Download Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?) – NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 9 PDF from the new NCERT Class 8 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का ढाँचा — आरम्भ में चित्र-संवाद (रसोई का दृश्य) है, जहाँ भूखी पुत्री शीघ्र भोजन माँगती है; माता कहती है — ‘भोजनम् अत्युष्णम् अस्ति, किञ्चित् प्रतीक्षस्व’ और पिता समझाते हैं — ‘अत्युष्णं भोजनं हितकरं न भवति’। इसी बहाने माता वाग्भट और शुक की कथा…
Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?) PDF – Chapter 9 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 9 PDF | Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 8 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?)? (Class 8 Sanskrit Chapter 9)
- पाठ का ढाँचा — आरम्भ में चित्र-संवाद (रसोई का दृश्य) है, जहाँ भूखी पुत्री शीघ्र भोजन माँगती है; माता कहती है — ‘भोजनम् अत्युष्णम् अस्ति, किञ्चित् प्रतीक्षस्व’ और पिता समझाते हैं — ‘अत्युष्णं भोजनं हितकरं न भवति’। इसी बहाने माता वाग्भट और शुक की कथा सुनाती है; फिर गद्य-कथा, पाँच श्लोक, शब्दार्थ-सारणी, व्याकरण-पेटिका और अभ्यास आते हैं।
- कथा — भारतवर्ष के वैद्य व्याधियों का शमन कैसे करते हैं, यह जानने के लिए भगवान् धन्वन्तरि मनोहर शुक-रूप धारण कर गाँव-गाँव घूमे और वृक्ष पर बैठकर ‘कोऽरुक्’ पुकारते रहे। किसी ने ध्यान नहीं दिया। अन्त में वे आचार्य वाग्भट की कुटी के प्राङ्गण में आए — वाग्भट ने प्रश्न समझा और उत्तर दिया।
- पाठ का मूल उत्तर — ‘कोऽरुक्?’ अर्थात् कः स्वस्थः नीरोगः वर्तते ? उत्तर तीन सूत्रों में — यः हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक् च, सः एव सर्वदा स्वस्थः भवति। हितभुक् = हितकर भोजन करने वाला, मितभुक् = मात्रा भर खाने वाला, ऋतुभुक् = ऋतु के अनुकूल खाने वाला।
- तीन श्लोक — चरकसंहिता से — श्लोक १ ‘तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत’ हितभुक् को, श्लोक २ ‘अल्पादाने गुरूणां च’ मितभुक् को तथा श्लोक ३ ‘तस्याशिताद्यादाहारात्’ ऋतुभुक् को समझाता है। श्लोक ४ (व्यायामः प्रातरुत्थाय…) दिनचर्या का और श्लोक ५ (सर्वे भवन्तु सुखिनः…) शान्तिपाठ है।
- व्याकरण का केन्द्र — ‘इदम् अत्र अवधेयम्’ पेटी विशेषण तथा विशेष्य सिखाती है और तीनों नियम देती है — विशेष्य का जो लिङ्ग, वचन और विभक्ति होगी, विशेषण की भी वही होगी। सूत्र-श्लोक — यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेष्यस्य। तल्लिङ्गं तद्वचनं सा च विभक्तिर्विशेषणस्यापि॥
- योग्यताविस्तरः — पाँचों श्लोकों का पदच्छेद-अन्वय-भावार्थ, चरकसंहिता का परिचय (आठ स्थान), आहार के तीन प्रकार (सात्त्विक, राजसिक, तामसिक — गीता १७/८–१०) तथा आहार-विषयक चार सूक्तियाँ दी गई हैं।
त्वरित पुनरावृत्ति – Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | English |
|---|---|---|---|
| निरामयाः | नीरोगिणः | स्वस्थ | Healthy |
| अरुक् | स्वस्थः | नीरोग | One who is not sick |
| झटिति | शीघ्रमेव | शीघ्र | Quickly |
| हितभुक् | यः हितकरं खादति | हितकारक खाने वाला | One who eats nutritious food |
| मितभुक् | यः आवश्यक-मात्रा-अनुसारं भोजनं खादति | सीमित मात्रा में भोजन करने वाला | One who eats food in limited quantity |
| ऋतुभुक् | यः ऋत्वनुकूलं पथ्यं भोजनं करोति | ऋतु के अनुसार उपयुक्त भोजन करने वाला | One who eats food which is appropriate as per season |
| प्रयुञ्जीत | प्रयोगं कुर्यात् | प्रयोग करे | Should take |
| अनुवर्तते | अनुसरति | अनुसरण करता है | Follows |
| अजातानाम् | न उत्पन्नानाम् | जो पैदा नहीं हुए उनको | Of those who are not born |
| अनुत्पत्तिकरम् | यत् (विकारान्) न उत्पादयति | जो (विकारों) को उत्पन्न न करे | That which may not cause (harm) |
| लघूनाम् | सुपाच्यानाम् | सुपाच्य खाद्यों का | Of digestible food |
| उद्दिष्टम् | उल्लिखितम् | बताया गया है | Which has been instructed |
| गरिष्ठम् | यत् कठिनतया पच्यते | जो कठिनता से पचे | Difficult to digest |
| अतिमात्रम् | मात्रायाः आधिक्यम् | अत्यधिक मात्रा से | In excessive quantity |
Old NCERT vs New – Class 8 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?) – Overview
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 9 of 15 – Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 8 Sanskrit Chapter 9 – FAQs
Where can I download Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?) Class 8 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 8 Sanskrit Chapter 9 about?
पाठ का ढाँचा — आरम्भ में चित्र-संवाद (रसोई का दृश्य) है, जहाँ भूखी पुत्री शीघ्र भोजन माँगती है; माता कहती है — ‘भोजनम् अत्युष्णम् अस्ति, किञ्चित् प्रतीक्षस्व’ और पिता समझाते हैं — ‘अत्युष्णं भोजनं हितकरं न भवति’। इसी बहाने माता वाग्भट और शुक की कथा सुनाती है; फिर गद्य-कथा, पाँच श्लोक, शब्दार्थ-सारणी, व्याकरण-पेटिका और अभ्यास आते हैं।
Is Koऽruk ? Koऽruk ? Koऽruk ? (कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?) from the new NCERT Class 8 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 9 of deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 9?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.













