Skip to content

Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)

Download Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) – NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 11 PDF from the new NCERT Class 8 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का स्थान और रूप — यह पाठ ‘हितोपदेशः’ की वीरवर-कथा का दूसरा भाग है। पहला पृष्ठ (124) पूरे क-भाग का संस्कृत सारांश देता है, फिर कथा संवाद (नाट्य) रूप में चलती है — ‘शक्तिधरः –’, ‘वेदरता –’, ‘वीरवती –’, ‘वीरवरः –’, ‘देवी –’, ‘राजा –’ तथा कोष्ठक में…

Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) PDF – Chapter 11 of Deepakam

Read the chapter online or download the PDF.

PDFChapterDownload
Chapter 11 PDFSannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः))View PDF
Full bookNCERT Class 8 Sanskrit – DeepakamView Book

Read Online

NCERT Book Class 8 Sanskrit (Deepakam) Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) Open PDF
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 11 (2026-27)

What Is in Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः))? (Class 8 Sanskrit Chapter 11)

  • पाठ का स्थान और रूप — यह पाठ ‘हितोपदेशः’ की वीरवर-कथा का दूसरा भाग है। पहला पृष्ठ (124) पूरे क-भाग का संस्कृत सारांश देता है, फिर कथा संवाद (नाट्य) रूप में चलती है — ‘शक्तिधरः –’, ‘वेदरता –’, ‘वीरवती –’, ‘वीरवरः –’, ‘देवी –’, ‘राजा –’ तथा कोष्ठक में रङ्गसंकेत (तच्छ्रुत्वा सानन्दम्, देवीपूजां विधाय, स्वगतम्, साष्टाङ्गं प्रणिपत्य, तं वीक्ष्य)।
  • कथा का क्रम — वीरवर घर लौटकर सोए हुए परिवार को जगाता है और राजलक्ष्मी का पूरा संवाद सुनाता है → शक्तिधर स्वयं समझ जाता है कि ‘सर्वप्रिय वस्तु’ वही है और हँसते हुए तैयार हो जाता है → वेदरता और वीरवती भी कुल-धर्म का हवाला देकर सहमत → सब सर्वमङ्गला के मन्दिर जाते हैं → वीरवर पुत्र को अर्पित करता है, फिर स्वयं को, फिर पत्नी और पुत्री भी वैसा ही करती हैं → छिपकर देख रहा राजा शूद्रक भी अपना सर्वस्व देने को उद्यत होता है → देवी प्रकट होकर राजा का हाथ पकड़ लेती हैं और सबको जीवित कर देती हैं → अगले दिन वीरवर फिर द्वार पर सेवारत; पूछने पर कहता है ‘न हि कापि वार्ताऽन्या स्वामिन्’ → प्रसन्न राजा उसे समग्र कर्णाटप्रदेश दे देता है।
  • शीर्षक का अर्थ खुलता है — शक्तिधर जिस श्लोक को उद्धृत करता है, वही पाठ का नाम है — धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्। सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥ — शरीर का नाश तो निश्चित ही है; इसलिए किसी अच्छे निमित्त पर किया गया त्याग ही श्रेष्ठ है।
  • चरित्रों की परख — वीरवर की कर्तव्यनिष्ठा (‘गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारः’ = लिए हुए वेतन का ऋण चुकाना), शक्तिधर का निःसंकोच उत्साह (‘तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?’), वेदरता का कुलधर्म-बोध, वीरवती का गर्व (‘धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च’) और राजा का भृत्यवात्सल्य — देवी स्वयं कहती हैं ‘अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि’।
  • व्याकरण का केन्द्र (अत्र इदम् अवधेयम्) — वाच्यं त्रिविधम् — (1) कर्तृवाच्यम् : कर्ता में प्रथमा, क्रिया कर्ता के अनुसार (बालकः ग्रामं गच्छति); (2) कर्मवाच्यम् : कर्ता में तृतीया, कर्म में प्रथमा, क्रिया कर्म के अनुसार, रूप = धातु + य + आत्मनेपद (बालकेन ग्रामः गम्यते); (3) भाववाच्यम् : अकर्मक धातु के साथ, कर्ता में तृतीया और क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन में अपरिवर्तित (बालकेन हस्यते, अस्माभिः हस्यते)। सदा अकर्मक धातु — हस्, क्रन्द्, स्था, स्ना, शी, भू।
  • अभ्यास और योग्यताविस्तरः — अभ्यास के सात प्रश्न प्रश्ननिर्माण, पाठबोध, सर्वनाम-निर्देश, अन्वय, पदच्छेद, सन्धि/सन्धिच्छेद तथा घटनाक्रम पर हैं। योग्यताविस्तरः में पाठ के दोनों श्लोकों का पदच्छेद–अन्वय–भावार्थ, तीन सुभाषित (कनक-परीक्षा, कर्मण्येवाधिकारस्ते — गीता २.४७, स्वधर्मो हि परं तपः) और अकर्मकधातुलक्षणम् दिया गया है। परियोजनाकार्यम् — पाठ पर आधारित नाटक रचकर उसका मञ्चन।

त्वरित पुनरावृत्ति – Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः))

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थEnglish
आवासम्गृहम्घरHouse
निद्रालसाम्निद्राप्रभावेण आलस्ययुक्ताम्नींद के कारण अलसाई हुई कोTo the languishing due to sleepiness
दुहितरम्पुत्रीम्बेटी कोDaughter
अवर्णयत्वर्णनम् अकरोत्वर्णन कियाDescribed
सानन्दम्प्रसन्नतयाप्रसन्नता के साथHappily
आहअकथयत्कहाSaid
विनियोगःनियुक्तिःनियुक्त (करना), लगानाUtilisation
परमश्लाघ्यःअत्यन्तं प्रशंसनीयःपरम प्रशंसा के योग्यMost appreciable
उत्सृजेत्त्यक्तव्यम्त्यागना चाहिएShould sacrifice
सन्निमित्तेसमुपयुक्ते कारणेबहुत अच्छा कारण होने परHaving good cause
वरम्श्रेयस्करम्प्रशंसनीय, श्रेष्ठPraiseworthy
ब्रवीतिवदतिकहता हैSays
आचरितव्यम्आचरणीयम्आचरण करना चाहिएShould follow
निस्तारः(ऋणाद्) विमुक्तिः(ऋण) चुकानाRepay

Old NCERT vs New – Class 8 Sanskrit

This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.

Solutions and All Chapters

Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:

Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) – Overview

ClassClass 8
SubjectSanskrit
BookDeepakam – new NCERT book
Chapter11 of 15 – Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः))
EditionNCERT Reprint 2026-27
Session2026-27
PDFFree – read online or download

Class 8 Sanskrit Chapter 11 – FAQs

Where can I download Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) Class 8 PDF?

From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.

What is Class 8 Sanskrit Chapter 11 about?

पाठ का स्थान और रूप — यह पाठ ‘हितोपदेशः’ की वीरवर-कथा का दूसरा भाग है। पहला पृष्ठ (124) पूरे क-भाग का संस्कृत सारांश देता है, फिर कथा संवाद (नाट्य) रूप में चलती है — ‘शक्तिधरः –’, ‘वेदरता –’, ‘वीरवती –’, ‘वीरवरः –’, ‘देवी –’, ‘राजा –’ तथा कोष्ठक में रङ्गसंकेत (तच्छ्रुत्वा सानन्दम्, देवीपूजां विधाय, स्वगतम्, साष्टाङ्गं प्रणिपत्य, तं वीक्ष्य)।

Is Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) from the new NCERT Class 8 Sanskrit book?

Yes. It is chapter 11 of deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book for 2026-27.

Is this the latest NCERT edition for 2026-27?

Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.

Where are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11?

Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…