Download Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव) – NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 16 PDF from the new NCERT Class 6 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का आरम्भ (पृष्ठ 160)। ‘पर्यावरणसंरक्षणस्य विषये एका प्रदर्शनी विद्यालये आयोजिता अस्ति।’ — छात्र प्रदर्शनी देखते हैं और शिक्षक से संलाप करते हैं। एक छात्रा कहती है कि जीवविज्ञान की पुस्तक में पढ़ा है ‘वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति’, दूसरी कहती है…
Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव) PDF – Chapter 16 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 16 PDF | Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 6 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव)? (Class 6 Sanskrit Chapter 16)
- पाठ का आरम्भ (पृष्ठ 160)। ‘पर्यावरणसंरक्षणस्य विषये एका प्रदर्शनी विद्यालये आयोजिता अस्ति।’ — छात्र प्रदर्शनी देखते हैं और शिक्षक से संलाप करते हैं। एक छात्रा कहती है कि जीवविज्ञान की पुस्तक में पढ़ा है ‘वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति’, दूसरी कहती है ‘मम माता अपि वदति यत् वृक्षाः पूज्याः भवन्ति’। मुदिता एक सुभाषित सुनाती है और वहीं से पाठ के छह सुभाषित आरम्भ होते हैं।
- छह सुभाषित, एक ही सन्देश — परोपकारः। (१) छायामन्यस्य कुर्वन्ति… (२) दशकूपसमा वापी… (३) अहो एषां वरं जन्म… (४) परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः… (५) पुष्प-पत्र-फलच्छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः… (६) पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः… — हर श्लोक के साथ पुस्तक पदच्छेदः, अन्वयः और भावार्थः देती है।
- पाठ का मुख्य वाक्य। ‘फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव’ — वृक्ष स्वयं धूप में खड़े रहते हैं पर दूसरों को छाया देते हैं, फल स्वयं नहीं खाते पर दूसरों को देते हैं। यही सज्जन का लक्षण है — स्वयं कष्ट सहकर भी दूसरों का हित करना। इसी पंक्ति से पाठ का नाम ‘वृक्षाः सत्पुरुषाः इव’ बना है।
- एक वृक्ष का मूल्य (पृष्ठ 161)। ‘दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः। दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमो द्रुमः॥’ — दस कुओं के बराबर एक बावड़ी, दस बावड़ियों के बराबर एक तालाब, दस तालाबों के बराबर एक सन्तान और दस सन्तानों के बराबर एक वृक्ष। इसीलिए भावार्थ कहता है — ‘अतः सर्वे वृक्षारोपणं कुर्वन्तु।’
- व्याकरण-अभ्यास (पृष्ठ 164–167)। प्रश्न ५ में विभक्ति-निर्देशः (प्रथमा, द्वितीया, चतुर्थी), प्रश्न ६ में द्विवचन-बहुवचन (वृक्षः → वृक्षौ/वृक्षाः, वापी → वाप्यौ/वाप्यः, पुष्पम् → पुष्पे/पुष्पाणि), प्रश्न ७ में ‘कः किं ददाति’ वाक्यरचना और प्रश्न ८ में लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य तीनों वचन (करोति–कुरुतः–कुर्वन्ति)।
- योग्यताविस्तरः तथा परिशिष्टम् (पृष्ठ 167–168)। एक मनोरञ्जक प्रहेलिका — ‘वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः…’ जिसका उत्तर नारिकेलः (नारियल) है; फिर परियोजनाकार्यम्; और पुस्तक के अन्त में परिशिष्टम् — आगच्छन्तु! संस्कृतेन संभाषणं कुर्मः, जिसमें दैनिक संभाषण के वाक्य तथा मुख्य क्रियापदों की सूची है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| आतपे | सूर्यतापे | धूप में | In the sunlight |
| परार्थाय | अन्येषाम् उपकाराय | दूसरों के उपकार के लिए | For the sake of others |
| सत्पुरुषाः | सज्जनाः | सज्जन लोग | Noble men |
| वापी | दीर्घिका | बावड़ी | Stepwell |
| ह्रदः | सरोवरः | तालाब / झील | Pond / Lake |
| द्रुमः | वृक्षः | पेड़ | Tree |
| वरम् | श्रेष्ठम् | श्रेष्ठ | Best |
| अर्थिनः | प्राप्तुम् इच्छुकाः | प्राप्त करने के इच्छुक | Wishing to receive |
| वहन्ति | प्रवहन्ति | बहती हैं | Flows |
| वल्कलम् | वृक्षस्य त्वक् | पेड़ की छाल | Bark of tree |
| दारुभिः | काष्ठैः | लकड़ियों से | By wood |
| महीरुहाः | वृक्षाः | पेड़ | Trees |
| अम्भः | जलम् | पानी | Water |
| वारिवाहाः | मेघाः | बादल | Clouds |
Old NCERT vs New – Class 6 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2024-25). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव) – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 16 of 16 – Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 6 Sanskrit Chapter 16 – FAQs
Where can I download Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव) Class 6 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 6 Sanskrit Chapter 16 about?
पाठ का आरम्भ (पृष्ठ 160)। ‘पर्यावरणसंरक्षणस्य विषये एका प्रदर्शनी विद्यालये आयोजिता अस्ति।’ — छात्र प्रदर्शनी देखते हैं और शिक्षक से संलाप करते हैं। एक छात्रा कहती है कि जीवविज्ञान की पुस्तक में पढ़ा है ‘वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति’, दूसरी कहती है ‘मम माता अपि वदति यत् वृक्षाः पूज्याः भवन्ति’। मुदिता एक सुभाषित सुनाती है और वहीं से पाठ के छह सुभाषित आरम्भ होते हैं।
Is Vrikshah Satpurushah Iv (वृक्षाः सत्पुरुषाः इव) from the new NCERT Class 6 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 16 of deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 16?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.








