद्यालयस्य अस्ति न तु स्वाध्यायस्य। बहु आलस्यं करोषि। उत्तिष्ठ, परिश्रमं कुरु।
(माता) छुट्टी विद्यालय की है, स्वाध्याय (अपनी पढ़ाई) की नहीं। तुम बहुत आलस्य करते हो। उठो, परिश्रम करो।
अहम् उत्तीर्णः भविष्यामि। किम् अधिकेन परिश्रमेण ?
(पुत्र) मैं उत्तीर्ण (पास) हो जाऊँगा। अधिक परिश्रम से क्या (लाभ) ?
यः परिश्रमं करोति, सः एव जीवने सफलतां प्राप्नोति। परिश्रमः एव मनुष्यस्य मित्रम् अस्ति। आलस्यं तु शत्रुः इव अस्ति।
(माता) जो परिश्रम करता है, वही जीवन में सफलता पाता है। परिश्रम ही मनुष्य का मित्र है। आलस्य तो शत्रु के समान है।
तत् कथं मातः ?
(पुत्र) वह कैसे, माँ ?
यदि ज्ञातुम् इच्छसि, तर्हि एतां कथां पठ।
(माता) यदि जानना चाहते हो, तो यह कहानी पढ़ो।
कथा — भिक्षुकः धनिकः च (पृष्ठ 142–143)
एकस्मिन् विशाले ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत्। यद्यपि सः उन्नतः दृढकायः च युवकः आसीत् तथापि सः भिक्षाटनं करोति स्म।
एक बड़े गाँव में कोई भिखारी था। यद्यपि वह लम्बा और हट्टा-कट्टा (दृढ शरीर वाला) युवक था, फिर भी वह भीख माँगने के लिए घूमा करता था।
मार्गे यः कोऽपि मिलति तं सः कथयति – “कृपया भिक्षां यच्छतु। दरिद्राय दानं करोतु। पुण्यं प्राप्नोतु।” इति।
रास्ते में जो कोई भी मिलता, उससे वह कहता — “कृपया भीख दीजिए। गरीब को दान कीजिए। पुण्य पाइए।”
केचन जनाः तस्मै धनं यच्छन्ति। केचन च तर्जयन्ति।
कुछ लोग उसे धन देते थे और कुछ (उसे) डाँटते-फटकारते थे।
एकदा तेन मार्गेण कश्चित् धनिकः आगच्छति। सः भिक्षुकः मनसि एव चिन्तयति – “अहो मम भाग्यम्। अद्य अहं प्रभूतं धनं प्राप्नोमि” इति।
एक बार उस रास्ते से कोई धनी व्यक्ति आता है। वह भिखारी मन में ही सोचता है — “अहा, मेरा भाग्य! आज मैं ढेर सारा धन पाऊँगा।”
भिक्षुकः धनिकं वदति – “आर्य! अहम् अतीव दरिद्रः अस्मि। कृपया दानं करोतु” इति।
भिखारी धनी से कहता है — “श्रीमान्! मैं बहुत गरीब हूँ। कृपया दान दीजिए।”
धनिकः तं पृष्टवान् – “त्वं किम् इच्छसि ?”
धनी ने उससे पूछा — “तुम क्या चाहते हो ?”
“आर्य! अहं प्रभूतं धनम् इच्छामि” इति सः सविनयम् उक्तवान्।
“श्रीमान्! मैं ढेर सारा धन चाहता हूँ” — ऐसा उसने विनम्रता से कहा।
तदा धनिकः वदति – “अहं तुभ्यं सहस्रं रूप्यकाणि यच्छामि। त्वं मह्यं तव पादौ यच्छ।”
तब धनी कहता है — “मैं तुम्हें हज़ार रुपये देता हूँ। तुम मुझे अपने (दोनों) पैर दे दो।”
भिक्षुकः वदति – “अहं मम पादौ तुभ्यं कथं ददामि? विना पादौ कथं वा चलामि?”
भिखारी कहता है — “मैं अपने पैर आपको कैसे दे दूँ? और पैरों के बिना मैं कैसे चलूँगा?”
धनिकः वदति – “अस्तु, त्वं पञ्चसहस्रं रूप्यकाणि स्वीकुरु। मह्यं तव हस्तौ यच्छ।”
धनी कहता है — “अच्छा, तुम पाँच हज़ार रुपये ले लो। मुझे अपने (दोनों) हाथ दे दो।”
भिक्षुकः वदति – “हस्ताभ्यां विना अहं कथं भिक्षां स्वीकरोमि?”
भिखारी कहता है — “हाथों के बिना मैं भीख कैसे लूँगा?”
एवमेव धनिकः सहस्राधिकैः रूप्यकैः तस्य अनेकानि शरीराङ्गानि क्रेतुम् इष्टवान्। किन्तु भिक्षुकः निराकृतवान्।
इसी प्रकार धनी ने हज़ारों से भी अधिक रुपयों से उसके शरीर के अनेक अंग ख़रीदने चाहे। किन्तु भिखारी ने मना कर दिया।
तदा धनिकः उक्तवान्। “पश्य मित्र! तव समीपे एव सहस्राधिकमूल्यकानि वस्तूनि सन्ति। तथापि किमर्थं त्वम् आत्मानं दुर्बलं मन्यसे ?
तब धनी ने कहा — “देखो मित्र! तुम्हारे पास ही हज़ारों से भी अधिक मूल्य वाली वस्तुएँ हैं। फिर भी तुम अपने आप को निर्बल क्यों मानते हो ?
सौभाग्येन एव वयं मानवजन्म प्राप्तवन्तः। अस्य सफलतार्थं प्रयत्नं कुरु। इतः गच्छ, शुभं भवतु” इति।
सौभाग्य से ही हमने मनुष्य का जन्म पाया है। इसे सफल बनाने के लिए प्रयत्न करो। यहाँ से जाओ, तुम्हारा भला हो।”
तस्माद् दिनात् भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यक्त्वा परिश्रमेण धनार्जनं कृत्वा सगौरवं जीवनयापनम् आरब्धवान्।
उस दिन से भिखारी ने भीख माँगना छोड़कर, परिश्रम से धन कमाकर सम्मान के साथ जीवन बिताना आरम्भ कर दिया।
अतः एव सज्जनाः वदन्ति –
इसीलिए सज्जन (अच्छे लोग) कहते हैं —
श्लोकः (पृष्ठ 143–144)
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥
आलस्य ही मनुष्यों के शरीर में रहने वाला सबसे बड़ा शत्रु है।
परिश्रम (उद्यम) के समान कोई मित्र (बन्धु) नहीं है, जिसे करके मनुष्य कभी दुःखी नहीं होता॥
पदच्छेदः – आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः, न अस्ति उद्यमसमः बन्धुः कृत्वा यं न अवसीदति।
पदच्छेद (शब्दों को अलग-अलग करके) — श्लोक के सन्धि वाले पद अलग किए गए हैं: शरीरस्थो = शरीरस्थः, नास्त्युद्यमसमो = न अस्ति उद्यमसमः, नावसीदति = न अवसीदति।
अन्वयः – आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति)। उद्यमसमः बन्धुः नास्ति यं कृत्वा न अवसीदति।
अन्वय (गद्य के क्रम में) — आलस्य ही मनुष्यों के शरीर में स्थित बड़ा शत्रु (है)। परिश्रम के समान कोई बन्धु नहीं है, जिसे करके (मनुष्य) दुःखी नहीं होता।
भावार्थः – आलस्यं मनुष्याणां शरीरे स्थितः महान् शत्रुः अस्ति। यतो हि आलस्यस्य कारणात् कार्यं न सिद्ध्यति।
भावार्थ — आलस्य मनुष्यों के शरीर में स्थित बड़ा शत्रु है, क्योंकि आलस्य के कारण कोई काम पूरा (सफल) नहीं होता।
एवमेव परिश्रमेण समानः बन्धुः अपि नास्ति यतो हि परिश्रमं कृत्वा कोऽपि दुःखं न आप्नोति।
इसी प्रकार परिश्रम के समान कोई बन्धु (मित्र) भी नहीं है, क्योंकि परिश्रम करके कोई भी दुःख नहीं पाता।
योग्यताविस्तरः — श्लोकाः (पृष्ठ 150)
विना वेदं विना गीतां विना रामायणीं कथाम्।
विना कविं कालिदासं भारतं भारतं न हि॥
वेद के बिना, गीता के बिना, रामायण की कथा के बिना
और कवि कालिदास के बिना भारत, भारत नहीं है॥
भावार्थः – वेदं विना, गीतां विना, रामायणीं कथां विना, कालिदासं विना च भारतं भारतं न हि भवति। अर्थात् भारतस्य वास्तविकं स्वरूपं वेदे, गीतायां, रामायणे, कालिदासस्य काव्येषु च द्रष्टुं शक्यते।
भावार्थ — वेद के बिना, गीता के बिना, रामायण की कथा के बिना और कालिदास के बिना भारत, भारत नहीं होता। अर्थात् भारत का वास्तविक स्वरूप वेद में, गीता में, रामायण में और कालिदास के काव्यों में देखा जा सकता है।
रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम्।
शयने यः स्मरेन्नित्यं दुःस्वप्नस्तस्य नश्यति।
जो सोते समय प्रतिदिन राम, स्कन्द (कार्तिकेय), हनुमान, वैनतेय (गरुड़) और वृकोदर (भीम) का स्मरण करता है,
उसका बुरा सपना नष्ट हो जाता है।
भावार्थः – यः नित्यं शयनकाले रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरं च स्मरति तस्य दुःस्वप्नं नश्यति।
भावार्थ — जो प्रतिदिन सोने के समय राम, स्कन्द, हनुमान, वैनतेय और वृकोदर को याद करता है, उसका बुरा सपना नष्ट हो जाता है।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

चतुर्दशः पाठः — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (चित्रसंवादः) — पृष्ठ 141अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न नहीं है; पाठ समझने के लिए अनुवाद) — पाठस्य प्रस्तावना — माता पुत्रं परिश्रमाय प्रेरयति

पाठः
प्र.1मातः ! अद्य तु अवकाशदिनम् अस्ति । अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि । … यदि ज्ञातुम् इच्छसि, तर्हि एतां कथां पठ । — अस्य सम्पूर्णस्य चित्रसंवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

चित्रसंवाद का हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम् (मूलः संवादः)हिन्दी अनुवादः
पुत्रः — मातः ! अद्य तु अवकाशदिनम् अस्ति । अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि ।पुत्र — माँ! आज तो छुट्टी का दिन है। आज मैं पूरे दिन आराम करूँगा।
माता — अवकाशः विद्यालयस्य अस्ति न तु स्वाध्यायस्य । बहु आलस्यं करोषि । उत्तिष्ठ, परिश्रमं कुरु ।माँ — छुट्टी विद्यालय की है, स्वाध्याय (अपनी पढ़ाई) की नहीं। तुम बहुत आलस्य करते हो। उठो, परिश्रम करो।
पुत्रः — अहम् उत्तीर्णः भविष्यामि । किम् अधिकेन परिश्रमेण ?पुत्र — मैं (परीक्षा में) उत्तीर्ण तो हो ही जाऊँगा। अधिक परिश्रम से क्या लाभ?
माता — यः परिश्रमं करोति, सः एव जीवने सफलतां प्राप्नोति । परिश्रमः एव मनुष्यस्य मित्रम् अस्ति । आलस्यं तु शत्रुः इव अस्ति ।माँ — जो परिश्रम करता है, वही जीवन में सफलता पाता है। परिश्रम ही मनुष्य का मित्र है। आलस्य तो शत्रु के समान है।
पुत्रः — तत् कथं मातः ?पुत्र — वह कैसे, माँ?
माता — यदि ज्ञातुम् इच्छसि, तर्हि एतां कथां पठ ।माँ — यदि जानना चाहते हो, तो यह कहानी पढ़ो।

पाठः — भिक्षुकस्य कथा — पृष्ठ 142 – 143अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न नहीं है; पाठ समझने के लिए अनुवाद) — विशाले ग्रामे कश्चन भिक्षुकः … तस्माद् दिनात् सगौरवं जीवनयापनम् आरब्धवान्

कथा
प्र.1एकस्मिन् विशाले ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् … “आर्य ! अहं प्रभूतं धनम् इच्छामि” इति सः सविनयम् उक्तवान् । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु । (पृष्ठ 142)
उत्तर

गद्यांश का हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
एकस्मिन् विशाले ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् ।एक बड़े गाँव में कोई भिखारी था।
यद्यपि सः उन्नतः दृढकायः च युवकः आसीत् तथापि सः भिक्षाटनं करोति स्म ।यद्यपि वह लम्बा और मज़बूत शरीर वाला युवक था, फिर भी वह भीख माँगता फिरता था।
मार्गे यः कोऽपि मिलति तं सः कथयति — “कृपया भिक्षां यच्छतु । दरिद्राय दानं करोतु । पुण्यं प्राप्नोतु ।” इति ।रास्ते में जो कोई मिलता, उससे वह कहता — “कृपया भिक्षा दीजिए। दरिद्र को दान कीजिए। पुण्य प्राप्त कीजिए।”
केचन जनाः तस्मै धनं यच्छन्ति । केचन च तर्जयन्ति ।कुछ लोग उसे पैसे देते थे और कुछ डाँट देते थे।
एकदा तेन मार्गेण कश्चित् धनिकः आगच्छति । सः भिक्षुकः मनसि एव चिन्तयति — “अहो मम भाग्यम् । अद्य अहं प्रभूतं धनं प्राप्नोमि” इति ।एक बार उसी रास्ते से कोई धनी व्यक्ति आता है। वह भिखारी मन में ही सोचता है — “अहा, मेरा भाग्य! आज मुझे ढेर सारा धन मिलेगा।”
भिक्षुकः धनिकं वदति — “आर्य ! अहम् अतीव दरिद्रः अस्मि । कृपया दानं करोतु” इति ।भिखारी धनी से कहता है — “आर्य! मैं बहुत ही गरीब हूँ। कृपया दान कीजिए।”
धनिकः तं पृष्टवान् — “त्वं किम् इच्छसि ?”धनी ने उससे पूछा — “तुम क्या चाहते हो?”
“आर्य ! अहं प्रभूतं धनम् इच्छामि” इति सः सविनयम् उक्तवान् ।“आर्य! मैं ढेर सारा धन चाहता हूँ” — ऐसा उसने विनम्रता से कहा।
प्र.2तदा धनिकः वदति — “अहं तुभ्यं सहस्रं रूप्यकाणि यच्छामि …” … तस्माद् दिनात् भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यक्त्वा परिश्रमेण धनार्जनं कृत्वा सगौरवं जीवनयापनम् आरब्धवान् । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु । (पृष्ठ 143)
उत्तर

गद्यांश का हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
तदा धनिकः वदति — “अहं तुभ्यं सहस्रं रूप्यकाणि यच्छामि । त्वं मह्यं तव पादौ यच्छ ।”तब धनी कहता है — “मैं तुम्हें एक हज़ार रुपये देता हूँ। तुम मुझे अपने दोनों पैर दे दो।”
भिक्षुकः वदति — “अहं मम पादौ तुभ्यं कथं ददामि ? विना पादौ कथं वा चलामि ?”भिखारी कहता है — “मैं अपने पैर तुम्हें कैसे दे दूँ? पैरों के बिना चलूँगा कैसे?”
धनिकः वदति — “अस्तु, त्वं पञ्चसहस्रं रूप्यकाणि स्वीकुरु । मह्यं तव हस्तौ यच्छ ।”धनी कहता है — “ठीक है, तुम पाँच हज़ार रुपये ले लो। मुझे अपने दोनों हाथ दे दो।”
भिक्षुकः वदति — “हस्ताभ्यां विना अहं कथं भिक्षां स्वीकरोमि ?”भिखारी कहता है — “हाथों के बिना मैं भिक्षा कैसे लूँगा?”
एवमेव धनिकः सहस्राधिकैः रूप्यकैः तस्य अनेकानि शरीराङ्गानि क्रेतुम् इष्टवान् । किन्तु भिक्षुकः निराकृतवान् ।इसी प्रकार धनी ने हज़ारों रुपयों से उसके अनेक अङ्ग खरीदने चाहे। किन्तु भिखारी ने मना कर दिया।
तदा धनिकः उक्तवान् — “पश्य मित्र ! तव समीपे एव सहस्राधिकमूल्यकानि वस्तूनि सन्ति । तथापि किमर्थं त्वम् आत्मानं दुर्बलं मन्यसे ?तब धनी ने कहा — “देखो मित्र! तुम्हारे पास ही हज़ारों से अधिक मूल्य की वस्तुएँ हैं। फिर भी तुम स्वयं को दुर्बल क्यों मानते हो?
सौभाग्येन एव वयं मानवजन्म प्राप्तवन्तः । अस्य सफलतार्थं प्रयत्नं कुरु । इतः गच्छ, शुभं भवतु” इति ।सौभाग्य से ही हमें मनुष्य-जन्म मिला है। इसे सफल बनाने के लिए प्रयत्न करो। यहाँ से जाओ, तुम्हारा कल्याण हो।”
तस्माद् दिनात् भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यक्त्वा परिश्रमेण धनार्जनं कृत्वा सगौरवं जीवनयापनम् आरब्धवान् । अतः एव सज्जनाः वदन्ति —उस दिन से भिखारी ने भीख माँगना छोड़कर, परिश्रम से धन कमाकर सम्मानपूर्वक जीवन बिताना आरम्भ कर दिया। इसीलिए सज्जन कहते हैं —

पाठस्य श्लोकः — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः — पृष्ठ 143 – 144अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न नहीं है; पाठ समझने के लिए अनुवाद) — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः । नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥

सुभाषितम्
प्र.1आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥
— अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर
पदच्छेदः — आलस्यम् । हि । मनुष्याणाम् । शरीरस्थः । महान् । रिपुः । न । अस्ति । उद्यमसमः । बन्धुः । कृत्वा । यम् । न । अवसीदति ।
अन्वयः — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति) । उद्यमसमः बन्धुः न अस्ति, यं कृत्वा (मनुष्यः) न अवसीदति ।

हिन्दी अर्थ: आलस्य ही मनुष्यों का, उनके शरीर में ही बैठा हुआ, सबसे बड़ा शत्रु है। परिश्रम के समान कोई बन्धु नहीं है, जिसे करके मनुष्य कभी दुखी नहीं होता।

भाव: आलस्य के कारण कोई काम सिद्ध नहीं होता, इसलिए वह भीतर का शत्रु है; परिश्रम सच्चा बन्धु है।

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 144पाठस्य दश शब्दाः — संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भः

शब्दार्थाः
प्र.1अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थं (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) लिखन्तु, मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु — दृढकायः, भिक्षाटनम्, प्रभूतम्, अतीव, मह्यम्, शरीराङ्गानि, निराकृतवान्, दुर्बलम्, त्यक्त्वा, नावसीदति ।
उत्तर
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishपाठे प्रयोगः
दृढकायःदृढशरीरःदृढ शरीर वालाA person with strong bodyसः उन्नतः दृढकायः च युवकः आसीत् ।
भिक्षाटनम्भिक्षार्थं भ्रमणम्भीख के लिए घूमनाRoaming for beggingसः भिक्षाटनं करोति स्म ।
प्रभूतम्पर्याप्तम् / अधिकम्ढेर साराA lot ofअहं प्रभूतं धनम् इच्छामि ।
अतीवअत्यधिकम्बहुत साराExcessiveअहम् अतीव दरिद्रः अस्मि ।
मह्यम्मम कृतेमुझेFor meमह्यं तव हस्तौ यच्छ ।
शरीराङ्गानिशरीरस्य अङ्गानिशरीर के अङ्गBody partsतस्य अनेकानि शरीराङ्गानि क्रेतुम् इष्टवान् ।
निराकृतवान्न स्वीकृतवान्अस्वीकार कियाRefusedकिन्तु भिक्षुकः निराकृतवान् ।
दुर्बलम्बलहीनम्निर्बलWeakत्वम् आत्मानं दुर्बलं मन्यसे ?
त्यक्त्वात्यागं कृत्वात्याग करकेHaving leftभिक्षाटनं त्यक्त्वा परिश्रमेण धनार्जनं कृत्वा …
नावसीदतिदुःखितः न भवतिदुःखी नहीं होता हैDoesn’t feel sadकृत्वा यं नावसीदति ॥

मातृभाषया अर्थः: अन्तिम स्तम्भ में हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में स्वयं लिखिए (जिसकी मातृभाषा हिन्दी है, वह हिन्दी वाला अर्थ लिखे)।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 145प्रश्नाः १–३ : एकपदेन उत्तराणि, ‘आम्/न’ इति उत्तरम्, द्वितीयाविभक्तेः द्विवचने परिवर्तनम्

अभ्यासः
प्र.1अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु —
(क) भिक्षुकः किं करोति स्म ?
(ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ?
(ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ?
(घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ?
(ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ?
उत्तर

उत्तराणि (एकपदेन) —

प्रश्नःएकपदेन उत्तरम्पाठस्य आधारवाक्यम्
(क) भिक्षुकः किं करोति स्म ?भिक्षाटनम् (भीख माँगता फिरता था)तथापि सः भिक्षाटनं करोति स्म ।
(ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ?धनिकः (एक धनी व्यक्ति)एकदा तेन मार्गेण कश्चित् धनिकः आगच्छति ।
(ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ?धनम् (धन — ‘प्रभूतं धनम्’)आर्य ! अहं प्रभूतं धनम् इच्छामि ।
(घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ?शरीराङ्गानि (शरीर के अङ्ग — पैर, हाथ आदि)धनिकः … तस्य अनेकानि शरीराङ्गानि क्रेतुम् इष्टवान् ।
(ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ?मानवजन्म (मनुष्य-जन्म)सौभाग्येन एव वयं मानवजन्म प्राप्तवन्तः ।
प्र.2अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु —
यथा – ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् । — आम् ।
(क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत् ।
(ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति ।
(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति ।
(घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति ।
(ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति ।
उत्तर

उत्तराणि (‘आम्’ = हाँ, ‘न’ = नहीं) —

वाक्यम्उत्तरम्कारणम् (पाठात्)
यथा — ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् ।आम्एकस्मिन् विशाले ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् ।
(क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत् ।आम्यद्यपि सः उन्नतः दृढकायः च युवकः आसीत् ।
(ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति ।नकेचन जनाः तस्मै धनं यच्छन्ति — दण्ड नहीं, धन देते थे ।
(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति ।आम्आर्य ! अहं प्रभूतं धनम् इच्छामि ।
(घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति ।न‘अहं मम पादौ तुभ्यं कथं ददामि ?’ — उसने पैर देने से मना कर दिया ।
(ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति ।आम्तस्माद् दिनात् भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यक्त्वा … आरब्धवान् ।
प्र.3अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु —
यथा – चन्द्रशेखरः लेखं लिखति । — चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति ।
(क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति ।
(ख) मातामही कथां श्रावयति ।
(ग) सैनिकः मां रक्षति ।
(घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति ।
(ङ) छात्रः श्लोकं पठति ।
उत्तर

द्विवचने परिवर्तितानि वाक्यानि —

एकवचनम् (प्रश्नः)द्विवचने (उत्तरम्)शब्दः तथा नियमः
यथा — चन्द्रशेखरः लेखं लिखति ।चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति ।लेख (अकारान्त पुं.) — लेखम् → लेखौ
(क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति ।आपणिकः अङ्कन्यौ ददाति ।अङ्कनी (ईकारान्त स्त्री.) — अङ्कनीम् → अङ्कन्यौ
(ख) मातामही कथां श्रावयति ।मातामही कथे श्रावयति ।कथा (आकारान्त स्त्री.) — कथाम् → कथे
(ग) सैनिकः मां रक्षति ।सैनिकः आवां रक्षति ।अस्मद् (सर्वनाम) — माम् → आवाम्
(घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति ।कृष्णः कन्दुकौ गृह्णाति ।कन्दुक (अकारान्त पुं.) — कन्दुकम् → कन्दुकौ
(ङ) छात्रः श्लोकं पठति ।छात्रः श्लोकौ पठति ।श्लोक (अकारान्त पुं.) — श्लोकम् → श्लोकौ

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 146प्रश्नः ४ : चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु

अभ्यासः
प्र.1चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु —
पृष्ठ 146 के पाँच चित्र (यहाँ शब्दों में वर्णित; रंगीन चित्र पाठ्यपुस्तक में देखिए)
चित्रे किम् अस्तिरिक्तस्थानम्
1. तीन बालिकाएँ बस्ता लिए एक पगडण्डी पर चल रही हैं; रास्ते में ‘विद्यालय’ लिखा सङ्केत-पट्ट लगा है।बालिकाः ………… गच्छन्ति ।
2. फलों से लदी एक डाल पर तीन रंग-बिरंगे पक्षी बैठे हैं और लाल-बैंगनी फल चुग रहे हैं।पक्षिणः ………… खादन्ति ।
3. श्यामपट्ट के आगे खड़े शिक्षक हाथ में खुली पुस्तक लिए हैं; सामने बेंचों पर दो छात्र (एक बालिका, एक बालक) बैठे हैं।शिक्षकः ………… पाठयति ।
4. नृत्य-मुद्रा में खड़ी एक नर्तकी, जिसके गले में फूलों की लम्बी माला है।नर्तकी ………… धरति ।
5. मेज़ पर पुस्तकें खोले दो छात्र बैठे हैं; एक छात्र हाथ में लेखनी (पेन) पकड़े है और दूसरा उसे लेने के लिए हाथ बढ़ा रहा है।अहं ………… स्वीकरोमि ।
उत्तर
पूर्णं वाक्यम्रिक्तपदस्य विवरणम्
1. बालिकाः विद्यालयं गच्छन्ति ।विद्यालय — द्वितीया, एकवचन, पुंलिङ्ग
2. पक्षिणः फलानि खादन्ति ।फल — द्वितीया, बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग
3. शिक्षकः छात्रौ पाठयति ।छात्र — द्वितीया, द्विवचन, पुंलिङ्ग (चित्र में दो छात्र)
4. नर्तकी मालां धरति ।माला — द्वितीया, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग
5. अहं लेखनीं स्वीकरोमि ।लेखनी — द्वितीया, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग (ईकारान्त)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 147प्रश्नौ ५–६ : कोष्ठकस्थशब्दानां द्वितीयायाः एकवचनरूपम्, एकवचनात् बहुवचने परिवर्तनम्

अभ्यासः
प्र.1कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु —
यथा – भक्तः (देव) नमति । — भक्तः देवं नमति ।
(क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति ।
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति ।
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति ।
(घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति ।
(ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति ।
(च) पितामही (रजनी) आह्वयति ।
(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि ।
(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति ।
(झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति ।
(ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति ।
उत्तर

पूर्णानि वाक्यानि (द्वितीया एकवचनम्) —

प्रश्नःपूर्णं वाक्यम्शब्दस्य वर्गः
यथा — भक्तः (देव) नमति ।भक्तः देवं नमति ।अकारान्त पुंलिङ्ग
(क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति ।छात्राः ग्रन्थं पठन्ति ।अकारान्त पुंलिङ्ग
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति ।बालकाः कथां लिखन्ति ।आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति ।रमा लेखनीं क्रीणाति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
(घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति ।शिक्षकः मां पाठयति ।सर्वनाम — अस्मद् → माम्
(ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति ।अर्जुनः नदीं पश्यति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
(च) पितामही (रजनी) आह्वयति ।पितामही रजनीम् आह्वयति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (यहाँ ‘रजनी’ नाम है)
(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि ।अहं त्वां नमस्करोमि ।सर्वनाम — युष्मद् → त्वाम्
(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति ।कृषकः क्षेत्रं कर्षति ।अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
(झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति ।पर्यटकः कन्याकुमारीं गच्छति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (स्थान-नाम)
(ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति ।चित्रकारः चित्रं रचयति ।अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
प्र.2द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु —
यथा – वयं सुभाषितं वदामः । — वयं सुभाषितानि वदामः ।
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति ।
(ख) पिता लेखनीम् आनयति ।
(ग) जननी पाकं पचति ।
(घ) मातामहः मां बोधयति ।
(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति ।
उत्तर

बहुवचने परिवर्तितानि वाक्यानि —

एकवचनम् (प्रश्नः)बहुवचने (उत्तरम्)शब्दः तथा नियमः
यथा — वयं सुभाषितं वदामः ।वयं सुभाषितानि वदामः ।सुभाषित (अकारान्त नपुं.) — सुभाषितम् → सुभाषितानि
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति ।अरुणः दूरवाणीः नयति ।दूरवाणी (ईकारान्त स्त्री.) — दूरवाणीम् → दूरवाणीः
(ख) पिता लेखनीम् आनयति ।पिता लेखनीः आनयति ।लेखनी (ईकारान्त स्त्री.) — लेखनीम् → लेखनीः
(ग) जननी पाकं पचति ।जननी पाकान् पचति ।पाक (अकारान्त पुं.) — पाकम् → पाकान्
(घ) मातामहः मां बोधयति ।मातामहः अस्मान् बोधयति ।अस्मद् — माम् → अस्मान्
(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति ।अग्रजा युष्मान् आह्वयति ।युष्मद् — त्वाम् → युष्मान्

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 148प्रश्नः ७ : अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु

अभ्यासः
प्र.1अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु —
पृष्ठ 148 का चित्र (यहाँ शब्दों में वर्णित; रंगीन चित्र पाठ्यपुस्तक में देखिए) — एक विद्यालय का हरा-भरा प्राङ्गण। ऊपर बाईं ओर: जाल (नेट) के दोनों ओर चार बालक कन्दुक (वॉलीबॉल) खेल रहे हैं; एक बालक उछलकर गेंद पर प्रहार कर रहा है। पीछे: विद्यालय-भवन, ध्वज-स्तम्भ, वृक्ष, और लकड़ी की बाड़ के पीछे रंग-बिरंगे फूलों की क्यारी। नीचे बाईं ओर: पीले कुर्ते वाले योग-शिक्षक चटाई पर बैठकर हाथ ऊपर जोड़े हुए आसन करा रहे हैं; सामने तीन छात्र (दो बालक, एक बालिका) चटाइयों पर वही आसन कर रहे हैं। नीचे बीच में: दो बालिकाएँ घास पर बैठकर राकेट (यान) की प्रतिकृति बना रही हैं; पास में काग़ज़, कैंची और टेप पड़े हैं। नीचे दाईं ओर (गोल घेरे में): साड़ी पहने एक शिक्षिका एक बालक और एक बालिका को सङ्गणक (कम्प्यूटर) पर सिखा रही हैं।
(क) …………
(ख) …………
(ग) …………
(घ) …………
(ङ) …………
(च) …………
(छ) …………
(ज) …………
(झ) …………
(ञ) …………
उत्तर

नमूना उत्तर (दश वाक्यानि) —

क्रमःवाक्यम्द्वितीयापदम्हिन्दी
(क)बालकाः क्रीडाक्षेत्रे कन्दुकं क्षिपन्ति ।कन्दुकम्बालक मैदान में गेंद उछाल रहे हैं।
(ख)एकः बालकः कन्दुकं ताडयति ।कन्दुकम्एक बालक गेंद पर प्रहार करता है।
(ग)योगशिक्षकः आसनं करोति ।आसनम्योग-शिक्षक आसन कर रहे हैं।
(घ)छात्राः योगासनानि कुर्वन्ति ।योगासनानिछात्र योगासन कर रहे हैं।
(ङ)बालिके यानप्रतिकृतिं रचयतः ।यानप्रतिकृतिम्दो बालिकाएँ राकेट का प्रतिरूप बना रही हैं।
(च)बालिका कर्तर्या पत्रं कृन्तति ।पत्रम्बालिका कैंची से काग़ज़ काटती है।
(छ)शिक्षिका छात्रौ सङ्गणकं पाठयति ।छात्रौ, सङ्गणकम्शिक्षिका दो छात्रों को कम्प्यूटर सिखाती हैं।
(ज)छात्रः सङ्गणकं चालयति ।सङ्गणकम्छात्र कम्प्यूटर चलाता है।
(झ)वयं चित्रे विद्यालयस्य भवनं पश्यामः ।भवनम्हम चित्र में विद्यालय का भवन देखते हैं।
(ञ)वयं वाटिकायां पुष्पाणि पश्यामः ।पुष्पाणिहम वाटिका में फूल देखते हैं।

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 149प्रश्नः १ : एतानि शब्दरूपाणि पठन्तु, अवगच्छन्तु, स्मरन्तु च — द्वितीया विभक्तेः पञ्च वर्गाः

योग्यताविस्तरः
प्र.1एतानि शब्दरूपाणि पठन्तु, अवगच्छन्तु, स्मरन्तु च —
(क) अकारान्त-पुंलिङ्गशब्दाः (ग्राम, भिक्षुक, बालक)
(ख) आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः (भिक्षा, माला, बालिका, तत्)
(ग) ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः (नदी, लेखनी, भगिनी)
(घ) अकारान्त-नपुंसकलिङ्गशब्दाः (फल, जल, गृह)
(ङ) सर्वनामशब्दाः (अस्मद्, युष्मद्, तद्, एतद्) ।
उत्तर

(क) अकारान्त-पुंलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःग्रामग्रामम्ग्रामौग्रामान्
भिक्षुकभिक्षुकम्भिक्षुकौभिक्षुकान्
बालकबालकम्बालकौबालकान्

(ख) आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःभिक्षाभिक्षाम्भिक्षेभिक्षाः
मालामालाम्मालेमालाः
बालिकाबालिकाम्बालिकेबालिकाः
तत् (स्त्री.)ताम्तेताः

(ग) ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःनदीनदीम्नद्यौनदीः
लेखनीलेखनीम्लेखन्यौलेखनीः
भगिनीभगिनीम्भगिन्यौभगिनीः

(घ) अकारान्त-नपुंसकलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःफलफलम्फलेफलानि
जलजलम्जलेजलानि
गृहगृहम्गृहेगृहाणि

(ङ) सर्वनामशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःअस्मद्माम्आवाम्अस्मान्
युष्मद्त्वाम्युवाम्युष्मान्
तद् (पुं.)तम्तौतान्
एतद् (पुं.)एतम्एतौएतान्

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 150प्रश्नौ २–३ : अष्टाविंशतिपदानां द्वितीयारूपाणि तथा द्वौ श्लोकौ

योग्यताविस्तरः
प्र.1उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च —
युवकः – युवकम्भिक्षा – भिक्षाम्नदी – नदीम्धनम् – धनम्
आसन्दः – ………पूजा – ………लेखनी – ………नगरम् – ………
धनिकौ – ………कविते – ………जननी – ………पुष्पे – ………
पादाः – ………नासिका – ………कर्तरी – ………पुष्पाणि – ………
गोलदीपौ – ………पत्रिकाः – ………अङ्कन्यौ – ………पुस्तकानि – ………
हस्तः – ………पेटिका – ………सम्मार्जन्यः – ………वनानि – ………
अहम् – ………यूयम् – ………द्रोणी – ………त्वम् – ………
युवाम् – ………आवाम् – ………भगिनी – ………सः – ………
उत्तर

द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि —

पदम्द्वितीयारूपम्वचनम् तथा वर्गःहिन्दी
आसन्दःआसन्दम्एकवचनम् — अकारान्त पुं.कुर्सी को
धनिकौधनिकौद्विवचनम् — अकारान्त पुं.दो धनिकों को
पादाःपादान्बहुवचनम् — अकारान्त पुं.पैरों को
गोलदीपौगोलदीपौद्विवचनम् — अकारान्त पुं.दो बल्बों (गोलदीपों) को
हस्तःहस्तम्एकवचनम् — अकारान्त पुं.हाथ को
अहम्माम्एकवचनम् — सर्वनाम (अस्मद्)मुझको
युवाम्युवाम्द्विवचनम् — सर्वनाम (युष्मद्)तुम दोनों को
पूजापूजाम्एकवचनम् — आकारान्त स्त्री.पूजा को
कवितेकवितेद्विवचनम् — आकारान्त स्त्री.दो कविताओं को
नासिकानासिकाम्एकवचनम् — आकारान्त स्त्री.नाक को
पत्रिकाःपत्रिकाःबहुवचनम् — आकारान्त स्त्री.पत्रिकाओं को
पेटिकापेटिकाम्एकवचनम् — आकारान्त स्त्री.पेटी को
यूयम्युष्मान्बहुवचनम् — सर्वनाम (युष्मद्)तुम सबको
आवाम्आवाम्द्विवचनम् — सर्वनाम (अस्मद्)हम दोनों को
लेखनीलेखनीम्एकवचनम् — ईकारान्त स्त्री.कलम को
जननीजननीम्एकवचनम् — ईकारान्त स्त्री.माता को
कर्तरीकर्तरीम्एकवचनम् — ईकारान्त स्त्री.कैंची को
अङ्कन्यौअङ्कन्यौद्विवचनम् — ईकारान्त स्त्री.दो पेंसिलों को
सम्मार्जन्यःसम्मार्जनीःबहुवचनम् — ईकारान्त स्त्री.झाड़ुओं को
द्रोणीद्रोणीम्एकवचनम् — ईकारान्त स्त्री.नाव / कठौती को
भगिनीभगिनीम्एकवचनम् — ईकारान्त स्त्री.बहन को
नगरम्नगरम्एकवचनम् — अकारान्त नपुं.नगर को
पुष्पेपुष्पेद्विवचनम् — अकारान्त नपुं.दो फूलों को
पुष्पाणिपुष्पाणिबहुवचनम् — अकारान्त नपुं.फूलों को
पुस्तकानिपुस्तकानिबहुवचनम् — अकारान्त नपुं.पुस्तकों को
वनानिवनानिबहुवचनम् — अकारान्त नपुं.वनों को
त्वम्त्वाम्एकवचनम् — सर्वनाम (युष्मद्)तुझको
सःतम्एकवचनम् — सर्वनाम (तद्, पुं.)उसको
प्र.2अधोलिखितान् श्लोकान् पठन्तु, अवगच्छन्तु स्मरन्तु च —
(१) विना वेदं विना गीतां विना रामायणीं कथाम् ।
विना कविं कालिदासं भारतं भारतं न हि ॥
(२) रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम् ।
शयने यः स्मरेन्नित्यं दुःस्वप्नस्तस्य नश्यति ॥
उत्तर

श्लोकः १ — विना वेदं विना गीताम् …

हिन्दी अर्थ: वेद के बिना, गीता के बिना, रामायण की कथा के बिना और कवि कालिदास के बिना भारत ‘भारत’ ही नहीं रह जाता।

श्लोकः २ — रामं स्कन्दं हनूमन्तम् …

हिन्दी अर्थ: जो सोते समय प्रतिदिन राम, स्कन्द (कार्तिकेय), हनुमान, वैनतेय (गरुड) और वृकोदर (भीम) का स्मरण करता है, उसका दुःस्वप्न नष्ट हो जाता है।

कार्यकलापः तथा परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 151भाषाक्रीडा तथा परियोजनाकार्यस्य त्रीणि कार्याणि

कार्यकलापःपरियोजनाकार्यम्
प्र.1भाषाक्रीडा — बालकाः गणद्वये विभजनीयाः । शिक्षकः प्रथमाविभक्त्यन्तं कमपि शब्दं वदति । प्रथमगणस्य कश्चन छात्रः तस्य एव शब्दस्य द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपं वदेत् । ततश्च द्वितीयगणस्य कश्चन छात्रः तस्यैव पदस्य बहुवचनरूपं वदेत् । यस्य गणस्य छात्राः शुद्धं पदं वदन्ति तस्मै गणाय शिक्षकः अङ्कान् यच्छेत् । एवमेव द्वितीयाविभक्तेः वाक्यनिर्माणस्य क्रीडा अपि भवितुम् अर्हति ।
उत्तर

खेल का नमूना (एक चक्र): शिक्षक प्रथमा में शब्द बोलें; पहला दल उसका द्वितीया एकवचन और दूसरा दल द्वितीया बहुवचन बताए।

शिक्षकः वदति (प्रथमा)प्रथमगणः (द्वितीया एकवचनम्)द्वितीयगणः (द्वितीया बहुवचनम्)
बालकःबालकम्बालकान्
भिक्षाभिक्षाम्भिक्षाः
नदीनदीम्नदीः
गृहम्गृहम्गृहाणि
सःतम्तान्
भगिनीभगिनीम्भगिनीः
प्र.2परियोजनाकार्यम् १ — पाठे दर्शितानां चित्राणाम् अनुसारं द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु ।
उत्तर

नमूना उत्तर (दश वाक्यानि) —

क्रमःवाक्यम्हिन्दी
१बालकः शय्यायां विश्रामं करोति ।बालक बिस्तर पर आराम कर रहा है।
२माता पुत्रं बोधयति ।माँ पुत्र को समझाती है।
३बालकः परिश्रमं न करोति ।बालक परिश्रम नहीं करता।
४भिक्षुकः मार्गे भिक्षां याचते ।भिखारी रास्ते में भीख माँगता है।
५जनाः भिक्षुकाय धनं यच्छन्ति ।लोग भिखारी को पैसे देते हैं।
६धनिकः भिक्षुकं पश्यति ।धनी व्यक्ति भिखारी को देखता है।
७धनिकः पादौ हस्तौ च याचते ।धनी दोनों पैर और दोनों हाथ माँगता है।
८भिक्षुकः शरीराङ्गानि न यच्छति ।भिखारी अपने अङ्ग नहीं देता।
९श्रमिकः शिरसि इष्टिकाः वहति ।मज़दूर सिर पर ईंटें ढोता है।
१०एका महिला क्षेत्रे कार्यं करोति ।एक महिला खेत में काम करती है।
प्र.3परियोजनाकार्यम् २ — द्वितीयाविभक्तेः आधारेण स्वदिनचर्यायाः विषये दश वाक्यानि लिखन्तु ।
उत्तर

नमूना उत्तर (मम दिनचर्या) —

क्रमःसंस्कृतम्हिन्दी
१अहं प्रातःकाले शय्यां त्यजामि ।मैं सुबह बिस्तर छोड़ता हूँ।
२अहं दन्तान् धावयामि ।मैं दाँत साफ़ करता हूँ।
३अहं व्यायामं करोमि ।मैं व्यायाम करता हूँ।
४अहं जलं पिबामि ।मैं पानी पीता हूँ।
५अहं मातरं पितरं च नमामि ।मैं माता-पिता को प्रणाम करता हूँ।
६अहं विद्यालयं गच्छामि ।मैं विद्यालय जाता हूँ।
७अहं कक्षायां पाठान् पठामि ।मैं कक्षा में पाठ पढ़ता हूँ।
८अहं सायं दूरदर्शनं पश्यामि ।मैं शाम को दूरदर्शन (टीवी) देखता हूँ।
९अहं रात्रौ गृहकार्यं करोमि ।मैं रात में गृहकार्य करता हूँ।
१०अहं शयनात् पूर्वं श्लोकं स्मरामि ।मैं सोने से पहले श्लोक याद करता हूँ।
प्र.4परियोजनाकार्यम् ३ — किं भवन्तः एवरेस्ट-पर्वतारोहिणीम् अरुणिमा-सिन्हां जानन्ति ? तस्याः विषये अन्वेषणं कृत्वा स्वभाषया दशवाक्यैः निबन्धं लिखन्तु ।
उत्तर

नमूना उत्तर (हिन्दी में, दस वाक्य) —

क्रमःवाक्यम्
१अरुणिमा सिन्हा का जन्म उत्तर प्रदेश के अम्बेडकर नगर में हुआ था।
२वे राष्ट्रीय स्तर की वॉलीबॉल तथा फुटबॉल खिलाड़ी रह चुकी हैं।
३सन् 2011 में एक रेलयात्रा के दौरान लुटेरों ने उन्हें चलती गाड़ी से नीचे फेंक दिया।
४इस दुर्घटना में उन्हें अपना एक पैर गँवाना पड़ा और उसकी जगह कृत्रिम पैर लगा।
५अस्पताल में ही उन्होंने ठान लिया कि वे संसार की सबसे ऊँची चोटी पर चढ़ेंगी।
६उन्होंने प्रसिद्ध पर्वतारोही बछेन्द्री पाल से प्रशिक्षण लिया।
७21 मई 2013 को उन्होंने एवरेस्ट पर तिरंगा फहराया और ऐसा करने वाली विश्व की पहली दिव्याङ्ग महिला बनीं।
८इसके बाद उन्होंने किलिमंजारो, एल्ब्रुस, कोसिअस्को, अकोंकागुआ तथा विन्सन जैसी चोटियाँ भी जीतीं।
९भारत सरकार ने उन्हें पद्मश्री तथा तेनजिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहसिक पुरस्कार से सम्मानित किया।
१०उनका जीवन सिखाता है कि शरीर की कमी नहीं, आलस्य और हार मान लेना ही असली दुर्बलता है।

Chapter 14 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter14 – Alasyam Hi Manushyanam
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 14 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 14?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…