NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 8) के तृतीयः पाठः — सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु के प्रश्नोत्तर। यह पाठ किसी एक कथा का नहीं, बल्कि आठ सुभाषितों (नीतिश्लोकों) का संग्रह है, जिन्हें विष्णुपुराण, महाभारत, भर्तृहरि के नीतिशतक, हितोपदेश तथा चाणक्यनीति जैसी नीतिपरम्परा से चुना गया है। पाठ का आरम्भ पितामही और पौत्री के चित्र-संवाद से होता है — सुष्ठु भाषितानि इति सुभाषितानि — और फिर प्रत्येक श्लोक के साथ पुस्तक स्वयं पदच्छेदः, अन्वयः तथा भावार्थः देती है। नीचे पृष्ठ 24 से 35 तक के चित्र-संवाद के प्रश्न, आठों श्लोकों का पदच्छेद → अन्वय → अर्थ → भाव (छन्द तथा अलङ्कार सहित), वयं शब्दार्थान् जानीमः, अत्र इदम् अवधेयम्, अभ्यासात् जायते सिद्धिः के प्रश्न १–५ (हर उपभाग सहित), योग्यताविस्तरः तथा परियोजनाकार्यम् क्रम से हल किए गए हैं — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ का शीर्षक और चित्र-संवाद (पितामही और पौत्री)
श्लोकः १ — भारतभूमि का गौरव
स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥ १ ॥
अन्वयः – भारतभूमिभागे (ये) भवन्ति ते धन्याः इति देवाः गीतकानि गायन्ति किल। स्वर्गापवर्गास्पद-मार्गभूते (भारतभूमिभागे) तु (देवाः) सुरत्वात् भूयः पुरुषाः (भवन्ति)।
श्लोकः २ — गुण को गुणी ही पहचानता है
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥ २ ॥
अन्वयः – गुणी गुणं वेत्ति। निर्गुणः (गुणं) न वेत्ति। बली बलं वेत्ति, निर्बलः (बलं) न वेत्ति। पिकः वसन्तस्य गुणं (वेत्ति) वायसः (वसन्तस्य गुणं) न (वेत्ति )। करी च सिंहस्य बलं (वेत्ति)। मूषकः (सिंहस्य बलं) न वेत्ति।
श्लोकः ३ — परोपकारियों का स्वभाव
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ३ ॥
अन्वयः – तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति। घनाः नवाम्बुभिः दूरविलम्बिनः (भवन्ति)। सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धताः (भवन्ति)। परोपकारिणाम् एष एव स्वभावः(भवति)।
श्लोकः ४ — मनुष्य की चार कसौटियाँ
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥ ४ ॥
अन्वयः – यथा निघर्षण-छेदन-ताप-ताडनैः चतुर्भिः (उपायैः) कनकं परीक्ष्यते। तथा कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा (च) चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते।
श्लोकः ५ — मनुष्य को चमकाने वाले आठ गुण
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५ ॥
अन्वयः – प्रज्ञा कौल्यं दमः श्रुतं पराक्रमः अबहुभाषिता च यथाशक्ति दानं कृतज्ञता च (इत्येते) अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति।
श्लोकः ६ — सच्ची सभा का लक्षण
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति ॥ ६ ॥
अन्वयः – सा सभा न (अस्ति), यत्र वृद्धाः न सन्ति। ते वृद्धाः न (सन्ति), ये धर्मं न वदन्ति। सः धर्मः न उ (अस्ति), यत्र सत्यं न अस्ति। तत् सत्यं न (अस्ति), यत् छलम् अभ्युपैति।
श्लोकः ७ — दुर्जन की संगति से बचो
उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥ ७ ॥
अन्वयः – दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं च अपि न कारयेत्। उष्णः अङ्गारः दहति शीतः च करं कृष्णायते।
श्लोकः ८ — पुरुषार्थ के बिना भाग्य नहीं फलता
एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ८ ॥
अन्वयः – यथा हि एकेन चक्रेण रथस्य गतिः न भवेत् एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान देने योग्य है)
नम्रास्तरवः = नम्राः + तरवः।
अभ्युपैति = अभि + उप + एति।
अनुद्धताः = न उद्धताः (नञ् तत्पुरुषसमासः)।
यथाशक्ति = शक्तिम् अनतिक्रम्य (अव्ययीभावः)।
नम्रास्तरवः = नम्राः + तरवः (झुके हुए वृक्ष)।
अभ्युपैति = अभि + उप + एति (प्राप्त करता है)।
अनुद्धताः = न उद्धताः – जो उद्धत (घमंडी) नहीं हैं (नञ् तत्पुरुष समास)।
यथाशक्ति = शक्ति का उल्लंघन न करके, अर्थात् शक्ति के अनुसार (अव्ययीभाव समास)।
योग्यताविस्तरः (अतिरिक्त जानकारी)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
चित्र-संवादः — पृष्ठ 24पाठारम्भे पितामह्याः पौत्र्याः च संवादः
उत्तरम् — आम्। नीतिश्लोकाः। नीतिश्लोकाः नाम सुभाषितानि। (हाँ, नीतिश्लोक। नीतिश्लोक ही सुभाषित कहलाते हैं।)
उत्तरम् — सुष्ठु भाषितानि इति सुभाषितानि, अर्थात् शोभनानि वचनानि। तानि सर्वदा जनानां हिताय भवन्ति। (जो अच्छी तरह कहे गए हों, वे सुभाषित हैं, अर्थात् सुन्दर वचन। वे सदा लोगों के हित के लिए होते हैं।)
उत्तरम् — सुभाषितपठनेन आदर्श-मानवजीवन-निर्माणाय प्रेरणा प्राप्यते। मानवजीवनस्य सुखाय समृद्ध्ये च सुभाषितानां पठनस्य आवश्यकता अस्ति। यः सुभाषितानि पठित्वा कार्यक्षेत्रे तस्य ज्ञानस्य प्रयोगं करोति सः बहून् लाभान् प्राप्नोति। (सुभाषित पढ़ने से आदर्श मानव-जीवन बनाने की प्रेरणा मिलती है। मानव-जीवन के सुख और समृद्धि के लिए सुभाषितों का पठन आवश्यक है। जो सुभाषित पढ़कर अपने कार्यक्षेत्र में उस ज्ञान का प्रयोग करता है, वह बहुत लाभ पाता है।)
सुभाषितानि — पदच्छेदः, अन्वयः, अर्थः, भावः च — पृष्ठ 25–29पाठे आगतानां अष्टानां सुभाषितानां सम्पूर्णं व्याख्यानम् (छन्दः, अलङ्कारः च सहितम्)
स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्॥ १॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
स्वर्गापवर्गास्पद-मार्गभूते। भवन्ति। भूयः। पुरुषाः। सुरत्वात्।
अन्वयः — भारतभूमिभागे (ये) भवन्ति ते धन्याः इति देवाः गीतकानि गायन्ति किल। स्वर्गापवर्गास्पद-मार्गभूते (भारतभूमिभागे) तु (देवाः) सुरत्वात् भूयः पुरुषाः (भवन्ति)।
अर्थः — देवता निश्चय ही यह गीत गाते हैं कि ‘जो भारतभूमि के भाग में जन्म लेते हैं, वे धन्य हैं’। स्वर्ग और मोक्ष — दोनों की प्राप्ति का मार्ग बनी हुई इस भारतभूमि में तो देवता भी अपना देवत्व छोड़कर बार-बार मनुष्य बनते हैं।
भावः — भारतभूमि में जन्म लेना बड़े सौभाग्य की बात है; स्वर्ग और मोक्ष का मार्ग बनी इस भूमि में जन्म पाने के लिए देवता भी अपना देवत्व छोड़ना चाहते हैं।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूषकः॥ २॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
पिकः। वसन्तस्य। गुणम्। न। वायसः। करी। च। सिंहस्य। बलम्। न। मूषकः।
अन्वयः — गुणी गुणं वेत्ति। निर्गुणः (गुणं) न वेत्ति। बली बलं वेत्ति, निर्बलः (बलं) न वेत्ति। पिकः वसन्तस्य गुणं (वेत्ति), वायसः (वसन्तस्य गुणं) न (वेत्ति)। करी च सिंहस्य बलं (वेत्ति)। मूषकः (सिंहस्य बलं) न वेत्ति।
अर्थः — गुणवान् व्यक्ति ही गुण को पहचानता है, गुणहीन नहीं पहचानता। बलवान् ही बल को जानता है, बलहीन नहीं जानता। कोयल ही वसन्त के गुण को जानती है, कौआ नहीं; और हाथी ही सिंह के बल को जानता है, चूहा नहीं।
भावः — योग्य व्यक्ति ही दूसरों की योग्यता का महत्त्व जान सकता है, अयोग्य नहीं।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्॥ ३॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
अनुद्धताः। सत्पुरुषाः। समृद्धिभिः। स्वभावः। एव। एषः। परोपकारिणाम्।
अन्वयः — तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति। घनाः नवाम्बुभिः दूरविलम्बिनः (भवन्ति)। सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धताः (भवन्ति)। परोपकारिणाम् एष एव स्वभावः (भवति)।
अर्थः — वृक्ष फलों के भार से झुक जाते हैं; बादल नए जल से भरकर नीचे की ओर झुक आते हैं; और सज्जन पुरुष सम्पत्ति बढ़ने पर घमण्ड नहीं करते। परोपकारियों का यही स्वभाव होता है।
भावः — जैसे फलों से लदे वृक्ष और जल से भरे बादल झुकते हैं, वैसे ही सज्जन समृद्धि पाकर भी विनम्र रहते हैं; परोपकारियों का यही स्वभाव है।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा॥ ४॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
चतुर्भिः। पुरुषः। परीक्ष्यते। कुलेन। शीलेन। गुणेन। कर्मणा।
अन्वयः — यथा निघर्षण-छेदन-ताप-ताडनैः चतुर्भिः (उपायैः) कनकं परीक्ष्यते, तथा कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा (च) चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते।
अर्थः — जैसे घिसना, काटना, तपाना और पीटना — इन चार उपायों से सोने की परीक्षा की जाती है, वैसे ही कुल, शील, गुण और कर्म — इन चार कसौटियों से मनुष्य की परीक्षा की जाती है।
भावः — जैसे सोने की शुद्धता चार प्रकार से परखी जाती है, वैसे ही कुल, शील, गुण और कर्म — इन चार कसौटियों पर परखकर ही मनुष्य का व्यक्तित्व जाना जाता है।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च॥ ५॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
पराक्रमः। च। अबहुभाषिता। च। दानम्। यथाशक्ति। कृतज्ञता। च।
अन्वयः — प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, श्रुतं, पराक्रमः, अबहुभाषिता च, यथाशक्ति दानं, कृतज्ञता च (इत्येते) अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति।
अर्थः — आठ गुण मनुष्य को चमकाते हैं — विशिष्ट बुद्धि, अच्छे कुल में जन्म, इन्द्रियों का संयम, शास्त्रों का ज्ञान, पराक्रम, कम किन्तु सार्थक बोलना, सामर्थ्य के अनुसार दान और कृतज्ञता।
भावः — इन आठ गुणों से युक्त मनुष्य समाज में सदा सम्मान पाता है — गुणवान् पूज्यते नरः।
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति॥ ६॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
धर्मः। सः। नो। यत्र। न। सत्यम्। अस्ति। सत्यम्। न। तद्। यद्। छलम्। अभ्युपैति।
अन्वयः — सा सभा न (अस्ति), यत्र वृद्धाः न सन्ति। ते वृद्धाः न (सन्ति), ये धर्मं न वदन्ति। सः धर्मः न उ (अस्ति), यत्र सत्यं न अस्ति। तत् सत्यं न (अस्ति), यत् छलम् अभ्युपैति।
अर्थः — वह सभा, सभा नहीं जहाँ वृद्ध (अनुभवी एवं ज्ञानी जन) न हों। वे वृद्ध, वृद्ध नहीं जो धर्म की बात न कहें। वह धर्म, धर्म नहीं जिसमें सत्य न हो। और वह सत्य, सत्य नहीं जो छल से युक्त हो।
भावः — वही सभा सफल है जहाँ ज्ञानवृद्ध जन सत्य और छल-रहित धर्म-चर्चा करें।
उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम्॥ ७॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
उष्णः। दहति। च। अङ्गारः। शीतः। कृष्णायते। करम्।
अन्वयः — दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं च अपि न कारयेत्। उष्णः अङ्गारः दहति, शीतः च करं कृष्णायते।
अर्थः — दुष्ट व्यक्ति के साथ न मित्रता करनी चाहिए और न प्रेम। अङ्गारा यदि गरम हो तो हाथ जला देता है, और यदि ठण्डा हो तो हाथ काला कर देता है।
भावः — दुर्जन हर दशा में हानि ही करता है, इसलिए विद्वान् होने पर भी दुर्जन की संगति छोड़ देनी चाहिए।
एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति॥ ८॥
इस श्लोक का पदच्छेद, अन्वय, अर्थ तथा भाव लिखिए।
एवम्। पुरुषकारेण। विना। दैवम्। न। सिध्यति।
अन्वयः — यथा हि एकेन चक्रेण रथस्य गतिः न भवेत्, एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
अर्थः — जैसे एक ही पहिये से रथ नहीं चल सकता, वैसे ही पुरुषार्थ के बिना भाग्य सिद्ध नहीं होता (फल नहीं देता)।
भावः — प्रयत्न और भाग्य मानव-रथ के दो पहिये हैं; भाग्य होने पर भी फल परिश्रम से ही मिलता है — उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 30–31पाठे प्रयुक्तानां पदानां संस्कृत-अर्थः, हिन्दी अर्थः, English अर्थः च
पुस्तक ने पृष्ठ 30 और 31 पर पाठ के सभी कठिन पदों की सारणी दी है। नीचे वही पूरी सारणी क्रम से दी गई है — शब्दः → संस्कृत-अर्थः → हिन्दी → English।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| शृङ्खलितम् | अनुशासितम् | अनुशासित | Disciplined |
| गायन्ति | गानं कुर्वन्ति | गाते हैं | Sing |
| किल | निश्चयेन | निश्चय से | With determination |
| धन्याः | प्रशंसिताः | प्रशंसनीय | Praiseworthy |
| अपवर्गः | निर्वाणम् | मोक्ष | Liberation |
| भूयः | पुनः पुनः | बार-बार | Over and over again |
| सुरत्वात् | देवत्वात् | देवत्व से | From divinity |
| वेत्ति | जानाति | जानता है | Knows |
| निर्गुणः | गुणहीनः | गुण रहित | Without virtue |
| बली | बलवान् | बलशाली | Powerful |
| निर्बलः | बलरहितः | बलहीन | Weak |
| पिकः | कोकिलः | कोयल | Cuckoo |
| वायसः | काकः | कौआ | Crow |
| करी | गजः | हाथी | Elephant |
| नम्राः | अवनताः | झुके हुए | Bent |
| तरवः | पादपाः | वृक्ष | Trees |
| फलोद्गमैः | फलभारैः | फलों के भार से | With weight of fruits |
| अम्बुभिः | जलैः | जल से भरे हुए | Filled with water |
| दूरविलम्बिनः | दूरात् अधः अवनताः | दूर से नीचे झुके हुए | Come down from above |
| घनाः | मेघाः | बादल | Clouds |
| अनुद्धताः | गर्वशून्याः | अभिमान से रहित | Polite |
| सत्पुरुषाः | सज्जनाः | अच्छे लोग | Good people |
| समृद्धिभिः | प्रचुरैः धनैः | बहुत धन से | With abundance of wealth |
| कनकम् | सुवर्णम् | सोना | Gold |
| परीक्ष्यते | परीक्षितं भवति | उसकी परीक्षा की जाती है | Is tested |
| निघर्षणम् | घर्षणम् | घिसना | Rubbing |
| छेदनम् | कर्तनम् | काटना | Cutting |
| ताडनैः | प्रहारैः | प्रहार के द्वारा | By hitting |
| कुलेन | वंशेन | कुल से | By the family |
| शीलेन | स्वभावेन | स्वभाव से | By nature |
| कर्मणा | कार्येण | कार्य से | By work |
| दीपयन्ति | प्रकाशयन्ति | प्रकाशित करते हैं | Illuminate |
| प्रज्ञा | विशेषज्ञानम् | विशिष्ट बुद्धि | Extra-ordinary intelligence |
| कौल्यम् | कुलीनता | अच्छे कुल में जन्म | Birth in a good family |
| दमः | इन्द्रियसंयमः | इन्द्रियों का संयम | Control over senses |
| श्रुतम् | शास्त्रज्ञानम् | शास्त्रों का ज्ञान | Knowledge of scriptures |
| पराक्रमः | साहसः | वीरता | Bravery |
| अबहुभाषिता | मितभाषिता | कम और सार्थक बोलना | Speaking less but meaningfully |
| छलम् | कपटता | छलना | Cheating |
| अभ्युपैति | प्राप्नोति | प्राप्त करता है | Associates |
| दुर्जनेन | दुष्टजनेन | दुष्ट व्यक्ति से | With wicked people |
| समम् | सह | साथ | With |
| सख्यम् | मैत्री | मित्रता | Friendship |
| दहति | ज्वलयति | जलाता है | Burns |
| अङ्गारः | दग्धकाष्ठः | अङ्गारा | Charcoal |
| कृष्णायते | मलिनं करोति | काला करता है | Blackens |
| दैवम् | भाग्यम् | भाग्य | Luck |
| सिध्यति | सिद्धं भवति | फलता है | Fruitifies |
उत्तरम् — पाँचवाँ स्तम्भ (‘मातृभाषया अर्थं लिखत’) हर विद्यार्थी अपनी मातृभाषा में स्वयं भरेगा। नीचे मराठी का नमूना है; इसी प्रकार सारणी के सभी शब्दों का अर्थ अपनी भाषा में लिखिए।
नमूना उत्तर (मातृभाषा — मराठी):
| शब्दः | संस्कृत-अर्थः | मातृभाषया अर्थः (मराठी) |
|---|---|---|
| पिकः | कोकिलः | कोकिळा |
| वायसः | काकः | कावळा |
| तरवः | पादपाः | झाडे |
| घनाः | मेघाः | ढग |
| कनकम् | सुवर्णम् | सोने |
| दैवम् | भाग्यम् | नशीब |
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 32श्लोक-रचना, छन्द तथा पाठगत सन्धि-समासयुक्त पदानि (प्र.3 — अतिरिक्त अभ्यास)
उत्तरम् — प्रत्येक संस्कृत श्लोक में चार पाद (चरण) होते हैं और वह किसी न किसी छन्द में बँधा होता है, इसलिए उसे स्वर लगाकर गाया भी जा सकता है।
पादः 1 + पादः 2 = प्रथमा पङ्क्तिः (पूर्वार्धः)
पादः 3 + पादः 4 = द्वितीया पङ्क्तिः (उत्तरार्धः)
पूर्वार्धान्ते ‘।’ तथा श्लोकान्ते ‘॥’ चिह्नम्
उदाहरणम् (सप्तमः श्लोकः) —
| पादः | पाठः | अक्षरसंख्या |
|---|---|---|
| 1 | दुर्जनेन समं सख्यं | 8 |
| 2 | प्रीतिं चापि न कारयेत् | 8 |
| 3 | उष्णो दहति चाङ्गारः | 8 |
| 4 | शीतः कृष्णायते करम् | 8 |
पुस्तक ने चार पद उदाहरण के रूप में दिए हैं। इनका विग्रह इस प्रकार है —
| पदम् | विग्रहः | प्रकारः | नियमः |
|---|---|---|---|
| नम्रास्तरवः | नम्राः + तरवः | सन्धिः (विसर्गसन्धिः) | विसर्ग के बाद ‘त्’ आने पर विसर्ग ‘स्’ में बदल जाता है |
| अभ्युपैति | अभि + उप + एति | सन्धिः (यण् + वृद्धि) | अभि + उप → अभ्युप (इ के बाद भिन्न स्वर ‘उ’ आने पर इ → य्); उप + एति → उपैति (अ + ए = ऐ) |
| अनुद्धताः | न उद्धताः | समासः | नञ् तत्पुरुष समास — निषेधवाचक ‘न’ पूर्वपद में |
| यथाशक्ति | शक्तिम् अनतिक्रम्य | समासः | अव्ययीभाव समास — पूर्वपद अव्यय (यथा), पूरा समस्तपद अव्यय बन जाता है |
अभ्यास के लिए इसी पाठ से लिए गए और भी पद —
| पदम् | सन्धि-विच्छेदः | सन्धिः |
|---|---|---|
| धन्यास्तु | धन्याः + तु | विसर्गसन्धिः |
| फलोद्गमैर्नवाम्बुभिः | फलोद्गमैः + नवाम्बुभिः | विसर्गसन्धिः (‘ः’ → ‘र्’) |
| दूरविलम्बिनो घनाः | दूरविलम्बिनः + घनाः | विसर्गसन्धिः (‘ः’ → ‘ओ’) |
| स्वभाव एवैष | स्वभावः + एव + एषः | विसर्गलोपः + वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ) |
| पराक्रमश्चाबहुभाषिता | पराक्रमः + च + अबहुभाषिता | विसर्गसन्धिः (‘ः’ → ‘श्’) + दीर्घसन्धिः |
| सत्यमस्ति | सत्यम् + अस्ति | सन्धि नहीं — ‘म्’ अगले स्वर से मिलकर लिखा गया है |
| तद्यच्छलमभ्युपैति | तत् + यत् + छलम् + अभ्युपैति | व्यञ्जनसन्धिः (त् + य् = द्य्; त् + छ् = च्छ्) |
| उष्णो दहति | उष्णः + दहति | विसर्गसन्धिः (‘ः’ → ‘ओ’) |
| चाङ्गारः | च + अङ्गारः | दीर्घसन्धिः (अ + अ = आ) |
| ह्येकेन | हि + एकेन | यण् सन्धिः (इ + ए = य् + ए) |
| गतिर्भवेत् | गतिः + भवेत् | विसर्गसन्धिः (‘ः’ → ‘र्’) |
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — प्रश्न १ — पृष्ठ 32पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत
उत्तरम् — देवाः। (देवता गीत गाते हैं।)
उत्तरम् — निर्बलः। (बलहीन व्यक्ति बल को नहीं जानता।)
उत्तरम् — पिकः। (कोयल वसन्त के गुण को जानती है।)
उत्तरम् — सिंहस्य। (चूहा सिंह के बल को नहीं जानता।)
उत्तरम् — तरवः। (वृक्ष फलों के भार से झुक जाते हैं।)
उत्तरम् — दुर्जनेन। (दुष्ट व्यक्ति के साथ मित्रता नहीं करनी चाहिए।)
उत्तरम् — पुरुषकारेण। (पुरुषार्थ के बिना भाग्य नहीं फलता।)
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — प्रश्न २ — पृष्ठ 32–33पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
उत्तरम् — तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति। (वृक्ष तब झुकते हैं जब उन पर फल आ जाते हैं, अर्थात् फलों के भार से वे झुक जाते हैं।)
आधार: श्लोक 3 — भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः।
उत्तरम् — समृद्धिभिः सत्पुरुषाः अनुद्धताः भवन्ति। (बहुत धन-सम्पत्ति पाकर भी सज्जन पुरुष अभिमान नहीं करते।)
आधार: श्लोक 3 — अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः।
उत्तरम् — सत्पुरुषाणां स्वभावः अनुद्धतः परोपकारी च भवति। (सज्जनों का स्वभाव अभिमान-रहित तथा परोपकार करने वाला होता है।)
श्लोक के शब्दों में — स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् (परोपकारियों का यही स्वभाव होता है)।
उत्तरम् — यत् सत्यं छलम् अभ्युपैति तत् सत्यं सत्यं न भवति। (जो सत्य छल से जुड़ जाता है, वह सत्य वास्तव में सत्य नहीं रह जाता।)
आधार: श्लोक 6 — सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति।
उत्तरम् — पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति। (पुरुषार्थ के बिना भाग्य सिद्ध नहीं होता, अर्थात् फल नहीं देता।)
आधार: श्लोक 8 — एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — प्रश्न ३ — पृष्ठ 33स्तम्भयोः मेलनं कुरुत — (अ) उक्तिः तथा (आ) भावार्थः
| (अ) उक्तिः | (आ) भावार्थः |
|---|---|
| गायन्ति देवाः किल गीतकानि | सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता |
| गुणी गुणं वेत्ति | सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते |
| भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः | भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम् |
| यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते | सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः |
| अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति | प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः |
| दुर्जनेन समं सख्यं न कारयेत् | केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम् |
| एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः | दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः |
उत्तरम् — गायन्ति देवाः किल गीतकानि → भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम्।
सम्पूर्ण मेलन-सारणी (सातों उत्तर एक साथ) —
| (अ) उक्तिः | (आ) भावार्थः |
|---|---|
| गायन्ति देवाः किल गीतकानि | भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम् |
| गुणी गुणं वेत्ति | सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः |
| भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः | सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता |
| यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते | सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते |
| अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति | प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः |
| दुर्जनेन समं सख्यं न कारयेत् | दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः |
| एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः | केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम् |
उत्तरम् — गुणी गुणं वेत्ति → सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः। (सज्जन ही गुणों का मर्म जानने वाला होता है।)
उत्तरम् — भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः → सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता। (सज्जनों की विनम्रता स्वाभाविक होती है।)
उत्तरम् — यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते → सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते। (सोने की परीक्षा चार प्रकारों से की जाती है।)
उत्तरम् — अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति → प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः।
उत्तरम् — दुर्जनेन समं सख्यं न कारयेत् → दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः। (दुष्ट की संगति गरम अङ्गारे के समान है।)
उत्तरम् — एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः → केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम्। (केवल भाग्य, प्रयत्न के बिना, असिद्ध ही रहता है।)
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — प्रश्न ४ — पृष्ठ 33अधः प्रदत्तमञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — मञ्जूषा : फलोद्गमैः, गुणं, कृतज्ञता, सिध्यति, श्रुतम्, शीलेन
उत्तरम् — गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः। (गुणवान् गुण को जानता है, गुणहीन नहीं जानता।)
उत्तरम् — भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः। (वृक्ष फलों के भार से झुक जाते हैं।)
उत्तरम् — पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा। (मनुष्य कुल, स्वभाव, गुण और कर्म से परखा जाता है।)
उत्तरम् — गुणाः पुरुषं दीपयन्ति – प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, श्रुतम्। (गुण मनुष्य को चमकाते हैं — बुद्धि, कुलीनता, इन्द्रिय-संयम, शास्त्रज्ञान।)
उत्तरम् — दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च। (सामर्थ्य के अनुसार दान और कृतज्ञता।)
उत्तरम् — एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति। (इसी प्रकार पुरुषार्थ के बिना भाग्य सिद्ध नहीं होता।)
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — प्रश्न ५ — पृष्ठ 34–35समुचितं विकल्पं चिनुत (बहुविकल्पात्मकाः प्रश्नाः)
(i) वसन्तस्य सौन्दर्यम्
(ii) भारतभूमेः गौरवम्
(iii) कर्मणां फलम्
(iv) दानस्य प्रभावः
उत्तरम् — (ii) भारतभूमेः गौरवम्। (भारतभूमि का गौरव।)
(i) गुणी
(ii) निर्गुणः
(iii) पिकः
(iv) बली
उत्तरम् — (ii) निर्गुणः। (गुणहीन व्यक्ति गुण को नहीं जानता।)
(i) पिकः मधुरं गायति न वायसः
(ii) सुजन एव गुणं जानाति
(iii) वायसः अपि सरसं गानं करोति
(iv) वसन्तः निर्गुणः अस्ति
उत्तरम् — (ii) सुजन एव गुणं जानाति। (सज्जन ही गुण को पहचानता है।)
(i) वृक्षाणां कठोरता
(ii) सत्पुरुषाणाम् उन्नतिः
(iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति
(iv) परोपकारिणां दुर्बलता
उत्तरम् — (iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति। (फलों से लदे वृक्ष झुक जाते हैं।)
(i) सभा मनोरञ्जनाय भवति
(ii) सभा धनसम्पत्तिं प्रदातुं शक्नोति
(iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः
(iv) सभा केवलं राजकार्यार्थं भवति
उत्तरम् — (iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः। (धर्म का उपदेश देने के लिए सभा में ज्ञानवृद्ध लोगों का होना आवश्यक है।)
(i) सः मित्रं भवति
(ii) सः धनं ददाति
(iii) सः शिक्षां ददाति
(iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवति
उत्तरम् — (iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवति। (वह गरम अङ्गारे की तरह हानि पहुँचाने वाला होता है।)
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 35सुभाषितानां स्रोतग्रन्थाः — विष्णुपुराणम्, महाभारतम्, भर्तृहरिः, हितोपदेशः, चाणक्यनीतिः
पुस्तक के शब्दों में — प्रसिद्धेषु अष्टादशसु पुराणेषु विष्णुपुराणम् अन्यतमम्। अस्मिन् पुराणे प्रायेण सप्तसहस्राधिकश्लोकाः सन्ति। अत्र भगवतः विष्णोः तस्य च अवताराणां विषये वर्णितम्। भारतवर्षस्य गौरवविषये विष्णुपुराणम् अतीव प्रामाणिकं तथ्यं प्रकाशयति।
| बिन्दुः | विवरणम् |
|---|---|
| स्थान | प्रसिद्ध अठारह पुराणों में से एक |
| श्लोक-संख्या | प्रायः सात हज़ार से अधिक |
| विषय | भगवान् विष्णु तथा उनके अवतारों का वर्णन |
| विशेषता | भारतवर्ष के गौरव के विषय में अत्यन्त प्रामाणिक तथ्य देता है |
पुस्तक के शब्दों में — संस्कृतसाहित्ये महाभारतम् इति इतिहासग्रन्थः पञ्चमवेदरूपेण स्वीकृतः। अस्मिन् ग्रन्थे लक्षाधिकाः श्लोकाः सन्ति। अतः शतसाहस्रीसंहिता इति अस्य अपरं नाम। महाभारते अष्टादश पर्वाणि सन्ति।
- स्वरूप — इतिहासग्रन्थ, जो पञ्चम वेद के रूप में स्वीकृत है।
- आकार — एक लाख से अधिक श्लोक।
- अपर नाम — शतसाहस्री संहिता (‘शत-साहस्री’ अर्थात् एक लाख श्लोकों वाली)।
- विभाजन — अठारह पर्व।
पुस्तक के शब्दों में — भर्तृहरिः संस्कृतकाव्यवाङ्मये महान् कविः अस्ति। नीतिशास्त्रविशारदस्य तस्य कृतयः नीतिशतकं शृङ्गारशतकं वैराग्यशतकं चेति भारतीयज्ञानपरम्परां पोषयन्ति।
| कृतिः | विषयः |
|---|---|
| नीतिशतकम् | नीति, सदाचार तथा व्यवहार के सौ श्लोक |
| शृङ्गारशतकम् | शृङ्गार-रस के सौ श्लोक |
| वैराग्यशतकम् | वैराग्य तथा संसार की क्षणभंगुरता के सौ श्लोक |
पुस्तक के शब्दों में — पण्डितनारायणेन हितोपदेशः कथाग्रन्थः सङ्कलितः। ग्रन्थेऽस्मिन् विविधाः कथाः नीतिश्लोकाः च सन्ति। हितोपदेशः चतुर्धा विभक्तः — मित्रलाभः, सुहृद्भेदः, विग्रहः, सन्धिः।
- सङ्कलनकर्ता — पण्डित नारायण।
- स्वरूप — कथाग्रन्थ, जिसमें कथाएँ और नीतिश्लोक दोनों हैं।
- चार भाग — मित्रलाभः (मित्र पाना), सुहृद्भेदः (मित्रों में फूट), विग्रहः (युद्ध), सन्धिः (मेल)।
पुस्तक के शब्दों में — चाणक्यस्य नीतिश्लोकाः माणिक्यसदृशाः सन्ति। बालानां चरित्रनिर्माणाय आदर्शमानवजीवनप्रतिष्ठार्थं च आचार्यस्य चाणक्यस्य नीत्युपदेशाः अत्यन्तम् उपयोगिनः सन्ति।
- चाणक्य के नीतिश्लोक माणिक्य (रत्न) के समान बहुमूल्य हैं।
- वे बालकों के चरित्र-निर्माण के लिए उपयोगी हैं।
- वे आदर्श मानव-जीवन की प्रतिष्ठा के लिए भी अत्यन्त उपयोगी हैं।
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 35प्रकल्प-कार्यम्
(संग्रह की तीन प्रविष्टियाँ) — इसी प्रकार पुस्तकों और विश्वसनीय वेबसाइटों से बीस सुभाषित एकत्र करके श्लोक, भावार्थ और स्रोत लिखिए।
| क्र. | सुभाषितम् | भावार्थः (हिन्दी) | स्रोतः |
|---|---|---|---|
| 1 | उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥ | काम परिश्रम से सिद्ध होते हैं, केवल मन के इरादों से नहीं। सोए हुए सिंह के मुँह में हिरण स्वयं नहीं घुसते। | हितोपदेशः |
| 2 | विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्। पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥ | विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता आती है, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख मिलता है। | हितोपदेशः |
| 3 | काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदः पिककाकयोः। वसन्तसमये प्राप्ते काकः काकः पिकः पिकः॥ | कौआ भी काला, कोयल भी काली — फिर भेद क्या? वसन्त आने पर पता चलता है — कौआ कौआ ही रहता है और कोयल कोयल। | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् |
नमूना उत्तर (नीतिवाक्यम् — ‘उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः’):
2. अस्य अर्थः अस्ति — कार्याणि परिश्रमेण एव सिध्यन्ति, केवलं चिन्तनेन न सिध्यन्ति।
3. यथा — सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः स्वयं न प्रविशन्ति, सिंहेन उद्यमः करणीयः एव।
4. अतः छात्रैः प्रतिदिनम् अध्ययने परिश्रमः करणीयः, केवलं सफलतायाः स्वप्नः न द्रष्टव्यः।
5. अहम् अपि प्रतिदिनं नियमेन पठामि, यतः उद्यमेन एव लक्ष्यं प्राप्यते।
उत्तरम् — यह मौखिक कार्य है। पाठ के आठों सुभाषित अर्थ समझकर कण्ठस्थ कीजिए और कक्षा में शुद्ध उच्चारण तथा लय के साथ सुनाइए; हर श्लोक के बाद एक वाक्य में उसका भाव भी बताइए।
Chapter 3 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Next: Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- All chapters: NCERT Solutions Class 8 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु – Overview
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 3 – सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 3 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 8 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 3?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.