NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
संगच्छध्वं संवदध्वम् दीपकम् (कक्षा ८) का प्रथम पाठ है। यह वैदिक पद्यपाठ है — ऋग्वेद के अन्तिम (दशम) मण्डल के अन्तिम सूक्त १०.१९१ के, जो ‘संज्ञान-सूक्तम्’ अथवा ‘संघटन-सूक्तम्’ नाम से प्रसिद्ध है, तीन प्रसिद्ध मन्त्र यहाँ पढ़ाए गए हैं। पाठ का आरम्भ एक चित्र-संवाद से होता है, जिसमें आचार्य विद्यार्थियों को समझाते हैं कि विजय का मूल कारण एकता, सामञ्जस्य तथा मिलकर कार्य करना है।
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम् PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | संगच्छध्वं संवदध्वम् | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
चित्र-संवाद (आचार्य और छात्र)
अस्माकं विद्यालयस्य क्रीडोत्सवे पादकन्दुक-क्रीडायां वयं विजयं प्राप्तवन्तः।
अस्माकं दलस्य क्रीडकेषु परस्परं सम्यक् सामञ्जस्यम् आसीत्, किन्तु विपक्षि-दले तत् नासीत्।
तस्य दलस्य क्रीडकेषु परस्परं मनोभेदः द्वेषभावः च आसीत्। ते अन्योन्यं सहयोगं न कृतवन्तः।
प्रार्थना-सभा में वेदमन्त्र-पाठ
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥ १ ॥
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ॥ २ ॥
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥ ३ ॥
मन्त्राणां भावार्थं जानीमः — (मन्त्रों का भावार्थ जानें) : मन्त्र १
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥ १ ॥
अन्वयः – (यूयम्) संगच्छध्वं संवदध्वं वः मनांसि संजानताम्। यथा पूर्वे देवाः भागं संजानानाः उपासते।
मन्त्र २
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ॥ २ ॥
अन्वयः – एषां मन्त्रः समानः, समितिः समानी, मनः समानं, चित्तं सह (अस्तु)।
वः समानं मन्त्रम् अभिमन्त्रये वः समानेन हविषा जुहोमि।
मन्त्र ३
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥ ३ ॥
अन्वयः – (हे मानवाः!) वः आकूतिः समानी (अस्तु)। वः हृदयानि समाना (सन्तु)। यथा वः सह सु असति, (तथा) वः मनः समानम् अस्तु।
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम् – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
चित्र-संवादः — पृष्ठ 1पाठारम्भे आचार्य-छात्र-संवादः (पाठ्य प्रश्न)
आम्, जानीमः। तस्य दलस्य क्रीडकेषु परस्परं मनोभेदः द्वेषभावः च आसीत्, ते अन्योन्यं सहयोगं न कृतवन्तः, अतः ते पराजिताः। (हिन्दी — हाँ, हम जानते हैं। उस दल के खिलाड़ियों में आपस में मनोभेद तथा द्वेषभाव था, उन्होंने एक-दूसरे का सहयोग नहीं किया, इसीलिए वे हार गए।)
विजयप्राप्त्यर्थं मिलित्वा कार्यकरणम्, एकता, परस्परं सामञ्जस्यं च आवश्यकम्। (हिन्दी — विजय पाने के लिए मिलकर कार्य करना, एकता तथा परस्पर सामञ्जस्य आवश्यक है।)
१. मिलित्वा कार्यकरणम् (मिलकर काम करना)
२. एकता (एक होकर रहना)
३. परस्परं सामञ्जस्यम् (आपसी तालमेल)
एष सन्देशः ऋग्वेदात् गृहीतः। अयं मन्त्रांशः ‘संज्ञान-सूक्तस्य’ अस्ति, यत् ‘संघटन-सूक्तम्’ इत्यपि प्रख्यातम्। अस्य अभिप्रायः — मिलित्वा गच्छत, एकस्वरेण वदत, परस्परं मनोभावान् सम्यक् जानीत। (हिन्दी — यह सन्देश ऋग्वेद से लिया गया है। यह ‘संज्ञान-सूक्त’ का अंश है, जो ‘संघटन-सूक्त’ नाम से भी प्रसिद्ध है। इसका अभिप्राय है — मिलकर चलो, एक स्वर में बोलो, एक-दूसरे के मन को भली-भाँति जानो।)
मन्त्राणां भावार्थं जानीमः — पृष्ठ 2–4ऋग्वेदस्य संज्ञान-सूक्तस्य (१०.१९१) त्रयः मन्त्राः — पदच्छेदः, अन्वयः, अर्थः, भावः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक की सामग्री पर आधारित प्रश्न)
“संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते॥ १॥”
पदच्छेदः — संगच्छध्वम् + संवदध्वम् + सम् + वः + मनांसि + जानताम् + देवाः + भागम् + यथा + पूर्वे + संजानानाः + उपासते।
अन्वयः — (यूयम्) संगच्छध्वं संवदध्वं, वः मनांसि संजानताम्। यथा पूर्वे देवाः भागं संजानानाः उपासते।
भावार्थः (हिन्दी) — (हे मनुष्यो!) तुम मिलकर चलो, एक स्वर में बोलो, तुम्हारे मन एक-दूसरे को भली-भाँति जानें — ठीक वैसे ही, जैसे सृष्टि के आरम्भ में देवगण अपना-अपना भाग (कर्तव्य) स्वीकार कर, परस्पर एकमत होकर अपने कर्म का निर्वाह करते थे।
“समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम्।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि॥ २॥”
पदच्छेदः — समानः + मन्त्रः + समितिः + समानी + समानम् + मनः + सह + चित्तम् + एषाम् + समानम् + मन्त्रम् + अभिमन्त्रये + वः + समानेन + वः + हविषा + जुहोमि।
अन्वयः — एषां मन्त्रः समानः, समितिः समानी, मनः समानं, चित्तं सह (अस्तु)। वः समानं मन्त्रम् अभिमन्त्रये, वः समानेन हविषा जुहोमि।
भावार्थः (हिन्दी) — एक ही कर्म में साथ लगे हुए इन लोगों का चिन्तन समान हो, इनकी लक्ष्यसिद्धि समान हो, मन समान हो और बुद्धि से उपजा ज्ञान भी एक हो जाए। हे मनुष्यो! तुम्हारे उस समान सङ्कल्प को मैं दिव्यभाव से जोड़कर प्रकट करता हूँ, और तुम्हारी सामूहिक प्रार्थना रूपी हवि से ज्ञानयज्ञ सम्पन्न करता हूँ।
“समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति॥ ३॥”
पदच्छेदः — समानी + वः + आकूतिः + समाना + हृदयानि + वः + समानम् + अस्तु + वः + मनः + यथा + वः + सु + सह + असति।
अन्वयः — (हे मानवाः!) वः आकूतिः समानी (अस्तु)। वः हृदयानि समाना (सन्तु)। यथा वः सह सु असति, (तथा) वः मनः समानम् अस्तु।
भावार्थः (हिन्दी) — हे मनुष्यो! तुम्हारा सङ्कल्प समान हो, तुम्हारे हृदय सामरस्यपूर्ण हों, और तुम्हारा मन भी एकरूप तथा सामञ्जस्ययुक्त हो — जिससे तुम्हारा संघटन सुन्दर और उत्कृष्ट बने।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 5शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति क्रियाकलापः
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखत |
|---|---|---|---|---|
| संगच्छध्वम् | मिलित्वा गच्छत | मिलकर चलो | May you walk together | |
| संवदध्वम् | एकस्वरेण वदत | सहमतिपूर्वक बोलें | May you speak in one voice | |
| समवेतस्वरेण | सम्मिलित-स्वरेण | सम्मिलित ध्वनि से | By chanting in unison | |
| मनांसि | चित्तानि | मनों को | Minds | |
| जानताम् | जानन्तु | जानें | May you know | |
| देवाः | ब्रह्माण्डीय-शक्तयः / वैश्विक-शक्तयः | सृष्टि की मूलभूत शक्तियाँ | Cosmic forces & celestial phenomena | |
| संजानानाः | एकमनसः भूत्वा | एक विचार वाले होकर | Being amicable | |
| उपासते | सेवन्ते | श्रद्धापूर्वक कर्तव्य निर्वहण | Devotedly performing | |
| अभ्युदयम् | अभिवृद्धिः | लौकिक उन्नति | Elevation and prosperity | |
| मन्त्रः | विचारः | चिन्तन | Contemplation | |
| समितिः | समाना प्राप्तिः | समान सिद्धि | Common resolutions | |
| वः | युष्मभ्यम् | तुम्हारे | For you | |
| अभिमन्त्रये | संस्कृत्य प्रचारयामि | अभिमन्त्रित करके प्रचारित करता हूँ | (I) Consecrate and propagate | |
| हविषा | प्रार्थनापूर्वकेण समर्पणेन | प्रार्थना पूर्वक यज्ञाहुति द्वारा | By oblatory prayers | |
| जुहोमि | ज्ञानकर्ममयं यज्ञं साधयामि | दिव्य यज्ञ कर्म को साधता/ती हूँ | Performing Yajña & divine offerings | |
| आकूतिः | सङ्कल्पः | संकल्प | Resolution | |
| सु सह असति | सुसंघटितः भवेत् | सुसंघटित हो | May you be united | |
| संहिता | मूलमन्त्रपाठः | मूल वैदिक मन्त्र पाठ | Original Vedic text | |
| ब्रह्मणा | सृष्टिकर्त्रा / परमेश्वरेण | सृष्टि के निर्माता परमात्मा के द्वारा | By the creator of the universe | |
| निरवहन् | निर्वाहम् अकुर्वन् | निर्वाह किया | Took responsibility |
अन्तिम स्तम्भ में हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखना है।
- मातृभाषा हिन्दी हो तो: संगच्छध्वम् = मिलकर चलो; संवदध्वम् = एक स्वर में बोलो; मनांसि = मनों को; आकूतिः = संकल्प; उपासते = श्रद्धा से कर्तव्य निभाते हैं — शेष शब्दों के लिए ‘हिन्दी’ स्तम्भ देखें।
- मराठी: संगच्छध्वम् = एकत्र चला; संवदध्वम् = एका सुरात बोला; मनांसि = मने; आकूतिः = संकल्प।
- बाङ्गला: संगच्छध्वम् = एकसाथे चलो; मनांसि = मनगुलि।
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 6व्याकरण-सूचना — ‘सम्’ उपसर्गयुक्तः गम्-धातुः, लोट्-लकारः, अस्मद्-युष्मद्-शब्दयोः वैकल्पिकरूपाणि — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक की सामग्री पर आधारित प्रश्न)
गम्-धातुः सामान्यतया परस्मैपदी अस्ति। यदा ‘सम्’ इति उपसर्गयुक्तः गम्-धातुः भवति, तदा तस्य आत्मनेपदरूपाणि भवन्ति। (हिन्दी — गम् धातु साधारणतः परस्मैपदी है; परन्तु जब उसमें ‘सम्’ उपसर्ग जुड़ता है, तब उसके रूप आत्मनेपद में बनते हैं।)
सम् + गच्छति = सङ्गच्छते (आत्मनेपदम्)
परस्मैपदम् (गम् — गच्छ्)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | गच्छतु | गच्छताम् | गच्छन्तु |
| मध्यमपुरुषः | गच्छ | गच्छतम् | गच्छत |
| उत्तमपुरुषः | गच्छानि | गच्छाव | गच्छाम |
आत्मनेपदम् (सम् + गम्)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | संगच्छताम् | संगच्छेताम् | संगच्छन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | संगच्छस्व | संगच्छेथाम् | संगच्छध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | संगच्छै | संगच्छावहै | संगच्छामहै |
लोट्-लकारस्य त्रयः प्रयोगाः —
- आज्ञार्थे — यथा : छात्राः ! यूयम् उत्तिष्ठत। यूयम् उपविशत।
- आमन्त्रणार्थे — यथा : भवन्तः आगच्छन्तु। सार्धं क्रीडामः।
- आशीर्वादार्थे — यथा : आयुष्मान् भव। विजयी भव। शिवास्ते पन्थानः सन्तु।
अस्मद्-युष्मद्-शब्दयोः द्वितीया-चतुर्थी-षष्ठी-विभक्तिषु वैकल्पिकरूपाणि भवन्ति। (हिन्दी — ‘अस्मद्’ (मैं/हम) तथा ‘युष्मद्’ (तुम) शब्दों के द्वितीया, चतुर्थी और षष्ठी विभक्ति में दो-दो रूप — पूर्ण रूप तथा लघु वैकल्पिक रूप — चलते हैं।)
| विभक्तिः | अस्मद् — पूर्णरूपम् | अस्मद् — वैकल्पिकरूपम् |
|---|---|---|
| द्वितीया | शाधि माम् त्वां प्रपन्नम्। | शाधि मा त्वा प्रपन्नम्। |
| चतुर्थी | देहि मह्यं वरदे वरम्। | देहि मे वरदे वरम्। |
| षष्ठी | त्वमेव सर्वं मम देवदेव। | त्वमेव सर्वं मे देवदेव। |
| विभक्तिः | युष्मद् — पूर्णरूपम् | युष्मद् — वैकल्पिकरूपम् |
|---|---|---|
| द्वितीया | अहं त्वां मोक्षयिष्यामि। | अहं त्वा मोक्षयिष्यामि। |
| चतुर्थी | नमः तुभ्यम् (नमस्तुभ्यम्)। | नमः ते (नमस्ते)। |
| षष्ठी | शिष्यः तव अहम्। | शिष्यः ते अहम्। |
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 7प्रश्न १ — संज्ञानसूक्तं सस्वरं पठत स्मरत लिखत च
यह वाचन-कण्ठस्थीकरण का अभ्यास है — तीनों मन्त्रों को सस्वर (स्वर सहित) पढ़ना, याद करना और शुद्ध लिखना है। पुस्तक (पृष्ठ २) में छपे तीनों मन्त्र —
संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते॥ १॥
समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम्।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि॥ २॥
समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति॥ ३॥
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 7प्रश्न २ — अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
सर्वेषां मनः समानं सामञ्जस्ययुतम् एकरूपं च भवेत्। (हिन्दी — सबका मन समान, सामञ्जस्ययुक्त तथा एकरूप होना चाहिए।)
‘सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्’ इत्यस्य अभिप्रायः अस्ति — यूयं सर्वे मिलित्वा अग्रे गच्छत, संभूय अभ्युदयं साधयत, परस्परं सम्यक् विचारविनिमयं कुर्वन्तः एकस्वरेण वदत च। (हिन्दी — इसका अभिप्राय है — तुम सब मिलकर आगे बढ़ो, साथ मिलकर उन्नति करो, और आपस में भली-भाँति विचारों का आदान-प्रदान करते हुए एक स्वर में बोलो।)
सर्वे वैमनस्यं (मनोभेदं द्वेषभावं च) परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवेयुः। (हिन्दी — सब लोग वैमनस्य अर्थात् मनोभेद और द्वेषभाव को छोड़कर एकता के भाव से जिएँ।)
अस्मिन् पाठे संघटितरूपेण सहजीवनस्य कृते प्रेरणा अस्ति। (हिन्दी — इस पाठ में संगठित रूप से मिल-जुलकर जीने की प्रेरणा है।)
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 7प्रश्न ३ — रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
कः सर्वत्र व्याप्तः अस्ति ? (हिन्दी — सर्वत्र कौन व्याप्त है ?)
कारण: परमेश्वरः (पुं., प्रथमा, एकवचन) → कः
वयं कं नमामः ? (हिन्दी — हम किसको नमन करते हैं ?)
कारण: ईश्वरम् (पुं., द्वितीया, एकवचन) → कम्
वयं केन भावेन जीवामः ? (हिन्दी — हम किस भाव से जीते हैं ?)
अथवा — वयं कथं जीवामः ? (हम कैसे जीते हैं ?)
कारण: ऐक्यभावेन (पुं., तृतीया, एकवचन) → केन
कस्य प्रार्थनया शान्तिः प्राप्यते ? (हिन्दी — किसकी प्रार्थना से शान्ति प्राप्त होती है ?)
कारण: ईश्वरस्य (पुं., षष्ठी, एकवचन) → कस्य
अहं कस्मै श्रमं करोमि ? (हिन्दी — मैं किसके लिए परिश्रम करता/करती हूँ ?)
कारण: समाजाय (पुं., चतुर्थी, एकवचन) → कस्मै
अयं पाठः कस्मात् सङ्कलितः ? (हिन्दी — यह पाठ किससे संकलित है ?)
कारण: ऋग्वेदात् (पुं., पञ्चमी, एकवचन) → कस्मात्
कस्य अपरं नाम श्रुतिः ? (हिन्दी — किसका दूसरा नाम श्रुति है ?)
कारण: वेदस्य (पुं., षष्ठी, एकवचन) → कस्य
मन्त्राः केषु भवन्ति ? (हिन्दी — मन्त्र किनमें होते हैं ?)
अथवा — मन्त्राः कुत्र भवन्ति ? (मन्त्र कहाँ होते हैं ?)
कारण: वेदेषु (पुं., सप्तमी, बहुवचन) → केषु
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 8प्रश्न ४ — पट्टिकातः शब्दान् चित्वा अधोलिखितेषु मन्त्रेषु रिक्तस्थानानि पूरयत
देवा ………… यथा पूर्वे सं………… उपासते।
पट्टिका — संवदध्वं, समितिः, आकूतिः, भागं, मनः, हृदयानि, जानाना, समानं, मनो, हविषा, सुसहासति, मनांसि
पूर्ण मन्त्रः —
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते॥ १॥
………… मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो ………… जुहोमि।
पट्टिका — संवदध्वं, समितिः, आकूतिः, भागं, मनः, हृदयानि, जानाना, समानं, मनो, हविषा, सुसहासति, मनांसि
पूर्ण मन्त्रः —
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि॥ २॥
समानमस्तु वो ………… यथा वः …………।
पट्टिका — संवदध्वं, समितिः, आकूतिः, भागं, मनः, हृदयानि, जानाना, समानं, मनो, हविषा, सुसहासति, मनांसि
पूर्ण मन्त्रः —
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति॥ ३॥
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 8प्रश्न ५ — पाठे प्रयुक्तान् शब्दान् भावानुसारं परस्परं योजयत
| (अ) | (आ) |
|---|---|
| (क) संगच्छध्वम् | सेवन्ते |
| (ख) संवदध्वम् | चित्तम् |
| (ग) मनः | मिलित्वा चलत |
| (घ) उपासते | सङ्कल्पः |
| (ङ) वसूनि | समस्तानि |
| (च) विश्वानि | एकस्वरेण वदत |
| (छ) आकूतिः | धनानि |
शुद्धं मेलनम् —
| क्रमः | शब्दः | भावानुसारि पदम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| (क) | संगच्छध्वम् | मिलित्वा चलत | मिलकर चलो |
| (ख) | संवदध्वम् | एकस्वरेण वदत | एक स्वर में बोलो |
| (ग) | मनः | चित्तम् | मन, अन्तःकरण |
| (घ) | उपासते | सेवन्ते | श्रद्धापूर्वक कर्तव्य निभाते हैं |
| (ङ) | वसूनि | धनानि | धन, सम्पत्तियाँ |
| (च) | विश्वानि | समस्तानि | सारे, सब |
| (छ) | आकूतिः | सङ्कल्पः | संकल्प, इरादा |
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 8प्रश्न ६ — उदाहरणानुसारेण लट्-लकारस्य वाक्यानि लोट्-लकारेण परिवर्तयत
यह पुस्तक का दिया हुआ उदाहरण है। इसी ढंग से आगे के वाक्य बदलने हैं।
↓
बालिकाः नृत्यन्तु (लोट्-लकारः — नाचें / नाचनी चाहिए)
बालकाः हसन्तु। (हिन्दी — बालक हँसें।)
युवां तत्र गच्छतम्। (हिन्दी — तुम दोनों वहाँ जाओ।)
कारण: गच्छथः (लट्, मध्यमपुरुष, द्विवचन) → गच्छतम्
यूयं धावत। (हिन्दी — तुम सब दौड़ो।)
कारण: धावथ (लट्, मध्यमपुरुष, बहुवचन) → धावत
आवां लिखाव। (हिन्दी — हम दोनों लिखें।)
वयं पठाम। (हिन्दी — हम सब पढ़ें।)
कारण: पठामः (लट्, उत्तमपुरुष, बहुवचन) → पठाम
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 9वैदिक वाङ्मयस्य परिचयः तथा ऋग्वेदस्य विभाजनम् — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक की सामग्री पर आधारित प्रश्न)
योग्यताविस्तर (पृष्ठ ९) के अनुसार वैदिक वाङ्मय के छह वर्ग —
| क्रमः | वर्गः | नामानि | सङ्ख्या |
|---|---|---|---|
| १ | वेदाः | ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः | ४ |
| २ | ब्राह्मणानि | ऐतरेयः, शतपथः, सामविधानं, गोपथः, इत्यादयः | अनेकानि |
| ३ | उपनिषदः (प्रसिद्धाः) | ईशः, केन, कठः, प्रश्नः, मुण्डकः, माण्डूक्यः, ऐतरेयः, तैत्तिरीयः, छान्दोग्यः, बृहदारण्यकः, इत्यादयः | १० प्रसिद्धाः |
| ४ | उपवेदाः | आयुर्वेदः, धनुर्वेदः, गान्धर्ववेदः, अर्थवेदः / स्थापत्यवेदः | ४ |
| ५ | वेदोपाङ्गानि / षड्-दर्शनानि | न्यायः, वैशेषिकं, साङ्ख्यं, योगः, पूर्व-मीमांसा, उत्तर-मीमांसा (वेदान्तः) | ६ |
| ६ | वेदाङ्गानि | शिक्षा, व्याकरणं, छन्दः, निरुक्तं, ज्योतिषं, कल्पः | ६ |
ऋग्वेदे मन्त्राणां सङ्ख्या — दश सहस्राणि, पञ्च शतानि, द्विपञ्चाशत् च (१०,५५२) मन्त्राः सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य विभजनं द्विधा भवति। (हिन्दी — ऋग्वेद में १०,५५२ मन्त्र हैं और इस ग्रन्थ का विभाजन दो प्रकार से होता है।)
| क्रमः | विभाजनम् | विवरणम् |
|---|---|---|
| १ | मण्डलक्रमः | १० मण्डलानि, ८५ अनुवाकाः, १,०२८ सूक्तानि |
| २ | अष्टकक्रमः | ८ अष्टकाः, प्रत्यष्टकम् ८ अध्यायाः, आहत्य ६४ अध्यायाः |
अस्य पाठस्य आधारः — ऋग्वेदस्य अन्तिमस्य दशम-मण्डलस्य अन्तिमम् एकशताधिक-एकनवतितमं (१०.१९१) सूक्तम् अस्ति, यत् ‘संज्ञान-सूक्तम्’, ‘संघटन-सूक्तम्’ वेति नामभ्यां प्रसिद्धम् अस्ति। (हिन्दी — यह पाठ ऋग्वेद के अन्तिम अर्थात् दसवें मण्डल के अन्तिम, १९१वें सूक्त पर आधारित है, जो ‘संज्ञान-सूक्त’ तथा ‘संघटन-सूक्त’ — दोनों नामों से प्रसिद्ध है।)
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 9क्रियात्मक कार्य — भावार्थ-चर्चा, ऋग्वेदस्य सूक्तनामानि, एकतायाः उपायाः
यह चर्चा-कार्य है — मित्रों के साथ अपनी मातृभाषा में बैठकर सूक्त का भाव समझना। शिक्षक इसे कक्षा में समूह-चर्चा के रूप में कराएँगे।
नमूना उत्तर (चर्चा का सार): “इस सूक्त का भाव यह है कि किसी भी समूह की शक्ति उसकी संख्या में नहीं, उसके तालमेल में है। हमारे विद्यालय के दल ने फुटबॉल इसीलिए जीती क्योंकि खिलाड़ियों में सामञ्जस्य था। जब हम मिलकर चलते हैं, एक-दूसरे को सुनकर बोलते हैं और मन में भेद नहीं रखते, तब घर, कक्षा और गाँव — तीनों में शान्ति रहती है। मन्त्र कहता है कि यही रीति सृष्टि के आरम्भ से देवों की भी थी।” — इसी को अपनी मातृभाषा में कहिए।
ऋग्वेदस्य पञ्च प्रसिद्धानि सूक्तानि —
| क्रमः | सूक्तस्य नाम | स्थानम् (मण्डलम्·सूक्तम्) | विषयः |
|---|---|---|---|
| १ | नासदीयसूक्तम् | १०.१२९ | सृष्टेः उत्पत्तिविषयकं चिन्तनम् — सृष्टि से पहले क्या था ? |
| २ | पुरुषसूक्तम् | १०.९० | विराट् पुरुषस्य वर्णनम् |
| ३ | हिरण्यगर्भसूक्तम् | १०.१२१ | सृष्टिकर्तुः हिरण्यगर्भस्य स्तुतिः |
| ४ | वाक्सूक्तम् (देवीसूक्तम्) | १०.१२५ | वाग्देव्याः माहात्म्यम् |
| ५ | नदीसूक्तम् | १०.७५ | सिन्धु-आदि-नदीनां स्तुतिः |
(हिन्दी — ये पाँचों सूक्त संज्ञान-सूक्त की ही तरह ऋग्वेद के प्रसिद्ध सूक्त हैं। ध्यान दीजिए कि ये पाँचों दसवें मण्डल के ही हैं — वही मण्डल जिससे हमारा पाठ लिया गया है।)
एकतायाः उपायाः (मन्त्रानुसारम्) —
| मन्त्रस्य सन्देशः | कक्षायाम् उपायः |
|---|---|
| संगच्छध्वम् — मिलकर चलो | समूह-कार्यम् (group work) — प्रत्येक परियोजना चतुर्णां छात्राणां समूहेन एव क्रियताम्, येन सर्वे सहभागिनः भवेयुः। |
| संवदध्वम् — एक स्वर में बोलो | प्रतिदिनं प्रार्थनासभायां समवेतस्वरेण मन्त्रपाठः; वादविवादे प्रथमं श्रवणम्, ततः उत्तरम्। |
| मनांसि जानताम् — मन एक-दूसरे को जानें | ‘मित्र-परिचय-दिवसः’ — प्रत्येकः छात्रः अन्यस्य छात्रस्य विषये पञ्च वाक्यानि लिखतु, पठतु च। |
| समितिः समानी — लक्ष्य समान हो | कक्षायाः एकं वार्षिकं लक्ष्यं निश्चित्य भित्तिपत्रे लिखत — यथा ‘अस्माकं कक्षा स्वच्छतमा भविष्यति’। |
| समाना हृदयानि — हृदय एक हों | विवादे मध्यस्थता — यदा द्वौ छात्रौ कलहं कुरुतः, तदा तृतीयः सखा समाधानं कारयतु; ‘क्षम्यताम्’ इति वक्तुं शिक्षणम्। |
| सु सह असति — संघटन सुन्दर हो | क्रीडायां प्रतिमासं दलपरिवर्तनम्, येन सर्वैः सह क्रीडितुं शक्यते, न च स्थायिनः पृथग्वर्गाः भवेयुः। |
नमूना उत्तर (आलोचना का सार): “हमने अध्यापक जी के साथ मिलकर तय किया कि कक्षा में एकता के लिए तीन काम तुरन्त आरम्भ करेंगे — (१) हर सप्ताह समूह बदलकर काम करेंगे, जिससे सब सबके साथ काम करना सीखें; (२) प्रार्थनासभा में सब मिलकर संज्ञान-सूक्त का सस्वर पाठ करेंगे; (३) कक्षा के भित्तिपत्र पर ‘संगच्छध्वं संवदध्वम्’ लिखकर नीचे उस सप्ताह किसने किसकी सहायता की, यह लिखेंगे। एक मास बाद हम स्वयं देखेंगे कि झगड़े घटे या नहीं।”
Chapter 1 of 13 – Sanskrit
- Next: Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- All chapters: NCERT Solutions Class 8 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम् – Overview
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 1 – संगच्छध्वं संवदध्वम् |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 1 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम् PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 8 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 1?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.