NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका of the NCERT textbook दीपकम्. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 8 Sanskrit Chapter 2 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Class: Class 8
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 2 – अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Textbook: दीपकम् (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका View Download
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 online above, or download the complete question-answer PDF to study अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका offline at any time.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 84 questions of this chapter. The questions solved are:
- दिनेशः – (सविषादम्) अरे भ्रातः ! किं वदसि ? अस्माकं मृत्युः एव सन्निकटे अस्ति । एवं चेत् कथम् उपायः चिन्तनीयः ?
- सुरेशः – एतस्यां स्थितौ वयं किमेतत् अत्यन्तं दुःसाध्यम्, असम्भवं च कार्यं कर्तुं शक्नुमः ?
- कपिलः – किम् इदं सम्भवति ?
- सर्वेऽपि – (उत्कण्ठया) का कथा ? वद मित्र ! वद ।
- चित्रग्रीवः तण्डुलकणलुब्धान् कपोतान् अवदत् – “कुतोऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः ? तद् निरूप्यताम् ।”
- एतद्वचनं श्रुत्वा कश्चित् कपोतः सदर्पम् अवदत् – “आः किमर्थम् एवमुच्यते ?”
- वृद्धानां वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते । सर्वत्रैवं विचारे तु भोजनेऽप्यप्रवर्तनम्॥ १॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत ।
- अथ व्याधं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोताः उक्तवन्तः – “स्वामिन् ! किमिदानीं कर्तुम् उचितम् ?”
- कथां श्रावयित्वा नायकः सर्वान् सम्बोधयति – “मित्राणि ! आपद्ग्रस्ताः कपोताः बुद्धिबलेन संघटनसामर्थ्येन च आत्मसंरक्षणं कृतवन्तः । तर्हि किमर्थं वयं संघटिताः भूत्वा आत्मसंरक्षणं कर्तुं न शक्नुमः ?”
- मातृभाषया अर्थं लिखत — (पाठे प्रदत्तायाः शब्दार्थ-सारिण्याः अन्तिमः स्तम्भः)
- उपर्युक्तेषु शब्देषु ये पदानि ल्यप्-प्रत्ययान्तानि सन्ति तानि पृथक् लिखत, तेषां च प्रकृति-प्रत्ययविभागं दर्शयत ।
- ल्यप्-प्रत्ययः कदा भवति ? क्त्वा-प्रत्ययात् सः कथं भिन्नः ? उदाहरणैः स्पष्टीकुरुत ।
- विसर्गसन्धेः चत्वारः नियमाः पाठे प्रदत्ताः । तान् उदाहरणैः सह लिखत ।
- पुस्तके प्रदत्तां ल्यप्-प्रत्ययान्तपदानां सारिणीं पठत, अवगच्छत च ।
- मित्राणि ग्रीष्मावकाशे कुत्र गच्छन्ति ?
- सर्वत्र कः प्रसृतः ?
- कः सर्वान् प्रेरयन् अवदत् ?
- कः हितोपदेशस्य कथां श्रावयति ?
- कपोतराजस्य नाम किम् ?
- व्याधः कान् विकीर्य जालं प्रसारितवान् ?
- विपत्काले विस्मयः कस्य लक्षणम् ?
- चित्रग्रीवस्य मित्रं हिरण्यकः कुत्र निवसति ?
- चित्रग्रीवः हिरण्यकं कथं सम्बोधयति ?
- पूर्वं केषां पाशान् छिनत्तु इति चित्रग्रीवः वदति ?
- यदा केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् किम् अभवत् ?
- सर्वे उच्चस्वरेण किं प्रार्थयन्त ?
- असम्भवं कार्यं कथं कर्तुं शक्यते इति नायकः उक्तवान् ?
- निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीवः किं निरूपयति ?
- किं नीतिवचनं प्रसिद्धम् ?
- व्याधात् रक्षां प्राप्तुं चित्रग्रीवः कम् आदेशं दत्तवान् ?
- हिरण्यकः किमर्थं तूष्णीं स्थितः ?
- पुलकितः हिरण्यकः चित्रग्रीवं कथं प्रशंसति ?
- कपोताः कथं आत्मरक्षणं कृतवन्तः ?
- नायकस्य प्रेरकवचनैः सर्वेऽपि किम् अकुर्वन् ?
- छात्रः कक्षां प्रविशति । संस्कृतं पठति ।
- भक्तः मन्दिरम् आगच्छति । पूजां करोति ।
- माता भोजनं निर्माति । पुत्राय ददाति ।
- सुरेशः प्रातः उत्तिष्ठति । देवं नमति ।
- रमा पुस्तकं स्वीकरोति । विद्यालयं गच्छति ।
- अहं गृहम् आगच्छामि । भोजनं करोमि ।
- तण्डुलकणान् विकिरति । जालं विस्तारयति ।
- व्याधः तण्डुलकणान् अवलोकते । भूमौ अवतरति ।
- छात्रः गृहं गत्वा भोजनं करोति ।
- माता वस्त्राणि क्षालयित्वा पचति ।
- शिक्षकः श्लोकं लिखित्वा पाठयति ।
- रमा स्थित्वा गीतं गायति ।
- शिष्यः सर्वदा गुरुं नत्वा पठति ।
- लेखकः आलोचनं कृत्वा लिखति ।
- सर्वैः एकचित्तीभूय ……………… उड्डीयताम् ।
- जालापहारकान् तान् ……………… पश्चाद् अधावत् ।
- अस्माकं मित्रं ……………… नाम मूषकराजः गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति ।
- हिरण्यकः कपोतानाम् ……………… चकितस्तूष्णीं स्थितः ।
- यतोहि विपत्काले ……………… एव कापुरुषलक्षणम् ।
- पाठे प्रयुक्तेन ल्यप्प्रत्ययान्तपदेन सह उपयुक्तं पदं योजयत — (क) विकीर्य (ख) विस्तीर्य (ग) अवतीर्य (घ) अवलोक्य (ङ) एकचित्तीभूय (च) प्रत्यभिज्ञाय । [पदानि — जालम्, जालापहारकान्, उड्डीयताम्, तद्वचनम्, भूमौ, तण्डुलकणान्]
- गण्डक्याः तीरम् = ……………… , तस्मिन् = ………………
- तण्डुलानां कणाः = ……………… , तान् = ………………
- जालस्य अपहारकाः = ……………… , तान् = ………………
- अवपाताद् भयम् = ……………… , तस्मात् = ………………
- कापुरुषाणां लक्षणम् = ……………… , तस्मिन् = ………………
- इत्याकर्ण्य = ……………… + ………………
- चित्रग्रीवोऽवदत् = ……………… + ………………
- बालकोऽत्र = ……………… + ………………
- धैर्यमथाभ्युदये = ……………… + ……………… + ………………
- भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् = ……………… + ……………… + ………………
- नमस्ते = ……………… + ………………
- उपायश्चिन्तनीयः = ……………… + ………………
- व्याधस्तत्र = ……………… + ………………
- हिरण्यकोऽप्याह = ……………… + ……………… + ………………
- मूषकराजो गण्डकीतीरे = ……………… + ……………… + ………………
- अतस्त्वाम् = ……………… + ………………
- कश्चित् = ……………… + ………………
- ग्रन्थपरिचयः — प्रस्तुतः पाठः कस्मात् ग्रन्थात् स्वीकृतः ? तस्य ग्रन्थस्य परिचयं लिखत ।
- अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका । तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ (हितोपदेशः १.३६) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत ।
- विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ (हितोपदेशः १.३२) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत ।
- पाठात् अधोलिखितानां क्रियापदानां प्रयोगकौशलं ज्ञात्वा तत्समानानि अन्यानि वाक्यानि रचयत — यथा — तिरस्कुर्वन्ति — दुर्जनाः सज्जनं तिरस्कुर्वन्ति ।
- क्रियताम् — ………………
- निवसति — ………………
- आह — ………………
- छेत्स्यति — ………………
- सम्भाषसे — ………………
- अब्रवीत् — ………………
- उपसर्पति — ………………
- युज्यते — ………………
- अनया कथया वयं स्वजीवने कां शिक्षां स्वीकर्तुं शक्नुमः इति अधिकृत्य कक्षायां परिचर्चां कुर्वन्तु ।
Chapter at a Glance
- पाठ का मूल वाक्य — “लघूनाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका भवति” (पृष्ठ 13)। छोटी-छोटी, दुर्बल वस्तुओं का भी संगठन बड़ा काम कर देता है। शीर्षक में यही बात हितोपदेश के श्लोक-शब्दों में है — अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका ।
- बाहरी कथा (पृष्ठ 10–11) — कुछ मित्र ग्रीष्मावकाश में देवभूमि उत्तराखण्ड जाते हैं। श्रीकेदारक्षेत्र चढ़ते समय तेज़ वृष्टि होती है, अन्धकार फैलता है, नदी के वेग से सेतु टूट जाता है और पर्वतस्खलन हो जाता है। सब रोने लगते हैं; केवल नायक सुधीरः धैर्य नहीं छोड़ता।
- भीतरी कथा (पृष्ठ 12–14) — गोदावरी-तीर के शाल्मली वृक्ष पर व्याध चावल बिखेरकर जाल फैलाता है। कपोतराज चित्रग्रीवः मना करता है, पर लोभ से खिंचे कपोत उतर पड़ते हैं और बँध जाते हैं। चित्रग्रीव तिरस्कार नहीं करता — सबको एकचित्त होकर जाल-सहित उड़ जाने का आदेश देता है, और मूषकराज हिरण्यकः उनके पाश काट देता है।
- नायकत्व की परीक्षा — चित्रग्रीव कहता है — “पूर्वं मदाश्रितानाम् एतेषां पाशान् छिनत्तु, पश्चात् मम।” पहले आश्रितों के बन्धन काटो, बाद में मेरे। हिरण्यक इसी आश्रितवात्सल्य पर उसे तीनों लोकों का स्वामित्व-योग्य कहता है।
- व्याकरण का केन्द्र (पृष्ठ 17–19) — ल्यप्-प्रत्ययः । जहाँ धातु के पहले उपसर्ग हो वहाँ क्त्वा के स्थान पर ल्यप् होता है और केवल ‘य’ शेष रहता है — अवलोक्य, विकीर्य, विस्तीर्य, अवतीर्य, एकचित्तीभूय, प्रत्यभिज्ञाय। साथ ही विसर्गसन्धि के चार नियम — कश्चित्, चकितस्तूष्णीम्, हिरण्यको नाम, कुतोऽत्र।
- शिक्षा — कथा सुनाकर नायक पूछता है — “तर्हि किमर्थं वयं संघटिताः भूत्वा आत्मसंरक्षणं कर्तुं न शक्नुमः?” सब भय, शोक और सन्देह छोड़कर भगीरथ-प्रयत्न से सेतु बनाते हैं और अपने तथा दूसरों के प्राण बचा लेते हैं।
How to Download NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 PDF
Follow these simple steps to get the अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका questions-and-answers PDF from दीपकम्.
- Search NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका shown above.
- Click the Download PDF link to save the अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 8 Sanskrit.
- Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम्
- Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- Chapter 5 गीता सुगीता कर्तव्या
- Chapter 6 डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- Chapter 7 मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- Chapter 8 पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- Chapter 9 कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Chapter 13 वर्णोच्चारण-शिक्षा १
NCERT Solutions for Class 8 – All Subjects
Just like Chapter 2 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 8. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 8.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 2 |
| Chapter Name | अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका |
| Book Name | दीपकम् |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 8 Sanskrit Chapter 2 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 8 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 8 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका from the NCERT Class 8 Sanskrit textbook दीपकम्, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 8 Sanskrit Chapter 2 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 8 Sanskrit Chapter 2 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 are based on the latest NCERT textbook दीपकम् and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 8 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 8 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 8 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका, then please ask in the comments below.
