Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

कक्षा 6 संस्कृत की पाठ्यपुस्तक दीपकम् के प्रथमः पाठः — वयं वर्णमालां पठामः के प्रश्नों और गतिविधियों के हल। यह पाठ संस्कृत वर्णमाला का परिचय देता है — स्वर (समानाक्षर तथा सन्ध्यक्षर), व्यञ्जन (स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म, अयोगवाह), गुणिताक्षर और वर्णों के छह उच्चारण-स्थान। हल पुस्तक के क्रम में हैं — वदामः लिखामः च, अभ्यासं कुर्मः, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयम् अभ्यासं कुर्मः, योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम्।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFVayam Varnamalam PathamahView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

वयं वर्णमालां पठामः (हम वर्णमाला पढ़ते हैं)
वर्णाः द्विविधाः भवन्ति – स्वराः व्यञ्जनानि च।
वर्ण दो प्रकार के होते हैं – स्वर और व्यञ्जन।
(१) स्वराः
स्वराणाम् उच्चारणं स्वतन्त्ररूपेण भवति।
स्वरों का उच्चारण स्वतन्त्र रूप से (बिना किसी दूसरे वर्ण की सहायता के) होता है।
स्वराः द्विविधाः सन्ति – समानाक्षराणि सन्ध्यक्षराणि च।
स्वर दो प्रकार के हैं – समानाक्षर और सन्ध्यक्षर।
१. समानाक्षराणि
वर्णमालायाम् आदौ ये सामान्याः स्वराः सन्ति, ते समानाक्षर-स्वराः भवन्ति।
1. समानाक्षर – वर्णमाला के आरम्भ में जो सामान्य स्वर हैं, वे समानाक्षर-स्वर होते हैं।
ह्रस्वः – अ  इ  उ  ऋ  ऌ
दीर्घः – आ  ई  ऊ  ॠ  –*
ह्रस्व (छोटे) स्वर – अ, इ, उ, ऋ, ऌ; दीर्घ (लम्बे) स्वर – आ, ई, ऊ, ॠ; ‘ऌ’ का दीर्घ नहीं होता।
२. सन्ध्यक्षराणि
द्वयोः निश्चित-स्वरयोः सन्धिद्वारा ये नवीनाः स्वर-वर्णाः जायन्ते, ते सन्ध्यक्षर-स्वराः भवन्ति।
2. सन्ध्यक्षर – दो निश्चित स्वरों की सन्धि (मेल) द्वारा जो नए स्वर-वर्ण उत्पन्न होते हैं, वे सन्ध्यक्षर-स्वर होते हैं।
अ + इ → ए  अ + ए → ऐ
अ + उ → ओ  अ + ओ → औ
अ और इ के मेल से ‘ए’, अ और ए के मेल से ‘ऐ’, अ और उ के मेल से ‘ओ’ तथा अ और ओ के मेल से ‘औ’ बनता है। (इनके ह्रस्व रूप नहीं होते।)
* ॥ ‘ऌ’-वर्णस्य दीर्घाः न सन्ति ॥
* ‘ऌ’ वर्ण के दीर्घ (रूप) नहीं होते।
** ॥ सन्ध्यक्षराणां ह्रस्वाः न सन्ति ॥
** सन्ध्यक्षरों के ह्रस्व (रूप) नहीं होते।
इति पाणिनीय-शिक्षा-सूत्रे
ऐसा पाणिनीय-शिक्षा के सूत्र में (कहा गया है)।
अनुनासिक-स्वराः
मुखेन सह नासिकया अपि उच्चारिताः स्वराः अनुनासिक-स्वराः भवन्ति –
अँ  आँ  इँ  ईँ  उँ  ऊँ  ऋँ  ॠँ  ऌँ  एँ  ऐँ  ओँ  औँ
अनुनासिक स्वर – मुख के साथ नासिका (नाक) से भी बोले जाने वाले स्वर अनुनासिक-स्वर होते हैं – अँ, आँ, इँ, ईँ, उँ, ऊँ, ऋँ, ॠँ, ऌँ, एँ, ऐँ, ओँ, औँ।
(२) व्यञ्जनानि
व्यञ्जनानाम् उच्चारणे कस्यचित् स्वरस्य सहायतायाः अपेक्षा अवश्यं भवति।
व्यञ्जनों के उच्चारण में किसी स्वर की सहायता की आवश्यकता अवश्य होती है।
अतः वर्णमालायां व्यञ्जनानाम् उच्चारणार्थं सर्वत्र अ स्वरस्य योजनं भवति। उदाहरणम् –
क् + अ = क  ख् + अ = ख
ग् + अ = ग  घ् + अ = घ
इसलिए वर्णमाला में व्यञ्जनों के उच्चारण के लिए सब जगह ‘अ’ स्वर जोड़ा जाता है। उदाहरण – क् + अ = क, ख् + अ = ख, ग् + अ = ग, घ् + अ = घ।
अत्र व्यञ्जनं केवलं → क्  ख्  ग्  घ् इत्येव अस्ति।
यहाँ व्यञ्जन तो केवल क्, ख्, ग्, घ् ही है।
अत्र अ स्वरः केवलम् उच्चारणार्थं योजितः अस्ति।
यहाँ ‘अ’ स्वर केवल उच्चारण के लिए जोड़ा गया है।
व्यञ्जनानां चत्वारः भेदाः सन्ति –
व्यञ्जनों के चार भेद हैं –
१. स्पर्शाः (वर्ग्याः) वर्णाः
क-वर्गः – क ख ग घ ङ
च-वर्गः – च छ ज झ ञ
ट-वर्गः – ट ठ ड ढ ण
त-वर्गः – त थ द ध न
प-वर्गः – प फ ब भ म
1. स्पर्श (वर्ग्य) वर्ण – क-वर्ग: क ख ग घ ङ; च-वर्ग: च छ ज झ ञ; ट-वर्ग: ट ठ ड ढ ण; त-वर्ग: त थ द ध न; प-वर्ग: प फ ब भ म।
स्पर्शाः (वर्ग्याः) व्यञ्जनवर्णाः स्वकीय-उच्चारण-स्थानानुसारेण पञ्चसु वर्गेषु विभक्ताः भवन्ति।
स्पर्श (वर्ग्य) व्यञ्जन-वर्ण अपने-अपने उच्चारण-स्थान के अनुसार पाँच वर्गों में बँटे होते हैं।
२. अन्तःस्थाः वर्णाः – य  र  ल  व
2. अन्तःस्थ वर्ण – य, र, ल, व।
अन्तःस्थाः वर्णाः बहुत्र स्वर-वर्णानां स्थाने जायन्ते। अतः एते – “अर्ध-स्वराः” इत्यपि उच्यन्ते।
अन्तःस्थ वर्ण प्रायः (बहुत-सी जगहों पर) स्वर-वर्णों के स्थान पर उत्पन्न होते हैं। इसलिए इन्हें “अर्ध-स्वर” भी कहा जाता है।
इ + अ → य् + अ  यथा – यदि + अपि = यद्यपि
ऋ + अ → र् + अ  पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा
ऌ + अ → ल् + अ  ऌ + आकृतिः = लाकृतिः
उ + अ → व् + अ  सु + आगतम् = स्वागतम्
आगे स्वर आने पर इ का य्, ऋ का र्, ऌ का ल् और उ का व् हो जाता है; जैसे – यदि + अपि = यद्यपि, पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा (पिता का आदेश), ऌ + आकृतिः = लाकृतिः (‘ऌ’ वर्ण का रूप), सु + आगतम् = स्वागतम्।
३. ऊष्म-वर्णाः – श  ष  स  ह
3. ऊष्म वर्ण – श, ष, स, ह।
ऊष्मणां व्यञ्जन-वर्णानाम् उच्चारण-समये मुखात् उष्णः वायुः निस्सरति।
ऊष्म व्यञ्जन-वर्णों के उच्चारण के समय मुख से गरम वायु (हवा) निकलती है।
४. अयोगवाहौ वर्णौ – अं  अः
4. दो अयोगवाह वर्ण – अं, अः।
अयोगवाहः विशिष्टः व्यञ्जन-वर्णः अस्ति। अत्र उच्चारणार्थं अ स्वरस्य संयोजनं पूर्वं भवति, न तु पश्चात्।
अयोगवाह एक विशेष व्यञ्जन-वर्ण है। इसमें उच्चारण के लिए ‘अ’ स्वर पहले जोड़ा जाता है, बाद में नहीं।
अत्र द्वौ अयोगवाहौ स्तः –
अं = अ + ( ं ) → अनुस्वारः
अः = अ + ( ः ) → विसर्गः
यहाँ दो अयोगवाह हैं – अं = अ + ( ं ) → अनुस्वार; अः = अ + ( ः ) → विसर्ग।
अत्रापि अनुस्वारः केवलं → ( ं ), तथा विसर्गः केवलं → ( ः ) इत्येव अस्ति।
यहाँ भी अनुस्वार केवल ( ं ) और विसर्ग केवल ( ः ) ही है।
एवमेव अत्रापि पूर्वं योजितः अ स्वरः केवलम् उच्चारणार्थम् अस्ति।
इसी प्रकार यहाँ भी पहले जोड़ा गया ‘अ’ स्वर केवल उच्चारण के लिए है।
गुणिताक्षराणि
व्यञ्जनैः सह सर्वेषाम् अपि स्वराणां संयोजनं भवति।
व्यञ्जनों के साथ सभी स्वरों का संयोजन (मेल) होता है।
व्यञ्जनैः सह स्वराणां संयोजनेन गुणिताक्षराणि भवन्ति –
क् → क का कि की कु कू कृ कॄ कॢ के कै को कौ
व्यञ्जनों के साथ स्वरों के मेल से गुणिताक्षर बनते हैं – जैसे क् के साथ सब स्वरों की मात्राएँ जोड़ने पर: क, का, कि, की, कु, कू, कृ, कॄ, कॢ, के, कै, को, कौ।
अयोगवाहानाम्
क् + स्वरः + ( ं ) → कं  कां …
ख् + स्वरः + ( ः ) → खः  खाः …
अयोगवाहों के (गुणिताक्षर) – क् + स्वर + अनुस्वार → कं, कां …; ख् + स्वर + विसर्ग → खः, खाः …
* र्ऋ  र्ॠ  र्ऌ – एतानि त्रीणि गुणिताक्षराणि क्रमेण इत्येवमपि प्रकारान्तरेण लिख्यन्ते।
* (र् की पंक्ति के) ये तीन गुणिताक्षर – रृ, रॄ, रॢ – क्रमशः इस प्रकार दूसरे ढंग से भी लिखे जाते हैं।
योग्यताविस्तरः – वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि
वर्णानाम् उच्चारणं कथं भवति ? इति ज्ञास्यामः –
वर्णों का उच्चारण कैसे होता है? यह जानेंगे –
कस्यचिद् ध्वनेः वर्णस्य वा उच्चारणे मुखस्य (Mouth) मुख्या भूमिका भवतीति वयं सर्वे जानीमः ।
किसी ध्वनि या वर्ण के उच्चारण में मुख की मुख्य भूमिका होती है, यह हम सब जानते हैं।
कदाचिद् मुखेन सह नासिकायाः (Nose) अपि उपयोगः भवतीति अनुभवामः, यथा – ‘अं’ ( ं ), ‘न’, ‘म’, ‘अँ’, इत्यादिषु नासिक्य-वर्णेषु।
कभी-कभी मुख के साथ नासिका (नाक) का भी उपयोग होता है, ऐसा हम अनुभव करते हैं; जैसे – ‘अं’ ( ं ), ‘न’, ‘म’, ‘अँ’ इत्यादि नासिक्य वर्णों में।
मुखं च (Mouth) नासिका च (Nose) – उभौ अपि आस्ये (Head) भवतः ।
मुख और नासिका – ये दोनों ही आस्य (सिर) में होते हैं।
आस्यस्य (Head) आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्तिः कुत्र-कुत्र भवतीति पश्यामः –
• मुखे (Mouth) – पञ्चसु स्थानेषु (Places of articulation),
• नासिकायाम् (Nose) – एकस्मिन् स्थाने (Place of articulation) च।
आस्य (सिर) के भीतर वर्णों की उत्पत्ति कहाँ-कहाँ होती है, यह देखते हैं – मुख में पाँच स्थानों पर और नासिका में एक स्थान पर।
एवंप्रकारेण सामान्यतः आस्ये (Head) षट् स्थानानि (Six Place of articulation) भवन्ति, येषु वर्णानाम् उत्पत्तिः भवति।
इस प्रकार सामान्यतः आस्य (सिर) में छह स्थान होते हैं, जिनमें वर्णों की उत्पत्ति होती है।
आस्ये वर्णानां षट् उच्चारण-स्थानानि
१. कण्ठः  २. तालु  ३. मूर्धा  ४. दन्तः  ५. ओष्ठः  ६. नासिका
आस्य में वर्णों के छह उच्चारण-स्थान – 1. कण्ठ (गला), 2. तालु, 3. मूर्धा, 4. दाँत, 5. ओठ, 6. नासिका (नाक)।
१. कण्ठ्याः वर्णाः – अ आ  क ख ग घ ङ  ह  अः [ ः ]
1. कण्ठ्य वर्ण (कण्ठ से बोले जाने वाले) – अ, आ; क, ख, ग, घ, ङ; ह; अः (विसर्ग)।
२. तालव्याः वर्णाः – इ ई  च छ ज झ ञ  य  श
2. तालव्य वर्ण (तालु से बोले जाने वाले) – इ, ई; च, छ, ज, झ, ञ; य; श।
३. मूर्धन्याः वर्णाः – ऋ ॠ  ट ठ ड ढ ण  र  ष
3. मूर्धन्य वर्ण (मूर्धा से बोले जाने वाले) – ऋ, ॠ; ट, ठ, ड, ढ, ण; र; ष।
४. दन्त्याः वर्णाः – ऌ  त थ द ध न  ल  स
4. दन्त्य वर्ण (दाँतों से बोले जाने वाले) – ऌ; त, थ, द, ध, न; ल; स।
५. ओष्ठ्याः वर्णाः – उ ऊ  प फ ब भ म
5. ओष्ठ्य वर्ण (ओठों से बोले जाने वाले) – उ, ऊ; प, फ, ब, भ, म।
६. नासिक्यः वर्णः – अं [ ं ]
6. नासिक्य वर्ण (नाक से बोला जाने वाला) – अं (अनुस्वार)।
द्विस्थानीय-वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि
दो स्थानों से बोले जाने वाले वर्णों के उच्चारण-स्थान
कण्ठ-तालव्यौ वर्णौ – अ + इ = ए  अ + ए = ऐ  (तालु + कण्ठः)
कण्ठ-तालव्य दो वर्ण – अ + इ = ए, अ + ए = ऐ; इनका उच्चारण तालु और कण्ठ दोनों से होता है।
कण्ठोष्ठ्यौ वर्णौ – अ + उ = ओ  अ + ओ = औ  (ओष्ठः + कण्ठः)
कण्ठोष्ठ्य दो वर्ण – अ + उ = ओ, अ + ओ = औ; इनका उच्चारण ओठ और कण्ठ दोनों से होता है।
स्व-स्थानेन सह नासिक्याः वर्णाः (स्वस्थानानि + नासिका)
कण्ठः + नासिका – ङ  तालु + नासिका – ञ  मूर्धा + नासिका – ण  दन्तः + नासिका – न  ओष्ठः + नासिका – म
अपने स्थान के साथ नासिका से भी बोले जाने वाले वर्ण – ङ (कण्ठ + नासिका), ञ (तालु + नासिका), ण (मूर्धा + नासिका), न (दाँत + नासिका), म (ओठ + नासिका)।
दन्त्योष्ठ्यः वर्णः – व  (दन्तः + ओष्ठः)
दन्त्योष्ठ्य वर्ण – ‘व’; इसका उच्चारण दाँत और ओठ दोनों से होता है।
सर्वेषाम् एकस्थानीय-वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि
एक ही स्थान से बोले जाने वाले सभी वर्णों के उच्चारण-स्थान – (पुस्तक के चित्र में कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य, ओष्ठ्य और नासिक्य वर्ण एक साथ दिखाए गए हैं।)
सर्वेषां वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि
सभी वर्णों के उच्चारण-स्थान – (इस चित्र में द्विस्थानीय वर्ण भी जोड़े गए हैं: ए ऐ कण्ठ और तालु दोनों में, ओ औ कण्ठ और ओठ दोनों में, व दाँत और ओठ दोनों में, तथा ङ ञ ण न म अपने स्थान के साथ नासिका में भी।)

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

वदामः लिखामः च — पृष्ठ 4–9गुणिताक्षराणि

गुणिताक्षराणि
प्र.1व्यञ्जनैः सह सर्वेषाम् अपि स्वराणां संयोजनं भवति । व्यञ्जनैः सह स्वराणां संयोजनेन गुणिताक्षराणि भवन्ति — क-वर्गस्य च-वर्गस्य च रिक्तकोष्ठकानि पूरयन्तु (पृष्ठ 4, 5)।
(पुस्तक में ‘क्’ और ‘च्’ की पंक्तियाँ भरी हुई हैं; शेष खाने भरने हैं।)
व्यञ्जनम्अआइईउऊऋॠऌएऐओऔ
मात्रा—ािीुूृॄॢेैोौ
क्ककाकिकीकुकूकृकॄकॢकेकैकोकौ
ख्             
ग्             
घ्             
ङ्             
च्चचाचिचीचुचूचृचॄचॢचेचैचोचौ
छ्             
ज्             
झ्             
ञ्             
उत्तर

नियम: व्यञ्जन + स्वर की मात्रा = गुणिताक्षर — जैसे क् + आ (ा) = का, ख् + इ (ि) = खि, ग् + ऋ (ृ) = गृ। भरी हुई तालिका (‘क्’ और ‘च्’ की पंक्तियाँ पुस्तक में पहले से छपी हैं) —

व्यञ्जनम्अआइईउऊऋॠऌएऐओऔ
मात्रा—ािीुूृॄॢेैोौ
क्ककाकिकीकुकूकृकॄकॢकेकैकोकौ
ख्खखाखिखीखुखूखृखॄखॢखेखैखोखौ
ग्गगागिगीगुगूगृगॄगॢगेगैगोगौ
घ्घघाघिघीघुघूघृघॄघॢघेघैघोघौ
ङ्ङङाङिङीङुङूङृङॄङॢङेङैङोङौ
च्चचाचिचीचुचूचृचॄचॢचेचैचोचौ
छ्छछाछिछीछुछूछृछॄछॢछेछैछोछौ
ज्जजाजिजीजुजूजृजॄजॢजेजैजोजौ
झ्झझाझिझीझुझूझृझॄझॢझेझैझोझौ
ञ्ञञाञिञीञुञूञृञॄञॢञेञैञोञौ
प्र.2ट-वर्गस्य त-वर्गस्य प-वर्गस्य च गुणिताक्षराणि लिखन्तु (पृष्ठ 6, 7)।
(पुस्तक में ‘ट्’, ‘त्’ और ‘प्’ की पंक्तियाँ भरी हुई हैं; शेष खाने भरने हैं।)
व्यञ्जनम्अआइईउऊऋॠऌएऐओऔ
मात्रा—ािीुूृॄॢेैोौ
ट्टटाटिटीटुटूटृटॄटॢटेटैटोटौ
ठ्             
ड्             
ढ्             
ण्             
त्ततातितीतुतूतृतॄतॢतेतैतोतौ
थ्             
द्             
ध्             
न्             
प्पपापिपीपुपूपृपॄपॢपेपैपोपौ
फ्             
ब्             
भ्             
म्             
उत्तर

वही नियम — व्यञ्जन + स्वर की मात्रा। तीनों वर्गों की भरी हुई तालिका (‘ट्’, ‘त्’, ‘प्’ की पंक्तियाँ पुस्तक में छपी हैं) —

व्यञ्जनम्अआइईउऊऋॠऌएऐओऔ
मात्रा—ािीुूृॄॢेैोौ
ट्टटाटिटीटुटूटृटॄटॢटेटैटोटौ
ठ्ठठाठिठीठुठूठृठॄठॢठेठैठोठौ
ड्डडाडिडीडुडूडृडॄडॢडेडैडोडौ
ढ्ढढाढिढीढुढूढृढॄढॢढेढैढोढौ
ण्णणाणिणीणुणूणृणॄणॢणेणैणोणौ
त्ततातितीतुतूतृतॄतॢतेतैतोतौ
थ्थथाथिथीथुथूथृथॄथॢथेथैथोथौ
द्ददादिदीदुदूदृदॄदॢदेदैदोदौ
ध्धधाधिधीधुधूधृधॄधॢधेधैधोधौ
न्ननानिनीनुनूनृनॄनॢनेनैनोनौ
प्पपापिपीपुपूपृपॄपॢपेपैपोपौ
फ्फफाफिफीफुफूफृफॄफॢफेफैफोफौ
ब्बबाबिबीबुबूबृबॄबॢबेबैबोबौ
भ्भभाभिभीभुभूभृभॄभॢभेभैभोभौ
म्ममामिमीमुमूमृमॄमॢमेमैमोमौ
प्र.3अन्तःस्थानाम् (य र ल व) ऊष्मणां (श ष स ह) च वर्णानां गुणिताक्षराणि लिखन्तु (पृष्ठ 8, 9)।
(पुस्तक में ‘य्’ और ‘श्’ की पूरी पंक्तियाँ तथा ‘र्’ और ‘ल्’ के ऋ, ॠ, ऌ वाले खाने भरे हुए हैं।)
व्यञ्जनम्अआइईउऊऋॠऌएऐओऔ
मात्रा—ािीुूृॄॢेैोौ
य्ययायियीयुयूयृयॄयॢयेयैयोयौ
र्      रृरॄरॢ    
ल्      लृलॄलॢ    
व्             
श्शशाशिशीशुशूशृशॄशॢशेशैशोशौ
ष्             
स्             
ह्             
उत्तर

अन्तःस्थ और ऊष्म वर्णों की भरी हुई तालिका (‘य्’ और ‘श्’ की पंक्तियाँ तथा रृ रॄ रॢ, लृ लॄ लॢ पुस्तक में छपे हैं) —

व्यञ्जनम्अआइईउऊऋॠऌएऐओऔ
मात्रा—ािीुूृॄॢेैोौ
य्ययायियीयुयूयृयॄयॢयेयैयोयौ
र्ररारिरीरुरूरृरॄरॢरेरैरोरौ
ल्ललालिलीलुलूलृलॄलॢलेलैलोलौ
व्ववाविवीवुवूवृवॄवॢवेवैवोवौ
श्शशाशिशीशुशूशृशॄशॢशेशैशोशौ
ष्षषाषिषीषुषूषृषॄषॢषेषैषोषौ
स्ससासिसीसुसूसृसॄसॢसेसैसोसौ
ह्हहाहिहीहुहूहृहॄहॢहेहैहोहौ

ध्यान दें: र् + उ = रु और र् + ऊ = रू — ‘र’ में ये मात्राएँ नीचे नहीं, बगल में लगती हैं।

प्र.4अयोगवाहानाम् — ‘क् + स्वरः + ं’ तथा ‘ख् + स्वरः + ः’ इत्येतयोः पङ्क्त्योः रिक्तकोष्ठकानि पूरयन्तु (पृष्ठ 8)।
पङ्क्तिःअआइईउऊ
क् + स्वरः + ंकंकां    
ख् + स्वरः + ःखःखाः    

इनके ऊपर पुस्तक (पृष्ठ 8–9) में स्वरों के साथ अनुस्वार और विसर्ग की यह तालिका पहले से छपी है:

अयोगवाहःअआइईउऊऋॠऌएऐओऔ
ं (अनुस्वारः)अंआंइंईंउंऊंऋंॠंऌंएंऐंओंऔं
ः (विसर्गः)अःआःइःईःउःऊःऋःॠःऌःएःऐःओःऔः
उत्तर

व्यञ्जन + स्वर की मात्रा + अनुस्वार/विसर्ग — जैसे क् + इ + ं = किं, ख् + उ + ः = खुः।

पङ्क्तिःअआइईउऊ
क् + स्वरः + ंकंकांकिंकींकुंकूं
ख् + स्वरः + ःखःखाःखिःखीःखुःखूः

अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 9गुणिताक्षराणि

अभ्यासं कुर्मः
प्र.1अभ्यासं कुर्मः — रिक्तकोष्ठकानि पूरयन्तु (पृष्ठ 9 के नीचे दिए गए सात-सात खाने)।
(ऊपर की पंक्ति के खाने अनुस्वार के रंग में और नीचे की पंक्ति के विसर्ग के रंग में हैं; ये पृष्ठ 8 की ‘क् + स्वरः + ं’ और ‘ख् + स्वरः + ः’ पङ्क्तियों को ऋ से औ तक आगे बढ़ाते हैं।)
पङ्क्तिःऋॠऌएऐओऔ
क् + स्वरः + ं       
ख् + स्वरः + ः       
उत्तर
पङ्क्तिःऋॠऌएऐओऔ
क् + स्वरः + ंकृंकॄंकॢंकेंकैंकोंकौं
ख् + स्वरः + ःखृःखॄःखॢःखेःखैःखोःखौः

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 10–11शब्दार्थाः

शब्दार्थाः
प्र.1वयं शब्दार्थान् जानीमः — तालिकायाः अन्तिमे स्तम्भे मातृभाषया अर्थं लिखन्तु (पृष्ठ 10–11)।
शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थं लिखन्तु
पित्राज्ञापितुः आदेशःपिता का आदेशFather’s order 
लाकृतिः‘ऌ’-वर्णस्य आकृतिः‘ऌ’-वर्ण का रूपShape of letter ‘ऌ’ 
एकैकःप्रत्येकम्हर एकEach one 
अजःछागःबकराGoat 
वधूःपरिणीताविवाहिता नारीMarried woman 
मातॄणम्मातुः ऋणम्माता का ऋणIndebtedness to Mother 
कॢप्तम्कल्पितम्माना हुआSupposed 
ऌकारः‘ऌ’-वर्णः‘ऌ’ वर्णLetter ‘ऌ’ 
ओम्प्रणवःएकाक्षर ब्रह्मName of Brahma 
औषधम्भेषजम्औषधMedicine 
जिह्वारसनाजीभTongue 
नामधेयम्नामनामName 
भगिनीस्वसाबहनSister 
भ्राताअनुजः / अग्रजःभाईBrother 
पितामहीपितुः मातादादीPaternal Grandmother 
पितामहःपितुः पितादादाPaternal Grandfather 
मातामहीमातुः मातानानीMaternal Grandmother 
मातामहःमातुः पितानानाMaternal Grandfather 
सुश्रीःकुमारीकुमारीMiss 
श्रीःलक्ष्मीः, सुन्दरतालक्ष्मी, सौन्दर्यGoddess of prosperity 
उपाधिःविशिष्टताविशेषताTitle 
प्रथम-नाममुख्यं नामपहला नामFirst Name 
मध्य-नाममध्यवर्त्ति नामबीच का नामMiddle Name 
अन्त्य-नामअन्तिम-नामअन्तिम-नामLast Name 
कुल-नामकुलस्य गोत्रस्य वंशस्य वा नामकुल गोत्र या वंश का नामFamily Name 
उत्तर

अन्तिम स्तम्भ में अपनी मातृभाषा (जो भाषा आप घर में बोलते हैं) में अर्थ लिखना है। नमूना उत्तर — मातृभाषा हिन्दी:

शब्दःमातृभाषया अर्थः (हिन्दी)
पित्राज्ञापिता की आज्ञा
लाकृतिः‘ऌ’ अक्षर की आकृति
एकैकःएक-एक, हर एक
अजःबकरा
वधूःबहू, दुलहन
मातॄणम्माँ का कर्ज़
कॢप्तम्सोचा हुआ, माना हुआ
ऌकारः‘ऌ’ अक्षर
ओम्ॐ, प्रणव
औषधम्दवा
जिह्वाजीभ
नामधेयम्नाम
भगिनीबहन
भ्राताभाई (छोटा/बड़ा)
पितामहीदादी
पितामहःदादा
मातामहीनानी
मातामहःनाना
सुश्रीःकुमारी, सुश्री
श्रीःलक्ष्मी, शोभा
उपाधिःपदवी, आदर-सूचक शब्द
प्रथम-नामपहला नाम
मध्य-नामबीच का नाम
अन्त्य-नामआखिरी नाम
कुल-नामकुल या वंश का नाम

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 11–14अभ्यासः

अभ्यासः
प्र.1कस्य चित्रम् ? वदन्तु लिखन्तु च — (पृष्ठ 11)
पृष्ठ 11 के दस चित्र (बाएँ से दाएँ, ऊपर से नीचे) — चित्र देखने के लिए पाठ्यपुस्तक देखिए।
  1. गणेश जी की मूर्ति (उत्तर दिया है)
  2. नाक
  3. कबूतर
  4. रंगीन राज्यों वाला भारत का मानचित्र
  5. धनुष-बाण और तरकश लिए श्रीराम
  6. डमरू
  7. सींगों वाला हिरन
  8. चम्मच
  9. हवन-कुण्ड की अग्नि में चम्मच से आहुति डालता हाथ
  10. पैर (घुटने से नीचे)
उत्तर
क्रमःउत्तरम्हिन्दी
1गणेशःगणेश
2नासिका (अथवा घ्राणम्)नाक
3कपोतः (अथवा पारावतः)कबूतर
4भारतम्भारत
5रामः (अथवा श्रीरामः)राम
6डमरुःडमरू
7मृगः (अथवा हरिणः)हिरन
8चमसःचम्मच
9हवनम् (अथवा यज्ञः)हवन
10पादः (अथवा चरणः)पैर
प्र.2चित्रं पश्यन्तु । पट्टिकातः समुचितान् वर्णसमूहान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (पृष्ठ 12)
पट्टिका : क्का · त्रि · ण्डः · ञ्चुः · क्षः · ङ्क · ङ्खः · न्ताः · न्द्रः · ष्ट
चित्रम्रिक्तस्थानम्
कमल का फूल और पत्ता (उदाहरण)पङ्कजम् (दिया है)
रात के आकाश में पूरा चाँदच……
सूँड़ उठाए हाथीशु……
पेड़वृ……
खुले होंठों के बीच दाँतद……
चिड़िया का सिर और पीली चोंचच……
त्रिशूल……शूलम्
देवनागरी अङ्क ‘८’अ……
ढोल (डमरू जैसा वाद्य)ढ……
शङ्खश……
उत्तर

पट्टिका के दसों वर्णसमूह दस रिक्त स्थानों में इस प्रकार आते हैं —

रिक्तस्थानम्वर्णसमूहःपूर्णं पदम्हिन्दी
प……जम्ङ्कपङ्कजम्कमल
च……न्द्रःचन्द्रःचन्द्रमा
शु……ण्डःशुण्डःसूँड़
वृ……क्षःवृक्षःपेड़
द……न्ताःदन्ताःदाँत
च……ञ्चुःचञ्चुःचोंच
……शूलम्त्रित्रिशूलम्त्रिशूल
अ……ष्टअष्टआठ
ढ……क्काढक्काढोल, एक वाद्य
श……ङ्खःशङ्खःशङ्ख
प्र.3प्रथम-वर्णेन पदं वदन्तु लिखन्तु च — (पृष्ठ 13)
उदाहरणम् — अ : अग्निः, अस्त्रम् ; न : नदी, नौका
वर्णाः — क, च, प, र, इ ; म, ह, त, व, श
उत्तर

हर वर्ण से आरम्भ होने वाले दो-दो संस्कृत पद (नमूना उत्तर) —

वर्णःप्रथमं पदम्द्वितीयं पदम्हिन्दी अर्थ
अअग्निःअस्त्रम्आग / हथियार (दिया हुआ)
ककमलम्कपोतःकमल / कबूतर
चचन्द्रःचटकःचन्द्रमा / गौरैया
पपुस्तकम्पर्वतःपुस्तक / पहाड़
ररथःरविःरथ / सूर्य
इइन्द्रःइक्षुःइन्द्र / गन्ना
ननदीनौकानदी / नाव (दिया हुआ)
ममयूरःमित्रम्मोर / मित्र
हहस्तःहरिणःहाथ / हिरन
ततरुःतडागःपेड़ / तालाब
ववृक्षःवानरःपेड़ / बन्दर
शशङ्खःशिशुःशङ्ख / बच्चा
प्र.4स्व-परिवारस्य सदस्यानां पूर्ण-नामानि लिखन्तु — (पृष्ठ 13)
उपाधिःप्रथम-नाममध्य-नाम*अन्त्य-नाम / कुल-नाम**
माताश्रीमती   
पिताश्रीमान्   
भगिनीसुश्रीः   
भ्राताश्रीमान्   
पितामहीश्रीमती   
पितामहःश्रीमान्   
मातामहीश्रीमती   
मातामहःश्रीमान्   

* मध्य-नाम अस्ति चेद् पूर्णं नाम लिखन्तु । नास्ति चेद् रिक्तं त्यजन्तु ।
** केवलं प्रथमवर्णं (Initial) न लिखन्तु । पूर्णं नाम लिखन्तु ।

उत्तर

अपने परिवार के असली नाम देवनागरी में भरिए — इसलिए हर विद्यार्थी का उत्तर अलग होगा। ‘उपाधिः’ स्तम्भ पुस्तक में पहले से भरा है।

नमूना उत्तर (केवल दिखाने के लिए):

सम्बन्धःउपाधिःप्रथम-नाममध्य-नामअन्त्य-नाम / कुल-नाम
माताश्रीमतीसुनीता—शर्मा
पिताश्रीमान्रमेशःकुमारःशर्मा
भगिनीसुश्रीःअनन्या—शर्मा
भ्राताश्रीमान्अनिरुद्धः—शर्मा
पितामहीश्रीमतीकमला—शर्मा
पितामहःश्रीमान्हरिशंकरः—शर्मा
मातामहीश्रीमतीसरोजा—मिश्रा
मातामहःश्रीमान्गोविन्दःप्रसादःमिश्रा
प्र.5कक्षायाः शिक्षिकाणां शिक्षकाणां च पूर्ण-नामानि लिखन्तु — (पृष्ठ 14)
उपाधिःप्रथम-नाममध्यम-नामअन्त्य-नाम
    
    
    
उत्तर

अपनी कक्षा के शिक्षक-शिक्षिकाओं के पूरे नाम देवनागरी में लिखिए — शिक्षिका के लिए उपाधि श्रीमती या सुश्रीः, शिक्षक के लिए श्रीमान्। नमूना उत्तर —

उपाधिःप्रथम-नाममध्यम-नामअन्त्य-नाम
श्रीमतीमीरा—देशपाण्डे
श्रीमान्अजयःकुमारःवर्मा
सुश्रीःफ़ातिमा—ख़ान
श्रीमान्वेङ्कटः—अय्यर
प्र.6मित्राणां पूर्ण-नामानि लिखन्तु — (पृष्ठ 14)
प्रथम-नाममध्यम-नामअन्त्य-नाम
   
   
   
उत्तर

अपने मित्रों से पूछकर उनके पूरे नाम देवनागरी में लिखिए (यहाँ उपाधि का स्तम्भ नहीं है)। नमूना उत्तर —

प्रथम-नाममध्यम-नामअन्त्य-नाम
रोहितः—पाटील
साराबानोअंसारी
तेजस्वी—नायर
हरप्रीतःसिंहःबेदी
इशानः—बरुआ

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 15–22उच्चारण-स्थानानि

योग्यताविस्तरः
प्र.1वर्णानाम् उच्चारणं कथं भवति ? इति ज्ञास्यामः —
उत्तर

उत्तरम् (संस्कृतम्): वर्णानाम् उच्चारणे मुखस्य मुख्या भूमिका भवति। कदाचित् मुखेन सह नासिकायाः अपि उपयोगः भवति — यथा ‘अं’, ‘न्’, ‘म्’, ‘अँ’ इत्यादिषु नासिक्य-वर्णेषु। मुखं नासिका च — उभे अपि आस्ये भवतः।

(हिन्दी: किसी भी ध्वनि या वर्ण को बोलने में मुख की मुख्य भूमिका होती है। कभी-कभी मुख के साथ नाक का भी उपयोग होता है, जैसे ‘अं’, ‘न’, ‘म’, ‘अँ’ जैसे नासिक्य वर्णों में। मुख और नाक — दोनों ही आस्य (सिर) में हैं।)

प्र.2आस्यस्य (Head) आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्तिः कुत्र-कुत्र भवतीति पश्यामः — (आस्ये वर्णानां षट् उच्चारण-स्थानानि)
उत्तर

उत्तरम्: आस्ये सामान्यतः षट् स्थानानि भवन्ति — मुखे पञ्चसु स्थानेषु, नासिकायाम् एकस्मिन् स्थाने च।

(हिन्दी: सिर के भीतर सामान्यतः छह उच्चारण-स्थान होते हैं — पाँच मुख में और एक नाक में।)

क्रमःस्थानम्हिन्दीतत्र उत्पन्नाः वर्णाः (एकस्थानीयाः)
१.कण्ठःगलाअ आ · क ख ग घ · ह · अः
२.तालुतालूइ ई · च छ ज झ · य · श
३.मूर्धामुख की छत का ऊपरी भागऋ ॠ · ट ठ ड ढ · र · ष
४.दन्तःदाँतऌ · त थ द ध · ल · स
५.ओष्ठःहोंठउ ऊ · प फ ब भ
६.नासिकानाकअं (अनुस्वारः)
प्र.3द्विस्थानीय-वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि — एकस्थानीयाः द्विस्थानीयाः च वर्णाः के ? (पृष्ठ 19, 20, 22)
उत्तर

एकस्थानीयाः वर्ण एक ही स्थान से बोले जाते हैं (जैसे क, च, ट, त, प)। द्विस्थानीयाः वर्ण दो स्थानों से बोले जाते हैं — ए ऐ, ओ औ, व और ङ ञ ण न म (पृष्ठ 19–20):

वर्णःस्थानद्वयम्नामकैसे बनता है
एकण्ठः + तालुकण्ठतालव्यःअ (कण्ठ्य) + इ (तालव्य) = ए
ऐकण्ठः + तालुकण्ठतालव्यःअ + ए = ऐ
ओकण्ठः + ओष्ठःकण्ठोष्ठ्यःअ (कण्ठ्य) + उ (ओष्ठ्य) = ओ
औकण्ठः + ओष्ठःकण्ठोष्ठ्यःअ + ओ = औ
वदन्तः + ओष्ठःदन्त्योष्ठ्यःऊपर के दाँत नीचे के होंठ को छूते हैं
ङकण्ठः + नासिकाकण्ठ्यः नासिक्यःअपना स्थान + नाक
ञतालु + नासिकातालव्यः नासिक्यःअपना स्थान + नाक
णमूर्धा + नासिकामूर्धन्यः नासिक्यःअपना स्थान + नाक
नदन्तः + नासिकादन्त्यः नासिक्यःअपना स्थान + नाक
मओष्ठः + नासिकाओष्ठ्यः नासिक्यःअपना स्थान + नाक

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 23–24परियोजना

परियोजनाकार्यम्
प्र.1चित्राणि ध्यानेन पश्यन्तु । शिक्षकस्य साहाय्येन एतेषां चित्राणां वैशिष्ट्यम् अवगच्छन्तु लिखन्तु च । (पृष्ठ 23)
(क) कुक्कुटः विरौति — (चित्र: बाँग देता मुर्गा; उसकी बाँग चार खानों में) उ (एक-मात्रः, ह्रस्वः) → उ (एक-मात्रः, ह्रस्वः) → ऊ (द्वि-मात्रः, दीर्घः) → उ३ (त्रि-मात्रः, प्लुतः)
उत्तर

चित्रस्य वैशिष्ट्यम्: कुक्कुटः (मुर्गा) यदा विरौति, तदा तस्य ध्वनौ त्रयः अपि मात्रा-भेदाः श्रूयन्ते — ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः च।

(हिन्दी: मुर्गा जब बाँग देता है — “उ-उ-ऊ-उ३” — तो उसी एक बाँग में स्वर की तीनों लम्बाइयाँ सुनाई देती हैं। यही इस चित्र की विशेषता है।)

ध्वनिःमात्रानामकितना समय
उएक-मात्रःह्रस्वःसबसे छोटा — 1 मात्रा
उएक-मात्रःह्रस्वःफिर उतना ही — 1 मात्रा
ऊद्वि-मात्रःदीर्घःदुगुना — 2 मात्रा
उ३त्रि-मात्रःप्लुतःतिगुना — 3 मात्रा
प्र.2(ख) चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः ।
शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥
१. चाषः (नीलकण्ठः) पक्षी — एक-मात्रं ध्वनिं करोति । (ह्रस्व-स्वरः इव)
२. वायसः (काकः) पक्षी — द्वि-मात्रं ध्वनिं करोति । (दीर्घ-स्वरः इव)
३. शिखी (मयूरः) पक्षी — त्रि-मात्रं ध्वनिं करोति । (प्लुत-स्वरः इव)
४. नकुलः पशुः — अर्ध-मात्रं ध्वनिं करोति । (व्यञ्जनम् इव)
उत्तर

हिन्दी अर्थ: नीलकण्ठ पक्षी (चाषः) एक मात्रा की आवाज़ करता है, कौआ (वायसः) दो मात्रा की, मोर (शिखी) तीन मात्रा की और नेवला (नकुलः) आधी मात्रा की।

चित्रों का वैशिष्ट्य: ये चार प्राणी चार प्रकार की मात्राओं के उदाहरण हैं —

प्राणीध्वनि की लम्बाईकिसके समान
चाषः (नीलकण्ठः)एक-मात्रःह्रस्व-स्वर — अ, इ, उ, ऋ, ऌ
वायसः (काकः)द्वि-मात्रःदीर्घ-स्वर — आ, ई, ऊ, ॠ, ए, ऐ, ओ, औ
शिखी (मयूरः)त्रि-मात्रःप्लुत-स्वर — जैसे उ३
नकुलःअर्ध-मात्रःव्यञ्जन — क्, ख्, ग्…
प्र.3(ग) नामान्त्याक्षरी क्रीडा — शिक्षिका / शिक्षकः छात्रान् समूहद्वयेन विभज्य प्रथमगणस्य छात्रां / छात्रं स्व-नामधेयं वक्तुं निर्दिशति । छात्रा / छात्रः स्व-नामधेयं वदति । तदनन्तरं द्वितीयगणस्य छात्रा / छात्रः उत्तिष्ठति । उक्तस्य नामधेयस्य अन्तिमं व्यञ्जनवर्णं (विसर्गातिरिक्तम्) स्वीकृत्य तेन वर्णेन आरभ्यमाणं किञ्चिद् नाम वदति । ततः अग्रे उक्तस्य नामधेयस्य अन्तिमं व्यञ्जनवर्णं (विसर्गातिरिक्तम्) स्वीकृत्य पुनः प्रथमगणस्य छात्रा / छात्रः उत्थाय तेन वर्णेन आरभ्यमाणं किञ्चिद् अन्यद् नामधेयं वदति । अनेन प्रकारेण क्रमशः क्रीडा प्रचलति ।
उत्तर

खेल का नियम: कक्षा दो गणों में बँटती है। एक गण का विद्यार्थी अपना नाम बोलता है; दूसरे गण का विद्यार्थी उस नाम के अन्तिम व्यञ्जन से — विसर्ग (ः) को छोड़कर — शुरू होने वाला नया नाम बोलता है। इसी क्रम से खेल चलता है। नमूना —

क्रमःगणःनामधेयम्अन्तिमः व्यञ्जनवर्णः
1प्रथमगणःरमेशःश्
2द्वितीयगणःशारदाद्
3प्रथमगणःदीपकःक्
4द्वितीयगणःकमलाल्
5प्रथमगणःललितात्
6द्वितीयगणःतुलसीस्
प्र.4(घ) उच्चारण-स्थानानां पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि — (पृष्ठ 24; सूत्राणि पठन्तु, तेषाम् अर्थम् अवगच्छन्तु लिखन्तु च ।)
उत्तर

हर सूत्र में पहले वर्ण गिनाए जाते हैं, फिर उनका उच्चारण-स्थान बताया जाता है —

सूत्रम्कौन-से वर्णउच्चारण-स्थानम्
अकुहविसर्जनीयाः कण्ठ्याः‘अ आ’, ‘क ख ग घ ङ’, ‘ह’, विसर्गः ‘अः’कण्ठ-स्थाने
इचुयशास् तालव्याः‘इ ई’, ‘च छ ज झ ञ’, ‘य’, ‘श’तालु-स्थाने
ऋटुरषा मूर्धन्याः‘ऋ ॠ’, ‘ट ठ ड ढ ण’, ‘र’, ‘ष’मूर्ध-स्थाने
ऌतुलसा दन्त्याः‘ऌ’, ‘त थ द ध न’, ‘ल’, ‘स’दन्त-स्थाने
उपूपध्मानीया ओष्ठ्याः‘उ ऊ’, ‘प फ ब भ म’, [उपध्मानीयः*]ओष्ठ-स्थाने
ङञणनमाः स्वस्थान-नासिकास्थानाः‘ङ’, ‘ञ’, ‘ण’, ‘न’, ‘म’अपने-अपने स्थान और नासिका — दोनों जगह
ए ऐ कण्ठतालव्यौ‘ए’, ‘ऐ’कण्ठ + तालु
ओ औ कण्ठोष्ठ्यौ‘ओ’, ‘औ’कण्ठ + ओष्ठ
वकारो दन्त्योष्ठ्यः‘व’दन्त + ओष्ठ
अनुस्वारयमा नासिक्याःअनुस्वारः ‘अं’, [यमाः* च]नासिका-स्थाने

* पुस्तक की टिप्पणी — ‘उपध्मानीयः’ और ‘यमाः’ विशिष्ट अतिरिक्त अयोगवाह-वर्ण हैं; सामान्य संस्कृत भाषा में इनका प्रयोग प्रायः नहीं दिखता।

Chapter 1 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter1 – Vayam Varnamalam Pathamah
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 1 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 1?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…