NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः of the NCERT textbook दीपकम्. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 8 Sanskrit Chapter 4 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- Class: Class 8
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 4 – प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- Textbook: दीपकम् (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः View Download
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 online above, or download the complete question-answer PDF to study प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः offline at any time.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 40 questions of this chapter. The questions solved are:
- नमस्ते छात्राः ! ह्यस्तनीं वार्तां श्रुतवन्तः किम् ?
- महोदय ! ते सम्प्रति अतिदुःखिताः भवेयुः खलु ?
- महोदय ! एषः गोपबन्धुः कः ?
- मातृभाषया अर्थं लिखत — जलप्लावपीडितानाम्, नष्टानि, अनाहारेण, नदीस्रोतसा, अकुण्ठम्, समादृतः, सुस्वादूनि व्यञ्जनानि, दौर्लभ्यम्, निःशुल्कम्, करुणध्वनिः, अगुञ्जत्, बुभुक्षितः, दयाविगलितहृदयः, अश्रुपूर्णनयनः, परिवेषितम्, पञ्चमित्रेषु, स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामी, जन्म लब्धवान्, कारावासम्, चिन्ताकुलः, देशसेवा-तत्परस्य, सहस्रशः, लीयताम्, प्रयान्तु, गर्तमालिका, अस्थिमांसैः, दैनिक-वार्तापत्रस्य, असीमम्, उत्कलमणिः, सम्मानितवान्, लोकसेवकः, महामनाः।
- स्वदेशभूमौ मम लीयतां तनुः, स्वदेशलोकास्तदनु प्रयान्तु नु। स्वराज्यमार्गे यदि गर्तमालिका, ममास्थिमांसैः परिपूरितास्तु सा॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो लोकसेवकः। प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- पूर्वरूपसन्धिः — पदस्य अन्ते यदा “ए”कारः अथवा “ओ”कारः भवति, तदनन्तरम् अग्रिमपदस्य प्रथमवर्णः “अ”कारः भवति तदा पूर्वरूपसन्धिः भवति। तत्र “अ”कारस्य स्थाने “ऽ” इति अवग्रहचिह्नस्य प्रयोगः भवति। — नियमम् उदाहरणैः सह स्पष्टीकुरुत।
- समाज-दिनपत्रिकायाः प्रतिष्ठाता कः ?
- गोपबन्धुः कस्मै स्वभोजनं दत्तवान् ?
- मरणासन्नः कः आसीत् ?
- गोपबन्धुः केन उपाधिना सम्मानितः अभवत् ?
- गोपबन्धुः कति वर्षाणि कारावासं प्राप्तवान् ?
- गोपबन्धुः किमर्थम् अश्रुपूर्णनयनः अभवत् ?
- कीदृशं पुत्रं विहाय गोपबन्धुः समाजसेवाम् अकरोत् ?
- गोपबन्धोः कृते उत्कलमणिः इति उपाधिः किमर्थं प्रदत्तः ?
- गोपबन्धुः कुत्र जन्म लब्धवान् ?
- गोपबन्धुः सर्वदा केषाम् उपयोगं कृतवान् ?
- ‘सेवाम्’ इति पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- ‘सुस्वादूनि’ इति पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- ‘सहायताम्’ इति पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- ‘स्वदेशवस्त्राणि’ इति पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- ‘अन्यतमः’ इति पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि रचयत — (क) … (ख) … (ग) … (घ) … (ङ) …
- …………………… मम लीयतां तनुः
- उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो ……………………
- स्वदेशलोकास्तदनु …………………… नु
- स्वराज्यमार्गे यदि ……………………,
- …………………… परिपूरितास्तु सा
- प्राप्तवान् — ……………………
- उपविष्टवान् — ……………………
- भुक्तवान् — ……………………
- कृतवान् — ……………………
- गृहीतवान् — ……………………
- समुचितेन पदेन सह स्तम्भौ मेलयत — ‘अ’ स्तम्भः : 1. समाजः 2. ममास्थिमांसैः 3. उत्कलमणिः 4. आँ आँ . . इति 5. सुस्वादूनि ; ‘इ’ स्तम्भः : गोपबन्धुः, व्यञ्जनानि, क्रन्दनध्वनिः, दिनपत्रिका, परिपूरितास्तु।
- घटनाक्रमेण वाक्यानि पुनः लिखत — (क) भिक्षुकञ्च तद्भोजितवान्। (ख) प्रफुल्लचन्द्ररायः गोपबन्धुम् उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्मानितवान्। (ग) गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्। (घ) अतिथयो हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः। (ङ) दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम्।
- भोजनस्यातिदौर्लभ्यं जीवनाय सुखप्रदम्। तदर्थं भोजनं कुर्याः मा शरीरे दयां कुरु॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत।
- उत्कलमणि-गोपबन्धुदासस्य जीवनपरिचयं लिखत।
- सत्यवादि-वनविद्यालयः इति विषये लिखत।
- स्वप्रदेशस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामिणां नामानि सङ्गृह्य तेषु एकस्य सचित्रां संक्षिप्तजीवनीं लिखत।
- जलप्लावपीडितानां साहाय्यार्थं स्वकीयाम् एकां कार्ययोजनां लिखत।
Chapter at a Glance
- पाठारम्भ — चित्रसंवादः (पृष्ठ 36–37) — जलप्लावपीड़ितों की सहायता के लिए शिक्षक और छात्र सभागार में चर्चा करते हैं। हिमानी बताती है कि ओडिशा-राज्य के केन्द्रापडा-जनपद में महानदी में भयङ्कर जलप्लाव (बाढ़) आया , जिससे बड़ी हानि हुई — घर नष्ट हुए, कुछ लोग चिकित्सालय में मृत्यु से जूझ रहे हैं, कुछ अनाहार से कष्ट सह रहे हैं, गृहपालित पशु भी नदी के प्रवाह में बह गए।
- आदर्श का परिचय — आचार्य कहते हैं कि ऐसे दुःखियों की सहायता हमारा कर्तव्य है — यथा उत्कलमणिः गोपबन्धुः , जो जलप्लावपीड़ितों की अकुण्ठ सेवा करके आज भी जनमानस में समादृत हैं। फिर वे चित्र दिखाकर कहते हैं — एषः अस्ति दीनबन्धुः गोपबन्धुः ।
- भोजनसभा की घटना (पृष्ठ 38) — आचार्य हरिहरदास के भोज में गोपबन्धु हँसकर श्लोक कहते हैं — भोजनस्यातिदौर्लभ्यं जीवनाय सुखप्रदम् । उसी क्षण बाहर से तीन दिन के भूखे भिक्षुक का करुण क्रन्दन सुनाई देता है; गोपबन्धु अश्रुपूर्णनयन होकर, कुछ भी सोचे बिना, अपना परोसा हुआ भोजन हाथ में लेकर बाहर जाते हैं और भिक्षुक को खिला देते हैं।
- जीवनवृत्त (पृष्ठ 39) — गोपबन्धुदास सत्यवादि-वनविद्यालय के अध्यापक, प्रसिद्ध पञ्चमित्रों (पञ्चसखा) में अन्यतम और स्वतन्त्रतासङ्ग्रामी थे। जन्म — पुरी जनपद के साक्षीगोपाल के पास सुआण्डो-ग्राम में। वे छात्रों को निःशुल्क पढ़ाते थे, निरक्षरता दूर करने में सतत लगे रहते थे, कपास से वस्त्र बनाने के लिए स्वयं सूत कातते थे और महात्मा गान्धी की प्रेरणा से स्वतन्त्रता-आन्दोलन में भाग लेकर दो वर्ष कारावास भोगा।
- त्याग की पराकाष्ठा — कारागार में रहते हुए उन्होंने ‘बन्दीर आत्मकथा’, ‘कारा-कविता’, ‘धर्मपद’, ‘गो-माहात्म्य’, ‘नचिकेता-उपाख्यान’ आदि प्रेरणादायी पुस्तकें ओडिआ भाषा में लिखीं। वे सदा स्वदेश के ही वस्त्रों और वस्तुओं का उपयोग करते थे, और मरणासन्न अपने पुत्र को भी छोड़कर जलप्लावपीड़ित ‘भारतमाता के सहस्रों पुत्रों’ को देखने घर से बाहर निकल गए।
- पाठ का श्लोक और उपाधि (पृष्ठ 41) — उनका प्रसिद्ध वचन है — स्वदेशभूमौ मम लीयतां तनुः … ममास्थिमांसैः परिपूरितास्तु सा (मेरा शरीर देश की मिट्टी में मिल जाए; स्वराज्य के मार्ग के गड्ढे मेरी हड्डी-माँस से भर जाएँ)। वे सत्यवादि-वनविद्यालय, दरिद्रनारायणसेवा-सङ्घ, सत्यवादि-मुद्रणालय तथा ‘समाजः’ दैनिक-वार्तापत्र के प्रतिष्ठाता थे; उनके असीम त्याग को देखकर आचार्य प्रफुल्लचन्द्रराय ने उन्हें ‘उत्कलमणिः’ उपाधि से सम्मानित किया।
- व्याकरण-बिन्दु — ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ में पूर्वरूपसन्धिः दी है — पद के अन्त में ‘ए’ या ‘ओ’ हो और अगले पद का पहला वर्ण ‘अ’ हो, तो ‘अ’ के स्थान पर अवग्रह (ऽ) लग जाता है — देशभक्तो + अयम् = देशभक्तोऽयम् , सर्वे + अपि = सर्वेऽपि । अभ्यास में क्तवतु-प्रत्ययान्त पदों का स्त्रीलिङ्ग भी है — गतवान् → गतवती ।
How to Download NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 PDF
Follow these simple steps to get the प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः questions-and-answers PDF from दीपकम्.
- Search NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः shown above.
- Click the Download PDF link to save the प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 8 Sanskrit.
- Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम्
- Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- Chapter 5 गीता सुगीता कर्तव्या
- Chapter 6 डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- Chapter 7 मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- Chapter 8 पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- Chapter 9 कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Chapter 13 वर्णोच्चारण-शिक्षा १
NCERT Solutions for Class 8 – All Subjects
Just like Chapter 4 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 8. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 8.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 4 |
| Chapter Name | प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः |
| Book Name | दीपकम् |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 8 Sanskrit Chapter 4 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 8 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 8 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः from the NCERT Class 8 Sanskrit textbook दीपकम्, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 8 Sanskrit Chapter 4 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 8 Sanskrit Chapter 4 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 are based on the latest NCERT textbook दीपकम् and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 8 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 8 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 8 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः, then please ask in the comments below.
