NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) of the NCERT textbook दीपकम्. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 8 Sanskrit Chapter 10 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Class: Class 8
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 10 – सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Textbook: दीपकम् (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) View Download
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 online above, or download the complete question-answer PDF to study सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) offline at any time.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 57 questions of this chapter. The questions solved are:
- राजा — “किं ते वर्तनम् ?” (पृष्ठ 112)
- राजा — “का ते सामग्री ?” (पृष्ठ 112)
- मन्त्री — (तदालोक्य) “देव ! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमं परीक्ष्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेति।” — मन्त्री किम् उपायं सूचयति ?
- राजा — “कोऽत्र द्वारि तिष्ठति ?” (पृष्ठ 113)
- वीरवरः — “का त्वमम्ब ! किमर्थं विलपसि ?” (पृष्ठ 113)
- वीरवरः — (तदाकर्ण्य प्रणिपत्य) “भगवति ! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी ?” (पृष्ठ 114)
- वीरवरः — (साष्टाङ्गं नमस्कृत्य) “अम्ब ! कथय, कः सः उपायः दुःसाध्यः ?” (पृष्ठ 114)
- मातृभाषया अर्थं लिखत — (सारण्यां प्रदत्तानां पदानाम् अन्तिमः स्तम्भः रिक्तः अस्ति; तत्र स्वमातृभाषया अर्थः लेखनीयः।)
- १. वाक्यान्वयः — संस्कृतभाषायाः ‘मुक्तः पदविन्यासक्रमः’ इति किम् ? पाठात् उदाहरणद्वयं दत्त्वा स्पष्टीकुरुत।
- २. भूतकालः — भूतकालस्य भावः संस्कृते कति प्रकारैः प्रकट्यते ? अस्मात् पाठात् उदाहरणानि दत्त्वा लिखत।
- (क) किं वीरवरः राजपुत्रः आसीत् ?
- (ख) “किं ते वर्तनम्” ? इति किं शूद्रकः अपृच्छत् ?
- (ग) किं वीरवरं राज्ञः समीपे दौवारिकः अनयत् ?
- (घ) किं राजा शूद्रकः राजपुत्रं वीरवरं साक्षात् दृष्ट्वा एव वृत्तिम् अयच्छत् ?
- (ङ) किं वीरवरः स्ववेतनस्य चतुर्थं भागम् एव पत्न्यै यच्छति स्म ?
- (च) किं करुण-रोदन-ध्वनिं राजा श्रुतवान् ?
- (छ) किं करुणरोदनध्वनिः दिवसे श्रुतः आसीत् ?
- (ज) किं राजलक्ष्म्या उक्तः उपायः अतीव दुःसाध्यः आसीत् ?
- (झ) किं भगवती सर्वमङ्गला उपायं संसूच्य शीघ्रमेव अदृश्या अभवत् ?
- (क) शूद्रकः कीदृशः राजा आसीत् ?
- (ख) वीरवरः कस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म ?
- (ग) राज्ञः शूद्रकस्य ‘का ते सामग्री ?’ इति प्रश्नस्य उत्तरं वीरवरः किम् अयच्छत् ?
- (घ) वीरवरः स्वगृहं कदा गच्छति स्म ?
- (ङ) वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं केभ्यः यच्छति स्म ?
- (च) राजलक्ष्मीः कुत्र सुखेन अवसत् ?
- (छ) राजलक्ष्म्याः दुःखस्य कारणं श्रुत्वा बद्धाञ्जलिः वीरवरः किम् अवदत् ?
- (क) आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी।
- (ख) प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव !
- (ग) देव ! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथममवगम्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेति।
- (घ) क्रन्दनमनुसर राजपुत्र !
- (ङ) अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना।
- (च) नैष गन्तुमर्हति राजपुत्र एकाकी सूचिभेद्ये तिमिरेऽस्मिन्।
- (छ) भगवति ! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी ?
- (ज) तदा पुनर्जीविष्यति राजा शूद्रको वर्षाणां शतम्।
- यथा — अथैकदा = अथ + एकदा — एवमेव अधोलिखितानां पदानां रिक्तस्थानानि पूरयत — वृत्त्यर्थम्, कस्मादपि, कोऽपि, राजपुत्रोऽस्मि, यथेष्टम्, वेतनार्पणेन, तदालोक्य, ततोऽसौ, वर्त्तनार्थिनो, तदवशिष्टं, राजदर्शनादनन्तरं, वेति, राजलक्ष्मीरुवाच, चार्द्धं, बहिर्नगरादालोकिता, कापि, प्रत्युवाच, राजलक्ष्मीरस्मि, स्थास्यामीति, भुजच्छायायां, अस्त्यत्र, कश्चिदुपायो।
- यथा — अहं भवतः सेवायां नियोजितः। — राज्ञे ॥ (क) ततः असौ तद्रोदनस्वरानुसरणक्रमेण प्रचलितः।
- (ख) तत् अहम् अपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य।
- (ग) चिरम् एतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि।
- (घ) सा चातीव दुःसाध्या।
- (ङ) किं ते वर्तनम् ?
- (क) राजलक्ष्मीः वदति यत् यदि वीरवरः स्वस्य सर्वप्रियं वस्तु त्यजति तदा सा पुनः शूद्रकस्य समीपे स्थास्यति।
- (ख) राजा शूद्रकः प्रथमं वीरवरस्य वृत्त्यर्थं प्रार्थनां न स्वीकरोति।
- (ग) एकदा कोऽपि वीरवरः नाम राजपुत्रः वृत्तिं प्राप्तुं राज्ञः शूद्रकस्य समीपं गच्छति।
- (घ) सः तस्य कर्तव्यनिष्ठां साक्षात् पश्यति।
- (ङ) राजा मन्त्रिणां मन्त्रणया वीरवराय वृत्तिं यच्छति।
- (क) वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि।
- (ख) अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यामर्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन।
- (ग) तदहमपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य निरूपयामि च किमेतदिति।
- (घ) अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति।
- (ङ) एकैवात्र प्रवृत्तिः सा चातीव दुःसाध्या।
- कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥ (यजुर्वेदः ४०.२)
- यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्। एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम्॥ (पञ्चतन्त्रम्)
- कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत्। पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति॥ (वाल्मीकि-रामायणम्)
- ‘जीमूतवाहनस्य कथा’ पठित्वा तस्याः सारं लिखत। कथायाः जीमूतवाहनस्य पाठस्य वीरवरेण सह कः साम्यः ?
- परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥ — अस्य श्लोकस्य अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- १. कर्तव्यनिष्ठाम् अधिकृत्य दश सूक्तीनां श्लोकानां वा सङ्ग्रहणं कुरुत।
- २. अस्य पाठस्य कृते कानिचन नूतनानि शीर्षकाणि लिखत।
Chapter at a Glance
- पाठ का स्रोत और रूप — पाठ ‘हितोपदेशः’ से लिया गया है और यह गद्य तथा संवाद (नाट्य) दोनों में चलता है — कथावाचन के बीच-बीच में ‘राजा –’, ‘वीरवरः –’, ‘मन्त्री –’, ‘राजलक्ष्मीः –’ के संवाद और कोष्ठक में रङ्गसंकेत (जैसे स्वगतम् , तदालोक्य , साष्टाङ्गं नमस्कृत्य ) आते हैं। पाठ दो भागों में है; यह ‘क-भागः’ है, आगे की कथा ग्यारहवें पाठ (ख-भागः) में है।
- कथा का ढाँचा — शोभावती नगरी → महापराक्रमी, नानाशास्त्रवित्, पूतचरित्र राजा शूद्रक → आजीविका के लिए आया राजपुत्र वीरवर (साथ में पत्नी वेदरता, पुत्र शक्तिधर, कन्या वीरवती) → चार सौ स्वर्णमुद्रा प्रतिदिन का वेतन माँगना → राजा का ‘नैतच्छक्यम्’ → मन्त्रियों की सलाह से चार दिन की परीक्षा → कृष्णचतुर्दशी की आधी रात का क्रन्दन → राजलक्ष्मी का प्रकट होना और दुःसाध्य उपाय बताना।
- वीरवर का चरित्र — वह अपनी ‘सामग्री’ केवल ‘इमौ बाहू, एष खड्गश्च’ बताता है। वेतन का आधा देवताओं को, बचे हुए का आधा दरिद्रों को, और शेष चौथाई ही पत्नी के हाथ में देता है — तथा धृतायुधः अहर्निशं राजद्वार की सेवा करता है। यही ‘कर्तव्यनिष्ठा’ पाठ का प्राण है।
- शीर्षक का अर्थ — ‘ सन्निमित्ते वरं त्यागः ’ = अच्छे निमित्त (सत्कार्य) के लिए त्याग ही श्रेष्ठ है। राजलक्ष्मी की शर्त — ‘ यदि त्वया स्वस्य सर्वतः प्रियं वस्तु सहासवदनेन भगवत्यै सर्वमङ्गलायै उपहारः क्रियेत ’ — इसी शीर्षक को खोलती है: सबसे प्रिय वस्तु का हँसते मुख से त्याग।
- व्याकरण का केन्द्र (अत्र इदम् अवधेयम्) — दो बातें: (1) वाक्यान्वयः — संस्कृत का मुक्त पदविन्यास ; ‘रामः वनम् अगच्छत् / अगच्छत् रामः वनम् / वनम् अगच्छत् रामः’ — तीनों शुद्ध हैं, इसलिए पाठक को पहले विभक्ति देखकर अन्वय करना चाहिए। (2) भूतकालः — लङ्-लकार (उपागच्छत्, अनयत्, व्यचिन्तयत्), लट् + स्म (प्रतिवसति स्म), क्तवतु-प्रत्यय (श्रुतवान्) तथा क्त-प्रत्यय (निर्गतः, नियोजितः, आलोकिता)।
- योग्यताविस्तरः — पाठ के भाव के अनुरूप तीन श्लोक दिए गए हैं — कुर्वन्नेवेह कर्माणि… (यजुर्वेदः ४०.२), यथा छायातपौ… (पञ्चतन्त्रम्), कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते… (वाल्मीकि-रामायणम्) — तथा ‘पठत बोधत’ में जीमूतवाहनस्य कथा और परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः… श्लोक।
How to Download NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 PDF
Follow these simple steps to get the सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) questions-and-answers PDF from दीपकम्.
- Search NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) shown above.
- Click the Download PDF link to save the सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 8 Sanskrit.
- Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम्
- Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- Chapter 5 गीता सुगीता कर्तव्या
- Chapter 6 डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- Chapter 7 मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- Chapter 8 पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- Chapter 9 कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Chapter 13 वर्णोच्चारण-शिक्षा १
NCERT Solutions for Class 8 – All Subjects
Just like Chapter 10 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 8. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 8.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 10 |
| Chapter Name | सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) |
| Book Name | दीपकम् |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 8 Sanskrit Chapter 10 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 8 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 8 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) from the NCERT Class 8 Sanskrit textbook दीपकम्, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 8 Sanskrit Chapter 10 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 8 Sanskrit Chapter 10 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 are based on the latest NCERT textbook दीपकम् and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 8 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 8 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 8 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः), then please ask in the comments below.
