NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Vayam Varnamalam Pathamah of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 6 Sanskrit Chapter 1 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Class: Class 6
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 1 – Vayam Varnamalam Pathamah
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 1 वयं वर्णमालां पठामः View Download
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 online above, or download the complete question-answer PDF to study Vayam Varnamalam Pathamah offline at any time.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 19 questions of this chapter. The questions solved are:
- व्यञ्जनैः सह सर्वेषाम् अपि स्वराणां संयोजनं भवति । व्यञ्जनैः सह स्वराणां संयोजनेन गुणिताक्षराणि भवन्ति — क-वर्गस्य च-वर्गस्य च रिक्तकोष्ठकानि पूरयन्तु (पृष्ठ 4, 5)।
- ट-वर्गस्य त-वर्गस्य प-वर्गस्य च गुणिताक्षराणि लिखन्तु (पृष्ठ 6, 7)।
- अन्तःस्थानाम् (य र ल व) ऊष्मणां (श ष स ह) च वर्णानां गुणिताक्षराणि लिखन्तु (पृष्ठ 8, 9)।
- अयोगवाहानाम् — अनुस्वारेण (ं) विसर्गेण (ः) च सह स्वराणां तथा ‘क् + स्वरः + ं’, ‘ख् + स्वरः + ः’ इत्येतयोः रिक्तकोष्ठकानि पूरयन्तु (पृष्ठ 8)।
- अभ्यासं कुर्मः — रिक्तकोष्ठकानि पूरयन्तु (पृष्ठ 9 के नीचे दिए गए सात-सात खाने)।
- मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः, पृष्ठ 10–11)।
- कस्य चित्रम् ? वदन्तु लिखन्तु च — (प्रथमं चित्रम् — गणेशः)
- चित्रं पश्यन्तु । पट्टिकातः समुचितान् वर्णसमूहान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — पट्टिका : क्का, त्रि, ण्डः, ञ्चुः, क्षः, ङ्क, ङ्खः, न्ताः, न्द्रः, ष्ट (प…जम् = पङ्कजम्)
- प्रथम-वर्णेन पदं वदन्तु लिखन्तु च — अ : अग्निः, अस्त्रम् ; न : नदी, नौका ; क, म, च, ह, प, त, र, व, इ, श
- स्व-परिवारस्य सदस्यानां पूर्ण-नामानि लिखन्तु — (उपाधिः / प्रथम-नाम / मध्य-नाम* / अन्त्य-नाम-कुल-नाम**) । * मध्य-नाम अस्ति चेद् पूर्णं नाम लिखन्तु । नास्ति चेद् रिक्तं त्यजन्तु । ** केवलं प्रथमवर्णं (Initial) न लिखन्तु । पूर्णं नाम लिखन्तु ।
- कक्षायाः शिक्षिकाणां शिक्षकाणां च पूर्ण-नामानि लिखन्तु — (उपाधिः / प्रथम-नाम / मध्यम-नाम / अन्त्य-नाम)
- मित्राणां पूर्ण-नामानि लिखन्तु — (प्रथम-नाम / मध्यम-नाम / अन्त्य-नाम)
- वर्णानाम् उच्चारणं कथं भवति ? इति ज्ञास्यामः —
- आस्यस्य (Head) आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्तिः कुत्र-कुत्र भवतीति पश्यामः — (आस्ये वर्णानां षट् उच्चारण-स्थानानि)
- द्विस्थानीय-वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि — एकस्थानीयाः द्विस्थानीयाः च वर्णाः के ? (पृष्ठ 19, 20, 22)
- चित्राणि ध्यानेन पश्यन्तु । शिक्षकस्य साहाय्येन एतेषां चित्राणां वैशिष्ट्यम् अवगच्छन्तु लिखन्तु च । (क) कुक्कुटः विरौति — उ (एक-मात्रः, ह्रस्वः) → उ (एक-मात्रः, ह्रस्वः) → ऊ (द्वि-मात्रः, दीर्घः) → उ३ (त्रि-मात्रः, प्लुतः)
- (ख) चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः । शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥ १. चाषः (नीलकण्ठः) पक्षी — एक-मात्रं ध्वनिं करोति । (ह्रस्व-स्वरः इव) २. वायसः (काकः) पक्षी — द्वि-मात्रं ध्वनिं करोति । (दीर्घ-स्वरः इव) ३. शिखी (मयूरः) पक्षी — त्रि-मात्रं ध्वनिं करोति । (प्लुत-स्वरः इव) ४. नकुलः पशुः — अर्ध-मात्रं ध्वनिं करोति । (व्यञ्जनम् इव)
- (ग) नामान्त्याक्षरी क्रीडा — शिक्षिका / शिक्षकः छात्रान् समूहद्वयेन विभज्य प्रथमगणस्य छात्रां / छात्रं स्व-नामधेयं वक्तुं निर्दिशति । छात्रा / छात्रः स्व-नामधेयं वदति । तदनन्तरं द्वितीयगणस्य छात्रा / छात्रः उत्तिष्ठति । उक्तस्य नामधेयस्य अन्तिमं व्यञ्जनवर्णं (विसर्गातिरिक्तम्) स्वीकृत्य तेन वर्णेन आरभ्यमाणं किञ्चिद् नाम वदति ।
- (घ) उच्चारण-स्थानानां पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि — सूत्राणि तेषाम् अर्थं च लिखन्तु ।
Chapter at a Glance
- पाठ की पहली बात — वर्णाः द्विविधाः भवन्ति — स्वराः व्यञ्जनानि च। स्वर का उच्चारण स्वतन्त्र रूप से होता है, व्यञ्जन का उच्चारण करने के लिए किसी स्वर की सहायता लेनी ही पड़ती है।
- स्वर दो प्रकार के हैं। (1) समानाक्षराणि — अ/आ, इ/ई, उ/ऊ, ऋ/ॠ, ऌ (इनके ह्रस्व और दीर्घ जोड़े बनते हैं; ‘ऌ’ का दीर्घ नहीं होता)। (2) सन्ध्यक्षराणि — दो स्वरों की सन्धि से बने नए स्वर: अ+इ= ए , अ+ए= ऐ , अ+उ= ओ , अ+ओ= औ (इनका ह्रस्व नहीं होता)। मुख के साथ नाक से भी बोले जाने वाले स्वर अनुनासिक कहलाते हैं — अँ आँ इँ ईँ उँ ऊँ ऌँ एँ ऐँ ओँ औँ।
- व्यञ्जन के चार भेद हैं। (1) स्पर्शाः (वर्ग्याः) — क-वर्ग, च-वर्ग, ट-वर्ग, त-वर्ग, प-वर्ग (कुल 25)। (2) अन्तःस्थाः — य र ल व, इन्हें ‘अर्ध-स्वर’ भी कहते हैं (यदि+अपि=यद्यपि, पितृ+आज्ञा=पित्राज्ञा, ऌ+आकृतिः=लाकृतिः, सु+आगतम्=स्वागतम्)। (3) ऊष्माणः — श ष स ह, इनके उच्चारण में मुख से गरम हवा निकलती है। (4) अयोगवाहौ — अं (अनुस्वारः) और अः (विसर्गः); इनमें ‘अ’ स्वर पहले जुड़ता है, बाद में नहीं।
- गुणिताक्षराणि — व्यञ्जन के साथ स्वर की मात्रा जोड़ने से बने अक्षर, जैसे क्+आ= का , च्+ई= ची , क्+ऋ= कृ , क्+औ= कौ । पृष्ठ 4 से 9 तक इन्हीं की तालिकाएँ भरनी हैं।
- आस्ये वर्णानां षट् उच्चारण-स्थानानि — 1. कण्ठः, 2. तालु, 3. मूर्धा, 4. दन्तः, 5. ओष्ठः (ये पाँचों मुख में) और 6. नासिका। इसी से वर्ण कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य, ओष्ठ्य और नासिक्य कहलाते हैं।
- कुछ वर्ण द्विस्थानीय हैं — ए ऐ (कण्ठ-तालव्यौ), ओ औ (कण्ठोष्ठ्यौ), व (दन्त्योष्ठ्यः) तथा ङ ञ ण न म (अपने-अपने स्थान के साथ नासिका से भी)। परियोजना-कार्य में मात्रा का माप सिखाया गया है — ह्रस्व = 1 मात्रा, दीर्घ = 2 मात्रा, प्लुत = 3 मात्रा और व्यञ्जन = आधी मात्रा।
How to Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 PDF
Follow these simple steps to get the Vayam Varnamalam Pathamah questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Vayam Varnamalam Pathamah shown above.
- Click the Download PDF link to save the Vayam Varnamalam Pathamah solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Vayam Varnamalam Pathamah in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 6 Sanskrit.
- Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala
- Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam
- Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva
NCERT Solutions for Class 6 – All Subjects
Just like Chapter 1 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 6. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 6.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 1 |
| Chapter Name | Vayam Varnamalam Pathamah |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 6 Sanskrit Chapter 1 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 6 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 6 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah from the NCERT Class 6 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 6 Sanskrit Chapter 1 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Vayam Varnamalam Pathamah questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 6 Sanskrit Chapter 1 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 6 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 6 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 6 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah, then please ask in the comments below.
