Download Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) – NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 11 PDF from the new NCERT Class 8 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का स्थान और रूप — यह पाठ ‘हितोपदेशः’ की वीरवर-कथा का दूसरा भाग है। पहला पृष्ठ (124) पूरे क-भाग का संस्कृत सारांश देता है, फिर कथा संवाद (नाट्य) रूप में चलती है — ‘शक्तिधरः –’, ‘वेदरता –’, ‘वीरवती –’, ‘वीरवरः –’, ‘देवी –’, ‘राजा –’ तथा कोष्ठक में…
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) PDF – Chapter 11 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 11 PDF | Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 8 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः))? (Class 8 Sanskrit Chapter 11)
- पाठ का स्थान और रूप — यह पाठ ‘हितोपदेशः’ की वीरवर-कथा का दूसरा भाग है। पहला पृष्ठ (124) पूरे क-भाग का संस्कृत सारांश देता है, फिर कथा संवाद (नाट्य) रूप में चलती है — ‘शक्तिधरः –’, ‘वेदरता –’, ‘वीरवती –’, ‘वीरवरः –’, ‘देवी –’, ‘राजा –’ तथा कोष्ठक में रङ्गसंकेत (तच्छ्रुत्वा सानन्दम्, देवीपूजां विधाय, स्वगतम्, साष्टाङ्गं प्रणिपत्य, तं वीक्ष्य)।
- कथा का क्रम — वीरवर घर लौटकर सोए हुए परिवार को जगाता है और राजलक्ष्मी का पूरा संवाद सुनाता है → शक्तिधर स्वयं समझ जाता है कि ‘सर्वप्रिय वस्तु’ वही है और हँसते हुए तैयार हो जाता है → वेदरता और वीरवती भी कुल-धर्म का हवाला देकर सहमत → सब सर्वमङ्गला के मन्दिर जाते हैं → वीरवर पुत्र को अर्पित करता है, फिर स्वयं को, फिर पत्नी और पुत्री भी वैसा ही करती हैं → छिपकर देख रहा राजा शूद्रक भी अपना सर्वस्व देने को उद्यत होता है → देवी प्रकट होकर राजा का हाथ पकड़ लेती हैं और सबको जीवित कर देती हैं → अगले दिन वीरवर फिर द्वार पर सेवारत; पूछने पर कहता है ‘न हि कापि वार्ताऽन्या स्वामिन्’ → प्रसन्न राजा उसे समग्र कर्णाटप्रदेश दे देता है।
- शीर्षक का अर्थ खुलता है — शक्तिधर जिस श्लोक को उद्धृत करता है, वही पाठ का नाम है — धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्। सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥ — शरीर का नाश तो निश्चित ही है; इसलिए किसी अच्छे निमित्त पर किया गया त्याग ही श्रेष्ठ है।
- चरित्रों की परख — वीरवर की कर्तव्यनिष्ठा (‘गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारः’ = लिए हुए वेतन का ऋण चुकाना), शक्तिधर का निःसंकोच उत्साह (‘तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?’), वेदरता का कुलधर्म-बोध, वीरवती का गर्व (‘धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च’) और राजा का भृत्यवात्सल्य — देवी स्वयं कहती हैं ‘अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि’।
- व्याकरण का केन्द्र (अत्र इदम् अवधेयम्) — वाच्यं त्रिविधम् — (1) कर्तृवाच्यम् : कर्ता में प्रथमा, क्रिया कर्ता के अनुसार (बालकः ग्रामं गच्छति); (2) कर्मवाच्यम् : कर्ता में तृतीया, कर्म में प्रथमा, क्रिया कर्म के अनुसार, रूप = धातु + य + आत्मनेपद (बालकेन ग्रामः गम्यते); (3) भाववाच्यम् : अकर्मक धातु के साथ, कर्ता में तृतीया और क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन में अपरिवर्तित (बालकेन हस्यते, अस्माभिः हस्यते)। सदा अकर्मक धातु — हस्, क्रन्द्, स्था, स्ना, शी, भू।
- अभ्यास और योग्यताविस्तरः — अभ्यास के सात प्रश्न प्रश्ननिर्माण, पाठबोध, सर्वनाम-निर्देश, अन्वय, पदच्छेद, सन्धि/सन्धिच्छेद तथा घटनाक्रम पर हैं। योग्यताविस्तरः में पाठ के दोनों श्लोकों का पदच्छेद–अन्वय–भावार्थ, तीन सुभाषित (कनक-परीक्षा, कर्मण्येवाधिकारस्ते — गीता २.४७, स्वधर्मो हि परं तपः) और अकर्मकधातुलक्षणम् दिया गया है। परियोजनाकार्यम् — पाठ पर आधारित नाटक रचकर उसका मञ्चन।
त्वरित पुनरावृत्ति – Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः))
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | English |
|---|---|---|---|
| आवासम् | गृहम् | घर | House |
| निद्रालसाम् | निद्राप्रभावेण आलस्ययुक्ताम् | नींद के कारण अलसाई हुई को | To the languishing due to sleepiness |
| दुहितरम् | पुत्रीम् | बेटी को | Daughter |
| अवर्णयत् | वर्णनम् अकरोत् | वर्णन किया | Described |
| सानन्दम् | प्रसन्नतया | प्रसन्नता के साथ | Happily |
| आह | अकथयत् | कहा | Said |
| विनियोगः | नियुक्तिः | नियुक्त (करना), लगाना | Utilisation |
| परमश्लाघ्यः | अत्यन्तं प्रशंसनीयः | परम प्रशंसा के योग्य | Most appreciable |
| उत्सृजेत् | त्यक्तव्यम् | त्यागना चाहिए | Should sacrifice |
| सन्निमित्ते | समुपयुक्ते कारणे | बहुत अच्छा कारण होने पर | Having good cause |
| वरम् | श्रेयस्करम् | प्रशंसनीय, श्रेष्ठ | Praiseworthy |
| ब्रवीति | वदति | कहता है | Says |
| आचरितव्यम् | आचरणीयम् | आचरण करना चाहिए | Should follow |
| निस्तारः | (ऋणाद्) विमुक्तिः | (ऋण) चुकाना | Repay |
Old NCERT vs New – Class 8 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) – Overview
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 11 of 15 – Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 8 Sanskrit Chapter 11 – FAQs
Where can I download Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) Class 8 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 8 Sanskrit Chapter 11 about?
पाठ का स्थान और रूप — यह पाठ ‘हितोपदेशः’ की वीरवर-कथा का दूसरा भाग है। पहला पृष्ठ (124) पूरे क-भाग का संस्कृत सारांश देता है, फिर कथा संवाद (नाट्य) रूप में चलती है — ‘शक्तिधरः –’, ‘वेदरता –’, ‘वीरवती –’, ‘वीरवरः –’, ‘देवी –’, ‘राजा –’ तथा कोष्ठक में रङ्गसंकेत (तच्छ्रुत्वा सानन्दम्, देवीपूजां विधाय, स्वगतम्, साष्टाङ्गं प्रणिपत्य, तं वीक्ष्य)।
Is Sannimitte Varan Tyagah (kha-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)) from the new NCERT Class 8 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 11 of deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.












