Download Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?) – NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 3 PDF from the new NCERT Class 6 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का मूल प्रश्न तीन हैं — पुंलिङ्ग शब्द के लिए एषः कः ?, स्त्रीलिङ्ग शब्द के लिए एषा का ? और नपुंसकलिङ्ग शब्द के लिए एतत् किम् ? (यह कौन / क्या है?)। उत्तर भी उसी लिङ्ग में देना होता है — एषः बालकः, एषा बालिका, एतत् फलम्।
Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?) PDF – Chapter 3 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 3 PDF | Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 6 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?)? (Class 6 Sanskrit Chapter 3)
- पाठ का मूल प्रश्न तीन हैं — पुंलिङ्ग शब्द के लिए एषः कः ?, स्त्रीलिङ्ग शब्द के लिए एषा का ? और नपुंसकलिङ्ग शब्द के लिए एतत् किम् ? (यह कौन / क्या है?)। उत्तर भी उसी लिङ्ग में देना होता है — एषः बालकः, एषा बालिका, एतत् फलम्।
- संस्कृत में तीन वचन होते हैं, हिन्दी-अंग्रेज़ी की तरह दो नहीं। एक के लिए एकवचनम् (बालकः), ठीक दो के लिए द्विवचनम् (बालकौ) और तीन या अधिक के लिए बहुवचनम् (बालकाः)। यही तीनों रूप स्त्रीलिङ्ग में बालिका–बालिके–बालिकाः और नपुंसकलिङ्ग में पत्रम्–पत्रे–पत्राणि बनते हैं।
- क्रिया भी वचन के साथ बदलती है (पृष्ठ 33) — पठति / पठतः / पठन्ति, पिबति / पिबतः / पिबन्ति, खादति / खादतः / खादन्ति, गच्छति / गच्छतः / गच्छन्ति, क्रीडति / क्रीडतः / क्रीडन्ति। कर्ता जिस वचन में होगा, क्रिया भी उसी वचन में आएगी।
- नौ सर्वनाम-रूपों की तालिका (पृष्ठ 40) — दूर की वस्तु के लिए ‘तद्’ से सः / तौ / ते, सा / ते / ताः, तत् / ते / तानि; पास की वस्तु के लिए ‘एतद्’ से एषः / एतौ / एते, एषा / एते / एताः, एतत् / एते / एतानि; और प्रश्न के लिए ‘किम्’ से कः / कौ / के, का / के / काः, किम् / के / कानि।
- शब्द के अन्तिम वर्ण से लिङ्ग पहचानिए (योग्यताविस्तरः, पृष्ठ 45) — अकारान्त शब्द प्रायः पुंलिङ्ग या नपुंसकलिङ्ग होते हैं (बालकः, फलम्), आकारान्त प्रायः स्त्रीलिङ्ग (बालिका, लता) और ईकारान्त भी प्रायः स्त्रीलिङ्ग (नदी, लेखनी, घटी)।
- संवाद का साँचा एक ही है — प्रश्न (सः कः ?) → परिचय (सः शिक्षकः।) → क्रिया-प्रश्न (सः किं करोति ?) → क्रिया-उत्तर (सः पाठयति।) → जाँच-प्रश्न (किं सः भ्रमति ?) → निषेध + सुधार (न, सः न भ्रमति। सः तु पाठयति।)। न = नहीं, तु = बल्कि, आम् = हाँ — ये तीन छोटे शब्द ही पूरे संवाद को चलाते हैं।
त्वरित पुनरावृत्ति – Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?)
| मूल शब्दः | लिङ्गम् / अन्तः | एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| बालक | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः | बालकः – बालकौ – बालकाः | लड़का |
| वृक्ष | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः | वृक्षः – वृक्षौ – वृक्षाः | पेड़ |
| गज | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः | गजः – गजौ – गजाः | हाथी |
| शुक | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः | शुकः – शुकौ – शुकाः | तोता |
| शिक्षक | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः | शिक्षकः – शिक्षकौ – शिक्षकाः | शिक्षक, अध्यापक |
| मयूर | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः | मयूरः – मयूरौ – मयूराः | मोर |
| बालिका | स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः | बालिका – बालिके – बालिकाः | लड़की |
| वैद्या | स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः | वैद्या – वैद्ये – वैद्याः | महिला वैद्य, चिकित्सिका (डॉक्टर) |
| अजा | स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः | अजा – अजे – अजाः | बकरी (पुस्तक का अर्थ: छागी) |
| लता | स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः | लता – लते – लताः | बेल (पुस्तक का अर्थ: वल्ली); पृष्ठ 38 के संवाद में ‘लता’ एक लड़की का नाम है |
| शिक्षिका | स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः | शिक्षिका – शिक्षिके – शिक्षिकाः | अध्यापिका |
| वृद्धा | स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः | वृद्धा – वृद्धे – वृद्धाः | बूढ़ी महिला |
| महिला | स्त्रीलिङ्गम्, आकारान्तः | महिला – महिले – महिलाः | स्त्री, महिला |
| नदी | स्त्रीलिङ्गम्, ईकारान्तः | नदी – नद्यौ – नद्यः | नदी |
Old NCERT vs New – Class 6 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2024-25). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?) – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 3 of 16 – Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 6 Sanskrit Chapter 3 – FAQs
Where can I download Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?) Class 6 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 6 Sanskrit Chapter 3 about?
पाठ का मूल प्रश्न तीन हैं — पुंलिङ्ग शब्द के लिए एषः कः ?, स्त्रीलिङ्ग शब्द के लिए एषा का ? और नपुंसकलिङ्ग शब्द के लिए एतत् किम् ? (यह कौन / क्या है?)। उत्तर भी उसी लिङ्ग में देना होता है — एषः बालकः, एषा बालिका, एतत् फलम्।
Is Eshah Kah? Esha Ka? Etat Kim? (एषः कः? एषा का? एतत् किम्?) from the new NCERT Class 6 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 3 of deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 3?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.