NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते of the NCERT textbook दीपकम्. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 8 Sanskrit Chapter 12 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Class: Class 8
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 12 – सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Textbook: दीपकम् (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते View Download
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 online above, or download the complete question-answer PDF to study सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते offline at any time.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 46 questions of this chapter. The questions solved are:
- छात्राः आचार्यं किम् अवदन् ? आचार्यः च किम् उत्तरम् अयच्छत् ?
- वृत्रासुरः किमर्थं यज्ञं कारितवान् ? यज्ञे आहुतिमन्त्रः कः आसीत् ?
- ऋत्विजः किम् अकुर्वन् ? तस्य परिणामः कः अभवत् ?
- कथाश्रवणानन्तरं छात्राः हिमानी च किम् अवदन् ? कथायाः शिक्षा का ?
- श्लोकः १ — यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्। स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्॥ १॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः २ — व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत्। भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्॥ २॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः ३ — एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः। सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते॥ ३॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः ४ — माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः। धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥ ४॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः ५ — गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः। अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः॥ ५॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- ‘वयं शब्दार्थान् जानीमः’ — पृष्ठ 140–141 की पूरी शब्दार्थ-सारणी (शब्दः · अर्थः · हिन्दी · English)।
- मातृभाषया अर्थं लिखत — (सारणी का अन्तिम स्तम्भ रिक्त है; वहाँ अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखना है।)
- षट् वेदाङ्गानि कानि सन्ति ? तेषु प्रत्येकस्य विषयः कः ?
- ‘शिक्षा’ इति वेदाङ्गे किं वर्णितम् ? अस्य पाठस्य तेन सह कः सम्बन्धः ?
- श्लोकः १ कथयति — ‘तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्’। ‘व्याकरणम्’ इति वेदाङ्गं किमर्थम् आवश्यकम् ?
- पाठे विद्यमानानां श्लोकानाम् उच्चारणं स्मरणं लेखनं च कुरुत।
- (क) पाठकाः केषां सम्यक् प्रयोगं कुर्युः ?
- (ख) किम् अवश्यमेव पठनीयम् ?
- (ग) ब्रह्मलोके केन सम्मानं भवति ?
- (घ) अधमाः पाठकाः कति भवन्ति ?
- (ङ) धैर्यं केषां गुणः ?
- (क) व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां कान् नयति ?
- (ख) वर्णाः कथं प्रयोक्तव्याः ?
- (ग) पाठकानां षड्-गुणाः के भवन्ति ?
- (घ) के अधमाः पाठकाः भवन्ति ?
- (ङ) ‘स्वजनः’ ‘श्वजनः’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः ?
- (च) ‘सकलं’ ‘शकलं’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः ?
- अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत — अक्षरव्यक्तिः, शीघ्री, लिखितपाठकः, लयसमर्थम्, अनर्थः, अल्पकण्ठः, माधुर्यम्, गीती, पदच्छेदः, शिरःकम्पी, अनर्थज्ञः, धैर्यम्, सुस्वरः। (यथा — गुणाः : अक्षरव्यक्तिः · दोषाः : शीघ्री)
- (क) भीता ………………………. तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्।
- (ख) ………………………. लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः।
- (ग) गीती शीघ्री ………………………. तथा लिखितपाठकः।
- (घ) एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च ………………………. ।
- (ङ) स्वजनः ………………………. माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।
- (क) गानसहितपठनं पाठकानां दोषः भवति।
- (ख) माधुर्यं नाम अक्षराणाम् उच्चारणे स्पष्टता अस्ति।
- (ग) शकृत् नाम एकवारम् इति अर्थः अस्ति।
- (घ) अव्यक्ताः वर्णाः प्रयोक्तव्याः भवन्ति।
- (ङ) व्याघ्री यथा पुत्रान् हरति तथा वर्णान् प्रयोजयेत्।
- (क) अक्षर/मात्रापरिवर्तनेन अर्थपरिवर्तनं भवति — यथा : मित्रम् (बन्धुः) – मित्रः (सूर्यः), फलम् (आम्रादिफलम्) – पलम् (मांसः), पुरुषः (जनः) – परुषः (कठोरः), अवदानम् (योगदानम्) – अवधानम् (एकाग्रता), प्रतिपलम् (प्रतिक्षणम्) – प्रतिफलम् (परिणामः), नदति (ध्वनिं करोति) – नुदति (प्रेरयति), ददाति (दानं करोति) – दधाति (धारणं करोति)। — एतान् पठत बोधत च।
- श्लोकः १ — आलस्यात् मूर्खसंयोगाद् भयाद् रोगनिपीडनात्। अत्याशक्त्याच्च मानाच्च षड्भिर्विद्या विनश्यति॥ (माण्डूक्य-शिक्षा) — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः २ — जलमभ्यासयोगेन शैलानां कुरुते क्षयम्। कर्कशानां मृदुस्पर्शं किमभ्यासात् न साध्यते? (याज्ञवल्क्य-शिक्षा) — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः ३ — येषां तीर्थाऽगता विद्या नित्यमभ्यासवर्तिता। ते भवन्ति दुराधर्षाः ससिंहाः इव पर्वताः॥ (माण्डूक्य-शिक्षा) — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः ४ — काकचेष्टो बकध्यानः श्वाननिद्रस्तथैव च। अल्पाहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणः॥ (लोकप्रचलित-नीतिश्लोकः) — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः ५ — यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति। तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रुषुरधिगच्छति॥ (याज्ञवल्क्य-शिक्षा) — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- श्लोकः ६ — छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते। ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते॥ शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्। तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते॥ (पाणिनीय-शिक्षा कारिका) — अनयोः पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- कक्षायां श्लोकोच्चारण-प्रतियोगितां स्थापयित्वा निर्मित-सूच्यनुगुणम् उच्चारणम् अवलोकनीयम्।
- अत्र के के गुणाः दोषाः च जाताः इति अधः लिखत — (गुणाः / दोषाः — तालिका)
Chapter at a Glance
- पाठ का विषय और वेदाङ्ग-सम्बन्ध — यह पाठ ‘शिक्षा’ नामक वेदाङ्ग का विषय है। पुस्तक की ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ पेटिका स्वयं कहती है — शिक्षाग्रन्थेषु वर्णानाम् उच्चारणविधिः, स्वराः, विरामः च वर्णिताः सन्ति। अर्थात् वर्ण का उच्चारण कैसे हो, स्वर कैसे लगें और कहाँ रुकना है — यही ‘शिक्षा’ पढ़ाती है, और यही इस पाठ के पाँचों श्लोकों का विषय है।
- पाठ की कथा (पृष्ठ 137) — देवराज इन्द्र और असुरराज वृत्रासुर की कथा। वृत्रासुर ने इन्द्र को जीतने के लिए यज्ञ कराया, जिसका आहुतिमन्त्र था — ‘इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ । ऋत्विजों ने डरकर मन्त्र का स्वर बदल दिया ; स्वर बदलते ही अर्थ बदल गया और वृत्रासुर के स्थान पर इन्द्र का बल बढ़ गया। यही कथा पूरे पाठ की भूमिका है — उच्चारण की एक चूक अर्थ ही उलट देती है ।
- पाठ के पाँच श्लोक — (१) यद्यपि बहु नाधीषे… व्याकरण अवश्य पढ़ो, नहीं तो स्वजनः (बन्धु) ‘ श्वजनः ’ (कुत्ता), सकलम् (पूरा) ‘ शकलम् ’ (टुकड़ा), सकृत् (एक बार) ‘ शकृत् ’ (मल) बन जाएगा; (२) व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान्… बाघिन-दृष्टान्त; (३) एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या… पाठ का शीर्षक-श्लोक; (४) माधुर्यमक्षरव्यक्तिः… पाठक के छह गुण ; (५) गीती शीघ्री शिरःकम्पी… पाठक के छह दोष ।
- पुस्तक की अपनी कसौटी — अव्यक्त बनाम पीडित — शब्दार्थ-सारणी में पुस्तक स्वयं परिभाषा देती है : अव्यक्ताः = अस्पष्टाः ( अल्पप्रयत्नयुक्ताः ) अर्थात् आवश्यकता से कम प्रयत्न, और पीडिताः = बाधिताः ( अधिकप्रयत्नयुक्ताः ) अर्थात् आवश्यकता से अधिक प्रयत्न। शुद्ध उच्चारण इन दोनों के बीच का — स्पष्ट और स्वाभाविक — है। बाघिन का दृष्टान्त ठीक यही सन्तुलन दिखाता है : पकड़ ढीली हो तो शिशु गिर जाए (अव्यक्त), कसी हो तो घायल हो जाए (पीडित)।
- पाठक के छह गुण और छह दोष — गुण : माधुर्यम् (मिठास), अक्षरव्यक्तिः (अक्षरों की स्पष्टता), पदच्छेदः (सही जगह विराम), सुस्वरः (मधुर स्वर), धैर्यम् (आत्मविश्वास), लयसमर्थम् (लय में समर्थता)। दोष : गीती (गाकर पढ़ना), शीघ्री (बहुत तेज़ पढ़ना), शिरःकम्पी (सिर हिलाना), लिखितपाठकः (देख-देखकर/लिख-लिखकर पढ़ना), अनर्थज्ञः (अर्थ न जानना), अल्पकण्ठः (बहुत धीमे पढ़ना)।
- अभ्यास तथा विस्तार — ‘अभ्यासात् जायते सिद्धिः’ के छह प्रश्न — श्लोक-स्मरण, एकपदेन उत्तर, पूर्णवाक्येन उत्तर, गुण/दोष-विभाजन, श्लोकानुसार रिक्तस्थान-पूर्ति तथा सत्यम्/असत्यम्। योग्यताविस्तरः (क) में एक अक्षर या मात्रा बदलने से अर्थ बदलने के सात युग्म (मित्रम्–मित्रः, फलम्–पलम्, पुरुषः–परुषः, अवदानम्–अवधानम्, प्रतिपलम्–प्रतिफलम्, नदति–नुदति, ददाति–दधाति) और (ख) में माण्डूक्य-शिक्षा, याज्ञवल्क्य-शिक्षा तथा पाणिनीय-शिक्षा के श्लोक हैं। अन्तिम श्लोक ‘तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते’ पाठ के शीर्षक को ही पूरा करता है।
How to Download NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 PDF
Follow these simple steps to get the सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते questions-and-answers PDF from दीपकम्.
- Search NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते shown above.
- Click the Download PDF link to save the सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 8 Sanskrit.
- Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम्
- Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- Chapter 5 गीता सुगीता कर्तव्या
- Chapter 6 डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- Chapter 7 मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- Chapter 8 पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- Chapter 9 कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Chapter 13 वर्णोच्चारण-शिक्षा १
NCERT Solutions for Class 8 – All Subjects
Just like Chapter 12 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 8. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 8.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 12 |
| Chapter Name | सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते |
| Book Name | दीपकम् |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 8 Sanskrit Chapter 12 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 8 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 8 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते from the NCERT Class 8 Sanskrit textbook दीपकम्, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 8 Sanskrit Chapter 12 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 8 Sanskrit Chapter 12 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 are based on the latest NCERT textbook दीपकम् and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 8 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 8 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 8 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते, then please ask in the comments below.
