Skip to content

Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)

Download Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)) – NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 10 PDF from the new NCERT Class 8 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का स्रोत और रूप — पाठ ‘हितोपदेशः’ से लिया गया है और यह गद्य तथा संवाद (नाट्य) दोनों में चलता है — कथावाचन के बीच-बीच में ‘राजा –’, ‘वीरवरः –’, ‘मन्त्री –’, ‘राजलक्ष्मीः –’ के संवाद और कोष्ठक में रङ्गसंकेत (जैसे स्वगतम्, तदालोक्य, साष्टाङ्गं…

Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)) PDF – Chapter 10 of Deepakam

Read the chapter online or download the PDF.

PDFChapterDownload
Chapter 10 PDFSannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः))View PDF
Full bookNCERT Class 8 Sanskrit – DeepakamView Book

Read Online

NCERT Book Class 8 Sanskrit (Deepakam) Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) Open PDF
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)
Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) Class 8 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 10 (2026-27)

What Is in Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः))? (Class 8 Sanskrit Chapter 10)

  • पाठ का स्रोत और रूप — पाठ ‘हितोपदेशः’ से लिया गया है और यह गद्य तथा संवाद (नाट्य) दोनों में चलता है — कथावाचन के बीच-बीच में ‘राजा –’, ‘वीरवरः –’, ‘मन्त्री –’, ‘राजलक्ष्मीः –’ के संवाद और कोष्ठक में रङ्गसंकेत (जैसे स्वगतम्, तदालोक्य, साष्टाङ्गं नमस्कृत्य) आते हैं। पाठ दो भागों में है; यह ‘क-भागः’ है, आगे की कथा ग्यारहवें पाठ (ख-भागः) में है।
  • कथा का ढाँचा — शोभावती नगरी → महापराक्रमी, नानाशास्त्रवित्, पूतचरित्र राजा शूद्रक → आजीविका के लिए आया राजपुत्र वीरवर (साथ में पत्नी वेदरता, पुत्र शक्तिधर, कन्या वीरवती) → चार सौ स्वर्णमुद्रा प्रतिदिन का वेतन माँगना → राजा का ‘नैतच्छक्यम्’ → मन्त्रियों की सलाह से चार दिन की परीक्षा → कृष्णचतुर्दशी की आधी रात का क्रन्दन → राजलक्ष्मी का प्रकट होना और दुःसाध्य उपाय बताना।
  • वीरवर का चरित्र — वह अपनी ‘सामग्री’ केवल ‘इमौ बाहू, एष खड्गश्च’ बताता है। वेतन का आधा देवताओं को, बचे हुए का आधा दरिद्रों को, और शेष चौथाई ही पत्नी के हाथ में देता है — तथा धृतायुधः अहर्निशं राजद्वार की सेवा करता है। यही ‘कर्तव्यनिष्ठा’ पाठ का प्राण है।
  • शीर्षक का अर्थ — ‘सन्निमित्ते वरं त्यागः’ = अच्छे निमित्त (सत्कार्य) के लिए त्याग ही श्रेष्ठ है। राजलक्ष्मी की शर्त — ‘यदि त्वया स्वस्य सर्वतः प्रियं वस्तु सहासवदनेन भगवत्यै सर्वमङ्गलायै उपहारः क्रियेत’ — इसी शीर्षक को खोलती है: सबसे प्रिय वस्तु का हँसते मुख से त्याग।
  • व्याकरण का केन्द्र (अत्र इदम् अवधेयम्) — दो बातें: (1) वाक्यान्वयः — संस्कृत का मुक्त पदविन्यास; ‘रामः वनम् अगच्छत् / अगच्छत् रामः वनम् / वनम् अगच्छत् रामः’ — तीनों शुद्ध हैं, इसलिए पाठक को पहले विभक्ति देखकर अन्वय करना चाहिए। (2) भूतकालः — लङ्-लकार (उपागच्छत्, अनयत्, व्यचिन्तयत्), लट् + स्म (प्रतिवसति स्म), क्तवतु-प्रत्यय (श्रुतवान्) तथा क्त-प्रत्यय (निर्गतः, नियोजितः, आलोकिता)।
  • योग्यताविस्तरः — पाठ के भाव के अनुरूप तीन श्लोक दिए गए हैं — कुर्वन्नेवेह कर्माणि… (यजुर्वेदः ४०.२), यथा छायातपौ… (पञ्चतन्त्रम्), कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते… (वाल्मीकि-रामायणम्) — तथा ‘पठत बोधत’ में जीमूतवाहनस्य कथा और परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः… श्लोक।

त्वरित पुनरावृत्ति – Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः))

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थEnglish
महीपतिःभूपालःराजाKing
महापराक्रमीअतिबलशालीबहुत बलवान्Very brave
नानाशास्त्रवित्अनेकेषां शास्त्राणां ज्ञाताअनेक शास्त्रों का ज्ञाताWho knows many shastras
पूतचरित्रःपवित्रं चरित्रं यस्यपवित्र चरित्र वालाOf high character
प्रतिवसति स्मअवसत्रहता थाLived
वृत्त्यर्थम्आजीविकां प्राप्तुम्आजीविका पाने के लिएTo get livelihood
समायाताःआगतवन्तःआएCame
प्रतिहारम्द्वारपालम्द्वारपाल कोTo the door-keeper
दौवारिकःद्वारपालकःद्वारपालGate-keeper
वर्तनम्वेतनम्वेतनSalary
उपपन्नम्उपयुक्तम् / युक्तियुक्तम्उपयुक्त, उचितAppropriate, Suitable
सुवर्णशतचतुष्टयम्चतुश्शतसंख्यकाः स्वर्णमुद्राःचार सौ स्वर्णमुद्राएँFour hundred gold coins
निर्गतःबहिः गतवान्बाहर चला गयाWent out
आलोक्यदृष्ट्वादेखकरAfter seeing

Old NCERT vs New – Class 8 Sanskrit

This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.

Solutions and All Chapters

Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:

Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)) – Overview

ClassClass 8
SubjectSanskrit
BookDeepakam – new NCERT book
Chapter10 of 15 – Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः))
EditionNCERT Reprint 2026-27
Session2026-27
PDFFree – read online or download

Class 8 Sanskrit Chapter 10 – FAQs

Where can I download Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)) Class 8 PDF?

From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.

What is Class 8 Sanskrit Chapter 10 about?

पाठ का स्रोत और रूप — पाठ ‘हितोपदेशः’ से लिया गया है और यह गद्य तथा संवाद (नाट्य) दोनों में चलता है — कथावाचन के बीच-बीच में ‘राजा –’, ‘वीरवरः –’, ‘मन्त्री –’, ‘राजलक्ष्मीः –’ के संवाद और कोष्ठक में रङ्गसंकेत (जैसे स्वगतम्, तदालोक्य, साष्टाङ्गं नमस्कृत्य) आते हैं। पाठ दो भागों में है; यह ‘क-भागः’ है, आगे की कथा ग्यारहवें पाठ (ख-भागः) में है।

Is Sannimitte Varan Tyagah (ka-bhagah) (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)) from the new NCERT Class 8 Sanskrit book?

Yes. It is chapter 10 of deepakam, the new NCERT Class 8 Sanskrit book for 2026-27.

Is this the latest NCERT edition for 2026-27?

Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.

Where are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10?

Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…