Skip to content

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 8) का एकादशः पाठः — सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)। यह ‘हितोपदेशः’ से लिए गए गद्य-नाट्यात्मक कथाभाग का उत्तरार्ध है — दशम पाठ (क-भागः) में राजलक्ष्मी ने वीरवर को ‘सर्वतः प्रिय वस्तु’ के त्याग का दुःसाध्य उपाय बताया था; यहाँ वीरवर, शक्तिधर, वेदरता और वीरवती — पूरा परिवार — सर्वस्व-समर्पण करता है, राजा शूद्रक भी अपना जीवन देने को तत्पर होता है, और भगवती सर्वमङ्गला प्रसन्न होकर सबको जीवन लौटा देती हैं। नीचे पाठ पर आधारित कुछ अतिरिक्त संवाद-प्रश्न (अभ्यास हेतु), ‘वयं शब्दार्थान् जानीमः’ की दोनों सारणियाँ, ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ (वाच्यम् — कर्तृ, कर्म, भाव), अभ्यासात् जायते सिद्धिः के प्रश्न १–७ का प्रत्येक उपभाग, योग्यताविस्तरः (दो श्लोक, तीन सुभाषित तथा अकर्मकधातुलक्षणम्) और परियोजनाकार्यम् क्रमशः हल किए गए हैं — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFसन्निमित्ते वरं त्यागःView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पूर्वकथा-सारः (क-भाग का सारांश)
वीरवरः नाम कश्चित् राजपुरुषः राज्ञः शूद्रकस्य सेवकरूपेण नियुक्तः। तस्मै वेतनं सुवर्णशतचतुष्टयं दीयते।
वीरवर नाम का एक राजपुरुष राजा शूद्रक के सेवक के रूप में नियुक्त हुआ। उसे वेतन के रूप में चार सौ स्वर्ण-मुद्राएँ दी जाती हैं।
प्राप्तवेतनस्य अर्धं सः देवकार्ये नियोजयति। एकचतुर्थांशं दरिद्रेभ्यः वण्टयति। अवशिष्टं च एकचतुर्थांशं स्वपत्न्याः हस्ते अर्पयति।
मिले हुए वेतन का आधा भाग वह देव-कार्य (देवपूजा) में लगाता है। एक-चौथाई भाग गरीबों में बाँट देता है। और बचा हुआ एक-चौथाई भाग अपनी पत्नी के हाथ में सौंप देता है।
स्वखड्गम् आदाय अहर्निशं राजद्वारे रक्षकरूपेण स्थित्वा सः सेवां करोति।
अपनी तलवार लेकर वह दिन-रात राजद्वार पर रक्षक के रूप में खड़ा रहकर सेवा करता है।
एकदा रात्रौ राज्ञः आदेशेन कञ्चित् करुणक्रन्दनध्वनिम् अनुसृत्य सः नगराद् बहिः गच्छति, एकां दिव्याभरणभूषितां कामपि रोदनपरां सुन्दरीं च पश्यति।
एक बार रात में राजा की आज्ञा से किसी करुण रुदन की आवाज़ का पीछा करते हुए वह नगर से बाहर जाता है और दिव्य आभूषणों से सजी, रोती हुई एक सुन्दर स्त्री को देखता है।
तस्याः रोदनस्य कारणं पृष्ट्वा जानाति यत् सा राज्ञः शूद्रकस्य राजलक्ष्मीः अस्ति इति।
उसके रोने का कारण पूछकर वह जानता है कि वह राजा शूद्रक की राजलक्ष्मी है।
तस्याः वचनात् शूद्रकस्य आयुः केवलं दिनत्रयम् एव अस्ति इति ज्ञात्वा तस्य दीर्घायुषः उपायं पृच्छति। ततः राज्ञलक्ष्मीः अतीव दुःसाध्यम् उपायं सूचयति।
उसकी बात से यह जानकर कि शूद्रक की आयु केवल तीन दिन ही शेष है, वह उसकी लम्बी आयु का उपाय पूछता है। तब राजलक्ष्मी एक अत्यन्त कठिन उपाय बताती है।
तस्याः अनुसारं यदि वीरवरः स्वस्य सर्वप्रियं वस्तु देव्यै सर्वमङ्गलायै उपहाररूपेण समर्पयति, तर्हि तस्य राजा चिरं वर्षशतं जीविष्यति, राजलक्ष्मीरपि तेन सह सुखं स्थास्यति इति।
उसके अनुसार, यदि वीरवर अपनी सबसे प्रिय वस्तु देवी सर्वमंगला को भेंट के रूप में अर्पित कर दे, तो उसका राजा बहुत समय तक — सौ वर्ष तक — जीवित रहेगा और राजलक्ष्मी भी उसके साथ सुखपूर्वक रहेगी।
एवं कठिनम् उपायं संसूच्य राजलक्ष्मीः वीरवरं किंकर्तव्यमूढं कृत्वा अदृश्या भवति। गुप्ततया वीरवरम् अनुसरन् राजापि तयोः संवादं शृणोति।
इस प्रकार कठिन उपाय बताकर और वीरवर को किंकर्तव्यविमूढ़ (क्या करे, क्या न करे — यह न समझ पाने वाला) बनाकर राजलक्ष्मी अदृश्य हो जाती है। छिपकर वीरवर के पीछे-पीछे चलता हुआ राजा भी उन दोनों की बातचीत सुनता है।
कथा (ख-भागः) — वीरवर का त्याग
अथ राजपुत्रो वीरवरो स्वावासं गत्वा निद्रालसां पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत् अखिलराजलक्ष्मीसंवादं च अवर्णयत्।
तब राजपुत्र वीरवर ने अपने घर जाकर नींद से अलसाई हुई पत्नी, पुत्र और पुत्री को जगाया और राजलक्ष्मी के साथ हुई पूरी बातचीत का वर्णन किया।
शक्तिधरः – (तच्छ्रुत्वा सानन्दम्) हे पितः ! जानाम्यहं भवतः सर्वप्रियं वस्तु। तद् अहमेव भवतः प्रियतमः इति सर्वविदितः। धन्योऽहं स्वामिजीवितरक्षार्थं यदि विनियुक्तः।
शक्तिधर – (यह सुनकर प्रसन्नता के साथ) हे पिताजी! मैं आपकी सबसे प्रिय वस्तु जानता हूँ। वह मैं ही हूँ — यह सब जानते हैं कि मैं ही आपका सबसे प्रिय हूँ। यदि स्वामी के जीवन की रक्षा के लिए मुझे लगाया (नियुक्त किया) जाए, तो मैं धन्य हूँ।
तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ? एवंविधे कर्मणि राष्ट्रस्य राज्ञश्च हिताय मम सर्वस्वविनियोगः परमश्लाघ्यः। यतः —
तो पिताजी, अब देर किस बात की? राष्ट्र और राजा के हित के लिए ऐसे कार्य में मेरा सर्वस्व लगा देना परम प्रशंसा के योग्य है। क्योंकि —
धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥ १॥
बुद्धिमान् मनुष्य को दूसरों के हित के लिए धन और जीवन भी त्याग देना चाहिए। जब (शरीर का) नाश निश्चित ही है, तब किसी अच्छे कारण (उत्तम उद्देश्य) के लिए किया गया त्याग ही श्रेष्ठ है।
वेदरता – यद्येवम् अस्मत्कुलोचितं नाचरितव्यं तर्हि गृहीतस्वामिवर्तनस्य कथं निस्तारो भवेत् ?
वेदरता – यदि हमारे कुल के योग्य ऐसा (कर्तव्य) न किया जाए, तो स्वामी से लिए गए वेतन (के ऋण) से छुटकारा कैसे होगा?
वीरवती – धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च। तत् कथं विलम्ब्यते ? एष एव गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारस्य उपायः।
वीरवती – मैं धन्य हूँ, जिसके ऐसे पिता और भाई हैं। तो फिर देर क्यों की जा रही है? स्वामी से लिए गए वेतन (का ऋण) चुकाने का यही उपाय है।
(ततस्ते सर्वे सर्वमङ्गलाया आयतनं गताः)
(तब वे सब देवी सर्वमंगला के मन्दिर-परिसर में गए।)
वीरवरः – (देवीपूजां विधाय) भगवति ! प्रसीद, विजयतां महाराजः शूद्रकः, गृह्यतामेष मद्दत्त उपहारः।
वीरवर – (देवी की पूजा करके) हे भगवती! प्रसन्न होइए। महाराज शूद्रक की विजय हो। मेरे द्वारा दी गई यह भेंट स्वीकार कीजिए।
वीरवरः – (स्वगतम्) कृतो मया गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो स्वपुत्रसमर्पणेन। अधुना पुत्रवियुक्तस्य मे जीवनं निष्फलम्।
वीरवर – (मन ही मन) अपने पुत्र को अर्पित करके मैंने स्वामी से लिए गए वेतन का ऋण चुका दिया। अब पुत्र से बिछुड़े हुए मेरा जीवन व्यर्थ है।
(ततः सः आत्मानमपि देव्यै समर्पितवान्। ततस्तस्य पत्न्या दुहित्रा च तदेवाचरितम्। राजा शूद्रकोऽपि तेषां सर्वेषां सर्वमेतद् आचरितम् तददृश्य एवालोकयत्।)
(तब उसने अपने-आप को भी देवी को अर्पित कर दिया। फिर उसकी पत्नी और पुत्री ने भी वैसा ही किया। राजा शूद्रक ने भी उन सबके द्वारा किया गया यह सब कुछ छिपे रहकर (अदृश्य रहकर) ही देखा।)
कथा (ख-भागः) — राजा का त्याग और देवी की कृपा
ततोऽसौ व्यचिन्तयत् —
तब उस (राजा) ने सोचा —
जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः।
अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति॥ २॥
मेरे जैसे तुच्छ प्राणी जन्म लेते हैं और मरते रहते हैं। (परन्तु) संसार में इसके समान (व्यक्ति) न पहले हुआ है, न आगे होगा।
तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम्।
तो इस (वीरवर) से रहित राज्य से भी मेरा क्या प्रयोजन है?
(देवीं प्रति प्रकटयन्) हे मातः ! सर्वमङ्गले ! गृहाण मे सर्वस्वम्। नेष्टं मे राज्यं न च जीवितं वा।
(देवी के सामने प्रकट होते हुए) हे माता! हे सर्वमंगला! मेरा सर्वस्व ग्रहण कीजिए। मुझे न राज्य चाहिए और न ही जीवन।
देवी – (ततः प्रत्यक्षीभूतया भगवत्या सर्वमङ्गलया राज्ञः करं धृत्वा) वत्स ! प्रसन्ना भवामि त्वयि, अलं साहसेन। नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति।
देवी – (तब प्रत्यक्ष रूप में प्रकट हुई भगवती सर्वमंगला राजा का हाथ पकड़कर कहती हैं) पुत्र! मैं तुम पर प्रसन्न हूँ, ऐसा साहस मत करो। अब तुम्हारे राज्य का नाश नहीं होगा।
राजा – (साष्टाङ्गं प्रणिपत्य) भगवति ! न मे प्रयोजनं राज्येन जीवितेन वा। यदि मयि कृपा भगवत्या जाता, तदा ममायुःशेषेणापि प्रत्यावर्तेत राजपुत्रो वीरवरः सह पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च। अन्यथा मया यथाप्राप्ता गतिर्गन्तव्या जगदम्ब !
राजा – (साष्टांग प्रणाम करके) हे भगवती! मुझे राज्य या जीवन से कोई प्रयोजन नहीं है। यदि आप भगवती की मुझ पर कृपा हुई है, तो मेरी बची हुई आयु से भी राजपुत्र वीरवर अपने पुत्र, पत्नी और पुत्री के साथ लौट आए (फिर से जीवित हो जाए)। नहीं तो, हे जगदम्बा! मुझे भी वही गति प्राप्त करनी होगी जो (इन्हें) प्राप्त हुई है।
देवी – वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि। तद् गच्छ, विजयी भव। अयमपि सपरिवारो जयतु राजपुत्र आदर्शचरितो वीरवरः।
देवी – पुत्र! तुम्हारी इस सत्त्वगुण की पराकाष्ठा (उत्तम चरित्र) और सेवक के प्रति स्नेह से मैं बहुत प्रसन्न हूँ। तो जाओ, विजयी बनो। परिवार सहित यह आदर्श चरित्र वाला राजपुत्र वीरवर भी विजयी हो।
(भाव: देवी की कृपा से वीरवर और उसका पूरा परिवार फिर से जीवित हो गया।)
ततो देवी गताऽदर्शनम्। ततो वीरवरः सपरिवारो सानन्दं स्वगृहं गतः।
तब देवी अदृश्य हो गईं। फिर वीरवर परिवार सहित आनन्दपूर्वक अपने घर चला गया।
नृपतिरपि सर्वेषामदृश्य एव स्वप्रासादं प्राविशत्। अन्येद्युः वीरवरोऽपि पुनः द्वारि सेवानिरतोऽभवत्।
राजा भी सबसे छिपा रहकर ही अपने राजभवन में चला गया। अगले दिन वीरवर भी फिर से द्वार पर सेवा में लग गया।
राजा – (तं वीक्ष्य) का वार्ता राजपुत्र !
राजा – (उसे देखकर) राजपुत्र! क्या समाचार है?
वीरवरः – देव ! सा रोदनपरा नारी मद्दर्शनाददृश्यतां गता। न हि कापि वार्ताऽन्या स्वामिन् !
वीरवर – महाराज! वह रोती हुई स्त्री मुझे देखते ही अदृश्य हो गई। स्वामी! और कोई भी समाचार नहीं है।
ततः परमां प्रीतिं गतो महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।
तब अत्यन्त प्रसन्न हुए राजा ने उस राजपुत्र वीरवर को सम्पूर्ण कर्णाट प्रदेश (का राज्य) दे दिया।
अत्र इदम् अवधेयम् — वाच्यम् (१. कर्तृवाच्यम्)
वाच्यं त्रिविधम्।
१. कर्तृवाच्यम्
२. कर्मवाच्यम्
३. भाववाच्यम्।
वाच्य तीन प्रकार का होता है —
१. कर्तृवाच्य
२. कर्मवाच्य
३. भाववाच्य।
कर्तृवाच्ये वाक्ये कर्तृपदस्य प्रथमाविभक्तिः भवति क्रियापदं कर्तृपदानुसारि च भवति। अर्थात् क्रियापदस्य पुरुषः वचनं च कर्तृपदस्य अनुसारेण भवति। वाक्ये कर्मपदम् अस्ति चेत् तस्य द्वितीयाविभक्तिः भवति।
कर्तृवाच्य के वाक्य में कर्ता पद में प्रथमा विभक्ति होती है और क्रियापद कर्ता पद के अनुसार होता है। अर्थात् क्रियापद का पुरुष और वचन कर्ता पद के अनुसार होते हैं। वाक्य में यदि कर्म पद हो, तो उसमें द्वितीया विभक्ति होती है।
यथा —
बालकः ग्रामं गच्छति। त्वं ग्रामं गच्छसि। अहं ग्रामं गच्छामि।
बालकाः ग्रामं गच्छन्ति। यूयं ग्रामं गच्छथ। वयं ग्रामं गच्छामः।
जैसे —
बालक गाँव जाता है। तुम गाँव जाते हो। मैं गाँव जाता हूँ।
बालक (अनेक) गाँव जाते हैं। तुम सब गाँव जाते हो। हम सब गाँव जाते हैं।
अत्र इदम् अवधेयम् — २. कर्मवाच्यम्
कर्मवाच्ये कर्तृपदस्य तृतीया विभक्तिः, कर्मपदस्य प्रथमाविभक्तिः तथा च क्रियापदं कर्मपदानुसारि भवति। अर्थात् क्रियापदस्य पुरुषः वचनं च कर्मपदस्य अनुसारेण भवति।
कर्मवाच्य में कर्ता पद में तृतीया विभक्ति, कर्म पद में प्रथमा विभक्ति होती है तथा क्रियापद कर्म पद के अनुसार होता है। अर्थात् क्रियापद का पुरुष और वचन कर्म पद के अनुसार होते हैं।
यथा —
बालकेन ग्रामः गम्यते। त्वया ग्रामः गम्यते। मया ग्रामः गम्यते।
बालकेन ग्रामाः गम्यन्ते। युष्माभिः ग्रामाः गम्यन्ते। अस्माभिः ग्रामाः गम्यन्ते।
जैसे —
बालक द्वारा गाँव जाया जाता है। तुम्हारे द्वारा गाँव जाया जाता है। मेरे द्वारा गाँव जाया जाता है।
बालक द्वारा (अनेक) गाँव जाए जाते हैं। तुम सबके द्वारा गाँव जाए जाते हैं। हम सबके द्वारा गाँव जाए जाते हैं।
अत्र ध्यातव्यं यत् कर्मवाच्ये कर्मपदस्य प्रथमा-विभक्तिः कर्तृपदस्य च तृतीया विभक्तिः भवति। क्रियापदस्य रूपं “धातुः + य + आत्मनेपदम्” भवति।
यहाँ ध्यान देने योग्य है कि कर्मवाच्य में कर्म पद में प्रथमा विभक्ति और कर्ता पद में तृतीया विभक्ति होती है। क्रियापद का रूप “धातु + य + आत्मनेपद” होता है।
यथा — गम् (धातु) + य + ते (आत्मनेपदप्रत्ययः) = गम्यते।
जैसे — गम् (धातु) + य + ते (आत्मनेपद प्रत्यय) = गम्यते।
एवं पठ्यते, लिख्यते, खाद्यते इत्यादीनि यकार-सहितानि भाव-कर्मवाचकक्रियापदानि भवन्ति।
इसी प्रकार पठ्यते (पढ़ा जाता है), लिख्यते (लिखा जाता है), खाद्यते (खाया जाता है) आदि ‘य’ सहित क्रियापद भाववाच्य और कर्मवाच्य के होते हैं।
अत्र इदम् अवधेयम् — ३. भाववाच्यम्
अकर्तृवाच्यवाक्ये यदि कर्मपदस्य अभावः भवति तर्हि भाववाच्यस्य प्रयोगः भवति। तदा कर्तृपदस्य तृतीया-विभक्तिः भवति क्रियापदस्य च केवलम् एकम् एव अपरिवर्तनीयं रूपं भवति। तत् च प्रथमपुरुषस्य एकवचनं रूपम्।
जो वाक्य कर्तृवाच्य में न हो, उसमें यदि कर्म पद न हो तो भाववाच्य का प्रयोग होता है। तब कर्ता पद में तृतीया विभक्ति होती है और क्रियापद का केवल एक ही, न बदलने वाला रूप होता है। वह रूप प्रथम पुरुष एकवचन का होता है।
यथा —
बालकेन हस्यते। बालकैः हस्यते।
त्वया हस्यते। युष्माभिः हस्यते।
मया हस्यते। अस्माभिः हस्यते।
इत्येवम्।
जैसे —
बालक द्वारा हँसा जाता है। बालकों द्वारा हँसा जाता है।
तुम्हारे द्वारा हँसा जाता है। तुम सबके द्वारा हँसा जाता है।
मेरे द्वारा हँसा जाता है। हम सबके द्वारा हँसा जाता है।
इसी प्रकार (अन्य रूप भी)।
अत्र ध्यातव्यं यत् हस्यते इति क्रियापदं कर्तृपदानां परिवर्तने अपि अपरिवर्तनीयं भवति। इदम् अपि ध्यातव्यं यत् केचन धातवः सर्वदा अकर्मकाः भवन्ति।
यहाँ ध्यान देने योग्य है कि कर्ता पद बदलने पर भी ‘हस्यते’ क्रियापद नहीं बदलता। यह भी ध्यान देने योग्य है कि कुछ धातुएँ सदा अकर्मक होती हैं।
यथा — हस्, क्रन्द्, स्था, स्ना, शी, भू इत्यादयः।
जैसे — हस् (हँसना), क्रन्द् (रोना), स्था (ठहरना), स्ना (नहाना), शी (सोना), भू (होना) आदि।
योग्यताविस्तरः — १. श्लोकानां पदच्छेदः अन्वयः भावार्थः च
श्लोकानां पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च पठत स्मरत च —
श्लोकों का पदच्छेद, अन्वय और भावार्थ पढ़िए और याद कीजिए —
धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥ १॥
बुद्धिमान् मनुष्य को दूसरों के हित के लिए धन और जीवन भी त्याग देना चाहिए। जब (शरीर का) नाश निश्चित ही है, तब किसी अच्छे कारण के लिए किया गया त्याग ही श्रेष्ठ है।
पदच्छेदः – धनानि जीवितम् च एव परार्थे प्राज्ञः उत्सृजेत् सन्निमित्ते वरम् त्यागो विनाशे नियते सति।
अन्वयः – प्राज्ञः धनानि जीवितम् चैव परार्थे उत्सृजेत्। विनाशे नियते सति सन्निमित्ते त्यागो वरम्।
पदच्छेद में श्लोक के पद अलग-अलग किए गए हैं और अन्वय में उन्हें गद्य के क्रम में रखा गया है। अन्वय का अर्थ — बुद्धिमान् (मनुष्य) धन और जीवन भी दूसरों के लिए त्याग दे। विनाश निश्चित होने पर अच्छे कारण के लिए किया गया त्याग श्रेष्ठ है।
भावार्थः – परोपकारार्थं बुद्धिमान् सम्पदां जीवनं च त्यक्तुं सिद्धः भवेत्। यतः शरीरस्य नाशः तु भवति एव। अतः तस्य सत्कार्यार्थं त्यागः श्रेष्ठः खलु।
भावार्थ – बुद्धिमान् मनुष्य को परोपकार के लिए धन-सम्पत्ति और जीवन भी त्यागने को तैयार रहना चाहिए। क्योंकि शरीर का नाश तो होता ही है। इसलिए अच्छे कार्य के लिए उसका त्याग निश्चय ही श्रेष्ठ है।
जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः।
अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति॥ २॥
मेरे जैसे तुच्छ प्राणी जन्म लेते हैं और मरते रहते हैं। (परन्तु) संसार में इसके समान (व्यक्ति) न पहले हुआ है, न आगे होगा।
पदच्छेदः – जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः अनेन सदृशः लोके न भूतः न भविष्यति।
अन्वयः – मादृशाः क्षुद्रजन्तवः जायन्ते च म्रियन्ते च। लोके अनेन सदृशः न भूतः न भविष्यति च।
अन्वय का अर्थ — मेरे जैसे छोटे प्राणी जन्म लेते हैं और मरते हैं। संसार में इसके समान (कोई) न हुआ है और न होगा।
भावार्थः – मत्सदृशाः अल्पाः जन्म मृत्युं च प्राप्नुवन्ति। एतादृशः जनः तु लोके पूर्वं न जातः न अग्रे भविष्यति च।
भावार्थ – मेरे जैसे साधारण लोग जन्म और मृत्यु पाते रहते हैं। परन्तु ऐसा व्यक्ति संसार में न पहले पैदा हुआ और न आगे होगा।
योग्यताविस्तरः — २. (क) सुभाषितानि, (ख) अकर्मकधातुलक्षणम्
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदन-ताप-ताडनैः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा॥
जैसे सोने की परख चार प्रकार से — घिसकर, काटकर, तपाकर और पीटकर — की जाती है, वैसे ही मनुष्य की परख भी चार बातों से — कुल, शील (आचरण), गुण और कर्म से — की जाती है।
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥
तुम्हारा अधिकार केवल कर्म करने में है, उसके फलों में कभी नहीं। तुम कर्म के फल के कारण मत बनो (फल की इच्छा से कर्म मत करो), और कर्म न करने में भी तुम्हारी आसक्ति न हो।
यो हि स्वधर्मनिरतः स तेजस्वी भवेदिह।
विना स्वधर्मान्न सुखं स्वधर्मो हि परं तपः॥
जो अपने धर्म (कर्तव्य) में लगा रहता है, वही इस संसार में तेजस्वी होता है। अपने धर्म के बिना सुख नहीं मिलता; अपना धर्म ही सबसे बड़ा तप है।
धातोरर्थान्तरे वृत्ते धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात्।
प्रसिद्धेरविविक्षातः धातोरकर्मिका क्रिया॥
(अकर्मक धातु का लक्षण) इन चार कारणों से धातु की क्रिया अकर्मक (कर्म-रहित) होती है — (१) जब धातु दूसरे अर्थ में प्रयुक्त हो, (२) जब कर्म धातु के अर्थ में ही समाया हो, (३) जब कर्म प्रसिद्ध (पहले से ज्ञात) हो, और (४) जब कर्म को कहने की इच्छा न हो।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठाधारिताः प्रश्नाः — पृष्ठ 125अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं) — वीरवरस्य गृहे शक्तिधरस्य, वेदरतायाः, वीरवत्याश्च संवादः

पाठः
प्र.1शक्तिधरः — (तच्छ्रुत्वा सानन्दम्) “हे पितः ! … तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?” — शक्तिधरः किम् अवदत् ? (पृष्ठ 125)
उत्तर
उत्तरम् — शक्तिधरः अवदत् — “हे पितः ! जानाम्यहं भवतः सर्वप्रियं वस्तु। तद् अहमेव भवतः प्रियतमः इति सर्वविदितः। धन्योऽहं स्वामिजीवितरक्षार्थं यदि विनियुक्तः। तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ? एवंविधे कर्मणि राष्ट्रस्य राज्ञश्च हिताय मम सर्वस्वविनियोगः परमश्लाघ्यः।”
प्र.2वेदरता — “यद्येवम् अस्मत्कुलोचितं नाचरितव्यं तर्हि गृहीतस्वामिवर्तनस्य कथं निस्तारो भवेत् ?” — वेदरतायाः कथनस्य आशयः कः ? (पृष्ठ 125)
उत्तर
उत्तरम् — वेदरता वदति यत् यदि अस्माकं कुलस्य योग्यम् आचरणं न क्रियेत, तर्हि स्वामिनः गृहीतस्य वेतनस्य ऋणात् निस्तारः (मुक्तिः) कथं भवेत् ? अतः कुलोचितम् आचरणम् अवश्यं करणीयम् एव।
प्र.3वीरवती — “धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च। तत् कथं विलम्ब्यते ?” — वीरवती किमर्थं स्वं धन्यां मन्यते ? (पृष्ठ 125)
उत्तर
उत्तरम् — वीरवती स्वं धन्यां मन्यते, यतः तस्याः जनकः (वीरवरः) भ्राता (शक्तिधरः) च ईदृशौ स्तः — स्वामिनः हिताय सर्वस्वं दातुं सिद्धौ। सा वदति — “धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च। तत् कथं विलम्ब्यते ? एष एव गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारस्य उपायः।”

पाठाधारिताः प्रश्नाः — पृष्ठ 126अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं) — देवालये राज्ञः शूद्रकस्य विचारः, देव्याः वरदानम्, अन्येद्युः राज्ञः वीरवरस्य च संवादः

पाठः
प्र.4राजा (असौ) — “तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् ?” — एतत् कः, कदा च अवदत् ? (पृष्ठ 126)
उत्तर
उत्तरम् — एतत् राजा शूद्रकः मनसि व्यचिन्तयत् — यदा सः गुप्ततया वीरवरस्य सपरिवारं सर्वस्वसमर्पणम् अपश्यत्। तदा सः व्यचिन्तयत् — “जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः। अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति॥ तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम्।”
प्र.5देवी — “वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि।” — देवी केन प्रसन्ना अभवत्, किं च वरम् अयच्छत् ? (पृष्ठ 126)
उत्तर
उत्तरम् — देवी सर्वमङ्गला राज्ञः शूद्रकस्य सत्त्वोत्कर्षेण (सत्त्वगुणस्य पराकाष्ठया) भृत्यवात्सल्येन च प्रसन्ना अभवत्। सा वरम् अयच्छत् — “नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति। … तद् गच्छ, विजयी भव। अयमपि सपरिवारो जयतु राजपुत्र आदर्शचरितो वीरवरः।” अतः राज्ञः राज्यं रक्षितम्, वीरवरः च सपरिवारः पुनः जीवितः अभवत्।
प्र.6राजा — (तं वीक्ष्य) “का वार्ता राजपुत्र !” — वीरवरः किम् उत्तरम् अयच्छत्, ततः किम् अभवत् ? (पृष्ठ 126)
उत्तर
उत्तरम् — वीरवरः अवदत् — “देव ! सा रोदनपरा नारी मद्दर्शनाददृश्यतां गता। न हि कापि वार्ताऽन्या स्वामिन् !” ततः परमां प्रीतिं गतो महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 127–128शब्दार्थ-सारण्यौ तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भः

शब्दार्थाः
प्र.7मातृभाषया अर्थं लिखत — (प्रथमा सारणी, पृष्ठ 127; अन्तिमः स्तम्भः रिक्तः अस्ति, तत्र स्वमातृभाषया अर्थः लेखनीयः।)
उत्तर

नमूना उत्तर (मातृभाषा हिन्दी): अन्तिम स्तम्भ में अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखना है। हिन्दी-भाषी विद्यार्थी नीचे के ‘हिन्दी’ स्तम्भ के अर्थ लिख सकते हैं; अन्य भाषा वाले विद्यार्थी उसी अर्थ को अपनी भाषा में लिखें।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
आवासम्गृहम्घरHouse
निद्रालसाम्निद्राप्रभावेण आलस्ययुक्ताम्नींद के कारण अलसाई हुई कोTo the languishing due to sleepiness
दुहितरम्पुत्रीम्बेटी कोDaughter
अवर्णयत्वर्णनम् अकरोत्वर्णन कियाDescribed
सानन्दम्प्रसन्नतयाप्रसन्नता के साथHappily
आहअकथयत्कहाSaid
विनियोगःनियुक्तिःनियुक्त (करना), लगानाUtilisation
परमश्लाघ्यःअत्यन्तं प्रशंसनीयःपरम प्रशंसा के योग्यMost appreciable
उत्सृजेत्त्यक्तव्यम्त्यागना चाहिएShould sacrifice
सन्निमित्तेसमुपयुक्ते कारणेबहुत अच्छा कारण होने परHaving good cause
वरम्श्रेयस्करम्प्रशंसनीय, अच्छाPraiseworthy
ब्रवीतिवदतिकहता हैSays
आचरितव्यम्आचरणीयम्आचरण करना चाहिएShould follow
निस्तारः(ऋणाद्) विमुक्तिःचुकाना, छुटकाराRepay
आयतनम्परिसरःआँगन (मन्दिर-परिसर)Courtyard
गृह्यताम्स्वीकुरुस्वीकार करोAccept
प्र.8मातृभाषया अर्थं लिखत — (द्वितीया सारणी, पृष्ठ 128; अन्तिमः स्तम्भः रिक्तः अस्ति, तत्र स्वमातृभाषया अर्थः लेखनीयः।)
उत्तर

नमूना उत्तर (मातृभाषा हिन्दी): पृष्ठ 128 की सारणी के नौ शब्द — अन्तिम स्तम्भ में ‘हिन्दी’ स्तम्भ के अर्थ (या अपनी मातृभाषा में वही अर्थ) लिखिए।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
प्रयोजनम्लक्ष्यम्उद्देश्यPurpose
उत्क्षिप्तःउत्थापितःउठाया गयाLifted upward
प्रत्यक्षीभूतयाप्रत्यक्ष-रूपेण विराजमानयाप्रत्यक्ष रूप से उपस्थित के द्वाराBy the one who has become manifest
राज्यभङ्गःराज्य-नाशनम्राज्य का नाशDownfall of the empire
सत्त्वोत्कर्षेणसत्त्वगुणस्य पराकाष्ठयासत्त्वगुण की पराकाष्ठा सेBy the excellence of purity
वात्सल्येनस्नेहेनवात्सल्यभाव सेWith affection
उक्त्वाकथयित्वाकहकरAfter saying
प्रासादम्राजभवनम्राजभवनPalace
भूपालःराजाराजाKing

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 128–130व्याकरण-पेटिका — वाच्यं त्रिविधम् : १. कर्तृवाच्यम् · २. कर्मवाच्यम् · ३. भाववाच्यम्

व्याकरणम्
प्र.9कर्तृवाच्यं किम् ? उदाहरणैः सह स्पष्टीकुरुत। (पृष्ठ 128)
उत्तर
नियमः — कर्तृवाच्ये वाक्ये कर्तृपदस्य प्रथमा विभक्तिः भवति, क्रियापदं च कर्तृपदानुसारि भवति। अर्थात् क्रियापदस्य पुरुषः वचनं च कर्तृपदस्य अनुसारेण भवति। वाक्ये कर्मपदम् अस्ति चेत् तस्य द्वितीया विभक्तिः भवति।

पुस्तक के उदाहरण (पृष्ठ 129):

पुरुषःएकवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःबालकः ग्रामं गच्छति।बालकाः ग्रामं गच्छन्ति।
मध्यमपुरुषःत्वं ग्रामं गच्छसि।यूयं ग्रामं गच्छथ।
उत्तमपुरुषःअहं ग्रामं गच्छामि।वयं ग्रामं गच्छामः।
प्र.10कर्मवाच्यं किम् ? क्रियापदस्य रूपं कथं सिध्यति ? (पृष्ठ 129–130)
उत्तर
नियमः — कर्मवाच्ये कर्तृपदस्य तृतीया विभक्तिः, कर्मपदस्य प्रथमा विभक्तिः, तथा च क्रियापदं कर्मपदानुसारि भवति। अर्थात् क्रियापदस्य पुरुषः वचनं च कर्मपदस्य अनुसारेण भवति।
क्रियापदस्य रूपम् — धातुः + य + आत्मनेपदम्।
यथा — गम् (धातुः) + य + ते (आत्मनेपदप्रत्ययः) = गम्यते।

पुस्तक के उदाहरण (पृष्ठ 129):

कर्तृवाच्यम्कर्मवाच्यम् (एकवचनम्)कर्मवाच्यम् (बहुवचनम्)
बालकः ग्रामं गच्छति।बालकेन ग्रामः गम्यते।बालकेन ग्रामाः गम्यन्ते।
त्वं ग्रामं गच्छसि।त्वया ग्रामः गम्यते।युष्माभिः ग्रामाः गम्यन्ते।
अहं ग्रामं गच्छामि।मया ग्रामः गम्यते।अस्माभिः ग्रामाः गम्यन्ते।
प्र.11भाववाच्यं कदा प्रयुज्यते ? के धातवः सर्वदा अकर्मकाः भवन्ति ? (पृष्ठ 130)
उत्तर
नियमः — अकर्तृवाच्यवाक्ये यदि कर्मपदस्य अभावः भवति, तर्हि भाववाच्यस्य प्रयोगः भवति। तदा कर्तृपदस्य तृतीया विभक्तिः भवति, क्रियापदस्य च केवलम् एकम् एव अपरिवर्तनीयं रूपं भवति — तत् च प्रथमपुरुषस्य एकवचनं रूपम्।

पुस्तक के उदाहरण (पृष्ठ 130):

कर्ता (तृतीया)भाववाच्य-वाक्यम्क्रियापदम्
बालकेनबालकेन हस्यते।हस्यते
बालकैःबालकैः हस्यते।हस्यते
त्वया / युष्माभिःत्वया हस्यते। युष्माभिः हस्यते।हस्यते
मया / अस्माभिःमया हस्यते। अस्माभिः हस्यते।हस्यते
सदा अकर्मकाः धातवः — हस्, क्रन्द्, स्था, स्ना, शी, भू इत्यादयः।

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 131प्रश्नः १ : निम्नलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयानि स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

अभ्यासः
प्र.12(क) वीरवरो पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्।
उत्तर
उत्तरम् — कः पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत् ?

कारणम् — ‘वीरवरः’ कर्ता है (पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन), अतः ‘कः’।

प्र.13(ख) ततस्ते सर्वे सर्वमङ्गलाया आयतनं गताः।
उत्तर
उत्तरम् — ततस्ते सर्वे कस्याः आयतनं गताः ?

कारणम् — ‘सर्वमङ्गलायाः’ स्त्रीलिङ्ग षष्ठी एकवचन है, अतः ‘कस्याः’।

प्र.14(ग) वीरवरः वर्तनस्य निस्तारं पुत्रोत्सर्गेण अकरोत्।
उत्तर
उत्तरम् — वीरवरः वर्तनस्य निस्तारं केन अकरोत् ?

कारणम् — ‘पुत्रोत्सर्गेण’ तृतीया एकवचन (करण) है, अतः ‘केन’।

प्र.15(घ) राजा स्वप्रासादं प्राविशत्।
उत्तर
उत्तरम् — राजा कं प्राविशत् ?

कारणम् — ‘स्वप्रासादम्’ पुंलिङ्ग द्वितीया एकवचन (कर्म) है, अतः ‘कम्’।

प्र.16(ङ) महीपतिः वीरवराय समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत्।
उत्तर
उत्तरम् — महीपतिः कस्मै समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत् ?

कारणम् — ‘वीरवराय’ पुंलिङ्ग चतुर्थी एकवचन (सम्प्रदान) है, अतः ‘कस्मै’।

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 131प्रश्नः २ : अधोलिखितान् प्रश्नान् उत्तरत

अभ्यासः
प्र.17(क) वीरवरः किम् अवर्णयत् ?
उत्तर
उत्तरम् — वीरवरः अखिलराजलक्ष्मीसंवादम् अवर्णयत्।

(वीरवर ने राजलक्ष्मी के साथ हुए पूरे संवाद का वर्णन किया।)

प्र.18(ख) प्राज्ञः धनानि जीवितञ्च केभ्यः उत्सृजेत् ?
उत्तर
उत्तरम् — प्राज्ञः धनानि जीवितञ्च परेभ्यः (परार्थे) उत्सृजेत्।

(बुद्धिमान् को धन और जीवन दूसरों के हित के लिए त्याग देना चाहिए।)

प्र.19(ग) केन सदृशः लोके न भूतो न भविष्यति ?
उत्तर
उत्तरम् — वीरवरेण (अनेन) सदृशः लोके न भूतो न भविष्यति।

(वीरवर के समान संसार में न कोई हुआ है, न होगा — राजा शूद्रक का विचार।)

प्र.20(घ) का अदृश्या अभवत् ?
उत्तर
उत्तरम् — सा रोदनपरा नारी (राजलक्ष्मीः) अदृश्या अभवत्।

(वह रोती हुई स्त्री — राजलक्ष्मी — अदृश्य हो गई।)

प्र.21(ङ) सपरिवारः वीरवरः कुत्र गतवान् ?
उत्तर
उत्तरम् — सपरिवारः वीरवरः सानन्दं स्वगृहं गतवान्।

(परिवार सहित वीरवर प्रसन्नतापूर्वक अपने घर गया।)

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 132प्रश्नः ३ : अधोलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयपदानि केभ्यः प्रयुक्तानि इति उदाहरणानुगुणं लिखत

अभ्यासः
प्र.22उदाहरणम् — धन्यः अहम् स्वामिजीवितरक्षार्थं विनियुक्तः। → शक्तिधराय ‖ (क) भगवति ! न मे प्रयोजनं राज्येन जीवितेन वा।
उत्तर
उत्तरम् — शूद्रकाय (राज्ञे शूद्रकाय)

कारणम् — यह राजा शूद्रक का वचन है (देवी से); ‘मे’ = मम, राजा के लिए।

प्र.23(ख) वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि।
उत्तर
उत्तरम् — शूद्रकाय (राज्ञे शूद्रकाय)

कारणम् — देवी ‘वत्स !’ कहकर राजा शूद्रक से बोल रही हैं; ‘ते’ = तव, राजा के लिए।

प्र.24(ग) धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च।
उत्तर
उत्तरम् — वीरवत्यै

कारणम् — यह वीरवती (वीरवर की पुत्री) का वचन है; ‘यस्याः’ उसी के लिए है।

प्र.25(घ) तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् !
उत्तर
उत्तरम् — शूद्रकाय (राज्ञे शूद्रकाय)

कारणम् — यह राजा शूद्रक का मन में किया गया विचार है; ‘मम’ राजा के लिए।

प्र.26(ङ) अयम् अपि सपरिवारो जीवतु।
उत्तर
उत्तरम् — वीरवराय (राजपुत्राय वीरवराय)

कारणम् — देवी का वचन है: ‘अयमपि सपरिवारो जयतु राजपुत्र आदर्शचरितो वीरवरः’; ‘अयम्’ = वीरवरः।

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 132प्रश्नः ४ : उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानि वाक्यानि अन्वयरूपेण लिखत

अभ्यासः
प्र.27यथा — कृतो मया गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो स्वपुत्रोत्सर्गेण। → गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो मया स्वपुत्रोत्सर्गेण कृतः। ‖ (क) नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति।
उत्तर
अन्वयः — इदानीं ते राज्यभङ्गः न भविष्यति।
प्र.28(ख) तेन पातितं स्वशिरः स्वकरस्थखड्गेन।
उत्तर
अन्वयः — तेन स्वकरस्थखड्गेन स्वशिरः पातितम्।
प्र.29(ग) तदा ममायुःशेषेणापि जीवतु राजपुत्रो वीरवरः सह पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च।
उत्तर
अन्वयः — तदा राजपुत्रः वीरवरः पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च सह मम आयुःशेषेण अपि जीवतु।
प्र.30(घ) तत्क्षणादेव देवी गताऽदर्शनम्।
उत्तर
अन्वयः — देवी तत्क्षणात् एव अदर्शनं गता।
प्र.31(ङ) महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।
उत्तर
अन्वयः — महीपतिः तस्मै राजपुत्राय वीरवराय समग्रकर्णाटप्रदेशं प्रायच्छत्।
प्र.32(च) जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः।
उत्तर
अन्वयः — मादृशाः क्षुद्रजन्तवः जायन्ते च म्रियन्ते च।

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 133प्रश्नः ५ : उदाहरणानुगुणम् अधोलिखितानां पदानां पदच्छेदं कुरुत

अभ्यासः
प्र.33यथा — यद्येवमस्मत्कुलोचितम् = यदि-एवम्-अस्मत्-कुलोचितम् · सत्त्वोत्कर्षेण = सत्त्व-उत्कर्षेण ‖ (क) गृहीतस्वामिवर्तनस्य =
उत्तर
पदच्छेदः — गृहीत-स्वामि-वर्तनस्य
प्र.34(ख) निस्तारोपायः =
उत्तर
पदच्छेदः — निस्तार-उपायः
प्र.35(ग) गृह्यतामेष =
उत्तर
पदच्छेदः — गृह्यताम्-एषः
प्र.36(घ) स्वपुत्रोत्सर्गेण =
उत्तर
पदच्छेदः — स्व-पुत्र-उत्सर्गेण
प्र.37(ङ) स्वकरस्थखड्गेन =
उत्तर
पदच्छेदः — स्व-कर-स्थ-खड्गेन
प्र.38(च) तदेतत्परित्यक्तेन =
उत्तर
पदच्छेदः — तत्-एतत्-परित्यक्तेन
प्र.39(छ) स्वशिरश्छेदनार्थमुत्क्षिप्तः =
उत्तर
पदच्छेदः — स्व-शिरः-छेदन-अर्थम्-उत्क्षिप्तः
प्र.40(ज) मद्दर्शनाददृश्यताम् =
उत्तर
पदच्छेदः — मत्-दर्शनात्-अदृश्यताम्
प्र.41(झ) तत्क्षणादेव =
उत्तर
पदच्छेदः — तत्-क्षणात्-एव
प्र.42(ञ) लब्धजीवितः =
उत्तर
पदच्छेदः — लब्ध-जीवितः

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 133–134प्रश्नः ६ (क) : उदाहरणानुगुणं पाठगतानि पदानि अधिकृत्य सन्धियुक्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत

अभ्यासः
प्र.43यथा — स्व + आवासम् = स्वावासम् ‖ तत् + श्रुत्वा · दुहितरम् + च · धन्यः + अहम् · जीवितम् + च + एव · विलम्बः + तात · कः + अधुना · न + आचरितव्यम् · धन्या + अहम् · निस्तारः + उपायः · वीरवरः + अवदत् · ततः + असौ · ततः + ते
उत्तर

उत्तरम् — (पहली पंक्ति पुस्तक का उदाहरण है)

सन्धि-विच्छेदःसन्धियुक्तं पदम्सन्धि-नियमःपाठे प्रयोगः
स्व + आवासम्स्वावासम्दीर्घ (अ + आ = आ)वीरवरो स्वावासं गत्वा…
तत् + श्रुत्वातच्छ्रुत्वाश्चुत्व + छत्व (त् + श् = च् + छ्)(तच्छ्रुत्वा सानन्दम्)
दुहितरम् + चदुहितरञ्चपरसवर्ण (म् → ञ्, ‘च’ वर्ग के पहले)पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्
धन्यः + अहम्धन्योऽहम्विसर्ग (अः + अ = ओ + ऽ)धन्योऽहं स्वामिजीवितरक्षार्थं…
जीवितम् + च + एवजीवितञ्चैवपरसवर्ण (म् → ञ्) + वृद्धि (अ + ए = ऐ)धनानि जीवितञ्चैव परार्थे…
विलम्बः + तातविलम्बस्तातविसर्ग (अः + त् = अस्, सकार-आदेश)तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?
कः + अधुनाकोऽधुनाविसर्ग (अः + अ = ओ + ऽ)तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?
न + आचरितव्यम्नाचरितव्यम्दीर्घ (अ + आ = आ)अस्मत्कुलोचितं नाचरितव्यं तर्हि…
धन्या + अहम्धन्याहम्दीर्घ (आ + अ = आ)धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च
निस्तारः + उपायःनिस्तारोपायःसमास में ‘निस्तार’ + ‘उपायः’ — गुण (अ + उ = ओ)पाठ में ‘निस्तारस्य उपायः’; समस्त पद ‘निस्तारोपायः’ प्रश्न ५ (ख) में
वीरवरः + अवदत्वीरवरोऽवदत्विसर्ग (अः + अ = ओ + ऽ)— (मुद्रित पाठ में नहीं)
ततः + असौततोऽसौविसर्ग (अः + अ = ओ + ऽ)ततोऽसौ व्यचिन्तयत्—
ततः + तेततस्तेविसर्ग (अः + त् = अस्, सकार-आदेश)ततस्ते सर्वे सर्वमङ्गलाया आयतनं गताः

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 134प्रश्नः ६ (ख) : निम्नलिखितपदानां सन्धिच्छेदं कुरुत

अभ्यासः
प्र.44शूद्रकोऽपि · पुनर्भूपालेन · महीपतिस्तस्मै · प्रायच्छत् · नृपतिरपि · सर्वेषामदृश्य · वार्ताऽन्या · राज्यभङ्गस्ते · गतिर्गन्तव्या · इत्युक्त्वा · नेदानीं · प्रीतास्मि
उत्तर

यह प्रश्न 6 (क) का उल्टा है — यहाँ जुड़े हुए पद को तोड़ना है।

सन्धियुक्तं पदम्सन्धिच्छेदःसन्धि-नियमः
शूद्रकोऽपिशूद्रकः + अपिविसर्ग (अः + अ = ओ + ऽ)
पुनर्भूपालेनपुनः + भूपालेनविसर्ग → र् (घोष व्यञ्जन ‘भ्’ के पहले)
महीपतिस्तस्मैमहीपतिः + तस्मैविसर्ग → स् (‘त्’ के पहले)
प्रायच्छत्प्र + अयच्छत्दीर्घ (अ + अ = आ)
नृपतिरपिनृपतिः + अपिविसर्ग → र् (इः + अ = इर्)
सर्वेषामदृश्यसर्वेषाम् + अदृश्यम् + अ = म (केवल वर्णों का मेल); पाठ में ‘सर्वेषामदृश्य एव’ (अदृश्यः + एव)
वार्ताऽन्यावार्ता + अन्यादीर्घ (आ + अ = आ); मिले हुए ‘अ’ को पुस्तक ने अवग्रह ‘ऽ’ से दिखाया है
राज्यभङ्गस्तेराज्यभङ्गः + तेविसर्ग → स् (‘त्’ के पहले)
गतिर्गन्तव्यागतिः + गन्तव्याविसर्ग → र् (घोष व्यञ्जन ‘ग्’ के पहले)
इत्युक्त्वाइति + उक्त्वायण् (इ + उ = य् + उ)
नेदानीम्न + इदानीम्गुण (अ + इ = ए)
प्रीतास्मिप्रीता + अस्मिदीर्घ (आ + अ = आ)

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 135प्रश्नः ७ : अधोलिखितानि कथनानि कथायाः घटनानुसारं लिखत

अभ्यासः
प्र.45(क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रकः अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।
(ख) पितुः वार्तां श्रुत्वा शक्तिधरः प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।
(ग) प्रातः राजा वीरवरम् अपृच्छत् ‘ह्यः रात्रौ किम् अभवत्’?
(घ) वीरवरो गृहं गत्वा पत्नीं पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।
(ङ) वीरवरेण उक्तम् – स्वामिन् ! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।
(च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्याः कृपया सर्वे जीवितवन्तः।
(छ) वीरवरः परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।
उत्तर
घटनानुसारं क्रमः — (घ) → (ख) → (छ) → (क) → (च) → (ग) → (ङ)

पूरा क्रम वाक्यों सहित :

क्रमःकथनम्हिन्दी में क्या हुआ
१. (घ)वीरवरो गृहं गत्वा पत्नीं पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।वीरवर घर जाकर पत्नी, पुत्र और पुत्री को जगाता है और सारी बात बताता है।
२. (ख)पितुः वार्तां श्रुत्वा शक्तिधरः प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।पिता की बात सुनकर शक्तिधर प्रसन्नता से अपने समर्पण के लिए तैयार हो जाता है।
३. (छ)वीरवरः परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।सब सर्वमङ्गला के मन्दिर जाते हैं और वीरवर परिवार सहित सर्वस्व अर्पित कर देता है।
४. (क)सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रकः अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।छिपकर सब देख रहा राजा शूद्रक भी अपना सर्वस्व देने को तैयार हो जाता है।
५. (च)भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्याः कृपया सर्वे जीवितवन्तः।भगवती प्रसन्न होती हैं और उनकी कृपा से सब जीवित हो जाते हैं।
६. (ग)प्रातः राजा वीरवरम् अपृच्छत् ‘ह्यः रात्रौ किम् अभवत्’?अगले दिन सुबह राजा वीरवर से पूछता है — “कल रात क्या हुआ?”
७. (ङ)वीरवरेण उक्तम् – स्वामिन् ! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।वीरवर कहता है — “स्वामिन्! कोई बात नहीं। वह स्त्री अदृश्य हो गई।”

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 135–136प्रश्नः १ : श्लोकानां पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च पठत स्मरत च

योग्यताविस्तरः
प्र.46श्लोकः १ — धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्। सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥ १॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — धनानि · जीवितम् · च · एव · परार्थे · प्राज्ञः · उत्सृजेत् · सन्निमित्ते · वरम् · त्यागः · विनाशे · नियते · सति।
अन्वयः — प्राज्ञः धनानि जीवितम् चैव परार्थे उत्सृजेत्। विनाशे नियते सति सन्निमित्ते त्यागो वरम्।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — परोपकारार्थं बुद्धिमान् सम्पदां जीवनं च त्यक्तुं सिद्धः भवेत्। यतः शरीरस्य नाशः तु भवति एव। अतः तस्य सत्कार्यार्थं त्यागः श्रेष्ठः खलु।
प्र.47श्लोकः २ — जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः। अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति॥ २॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — जायन्ते · च · म्रियन्ते · च · मादृशाः · क्षुद्रजन्तवः · अनेन · सदृशः · लोके · न · भूतः · न · भविष्यति।
अन्वयः — मादृशाः क्षुद्रजन्तवः जायन्ते च म्रियन्ते च। लोके अनेन सदृशः न भूतः न भविष्यति च।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — मत्सदृशाः अल्पाः जन्म मृत्युं च प्राप्नुवन्ति। एतादृशः जनः तु लोके पूर्वं न जातः न अग्रे भविष्यति च।

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 136प्रश्नः २ (क) : सुभाषितानि पठत स्मरत च

योग्यताविस्तरः
प्र.48यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदन-ताप-ताडनैः। तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा॥ — अस्य अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
अन्वयः — यथा कनकं चतुर्भिः निघर्षण-छेदन-ताप-ताडनैः परीक्ष्यते, तथा पुरुषः चतुर्भिः कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा (च) परीक्ष्यते।
अर्थः — जैसे सोना चार कसौटियों से परखा जाता है — निघर्षण (कसौटी पर घिसना), छेदन (काटना), ताप (आग में तपाना) और ताडन (हथौड़े से पीटना) — वैसे ही मनुष्य भी चार बातों से परखा जाता है : कुल (वंश-परम्परा), शील (चरित्र, स्वभाव), गुण (योग्यता) और कर्म (उसके काम)।
प्र.49कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥ — अस्य अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — कर्मणि · एव · अधिकारः · ते · मा · फलेषु · कदाचन। मा · कर्मफलहेतुः · भूः · मा · ते · सङ्गः · अस्तु · अकर्मणि।
अन्वयः — ते कर्मणि एव अधिकारः, फलेषु कदाचन मा (अधिकारः)। कर्मफलहेतुः मा भूः। ते अकर्मणि सङ्गः मा अस्तु।
अर्थः — तुम्हारा अधिकार केवल कर्म पर है, फलों पर कभी नहीं। तुम कर्मफल के कारण मत बनो (अर्थात् फल की इच्छा से कर्म मत करो), और कर्म न करने में भी तुम्हारी आसक्ति न हो।
प्र.50यो हि स्वधर्मनिरतः स तेजस्वी भवेदिह। विना स्वधर्मान्न सुखं स्वधर्मो हि परं तपः॥ — अस्य अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — यः · हि · स्वधर्मनिरतः · सः · तेजस्वी · भवेत् · इह। विना · स्वधर्मात् · न · सुखम् · स्वधर्मः · हि · परम् · तपः।
अन्वयः — यः हि स्वधर्मनिरतः (भवति), सः इह तेजस्वी भवेत्। स्वधर्मात् विना सुखं न (भवति)। स्वधर्मः हि परं तपः (अस्ति)।
अर्थः — जो अपने धर्म (कर्तव्य) में लगा रहता है, वही इस संसार में तेजस्वी होता है। अपने कर्तव्य के बिना सुख नहीं मिलता। अपना कर्तव्य ही सबसे बड़ा तप है।

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 136प्रश्नः २ (ख) : अकर्मकधातुलक्षणम्

योग्यताविस्तरः
प्र.51धातोरर्थान्तरे वृत्ते धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात्। प्रसिद्धेरविविक्षातः धातोरकर्मिका क्रिया॥ — अकर्मकधातोः लक्षणं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर
अन्वयः — धातोः अर्थान्तरे वृत्ते, धात्वर्थेन उपसङ्ग्रहात्, प्रसिद्धेः, अविवक्षातः (च) धातोः क्रिया अकर्मिका (भवति)।
अर्थः — धातु की क्रिया चार कारणों से अकर्मक (कर्म-रहित) हो जाती है —
१. अर्थान्तरे वृत्ते — धातु जब अपने मूल अर्थ को छोड़कर दूसरे अर्थ में चले।
२. धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात् — कर्म धातु के अर्थ में ही समा जाए।
३. प्रसिद्धेः — कर्म इतना प्रसिद्ध हो कि उसे कहने की आवश्यकता ही न रहे।
४. अविवक्षातः — वक्ता कर्म को कहना ही न चाहे (विवक्षा न हो)।

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 136प्रकल्प-कार्यम् : पाठस्य कथाधारेण नाटक-रचना तथा मञ्चनम्

परियोजनाकार्यम्
प्र.52पाठस्य कथाधारेण सरलसंस्कृतेन एकं नाटकं रचयत तस्य मञ्चनं च कुरुत।
उत्तर

उत्तरम् — चार दृश्य : घर → मन्दिर (समर्पण) → देवी का वरदान → अगले दिन राजद्वार। पहले दृश्य का नमूना —

नमूना दृश्यम् (नमूना उत्तर — दृश्यम् १, संक्षेपेण) —
सूत्रधारः — अद्य कृष्णचतुर्दशी। अर्धरात्रौ वीरवरः स्वावासं प्रत्यागच्छति।
वीरवरः — (पत्नीं पुत्रं दुहितरं च प्रबोधयन्) उत्तिष्ठत ! शृणुत ! अद्य रात्रौ राजलक्ष्म्या सह मम संवादः अभवत्।
वेदरता — (निद्रालसा) किम् अभवत् आर्यपुत्र ?
वीरवरः — राजा शूद्रकः तृतीये दिवसे पञ्चत्वं यास्यति। एकः एव उपायः — सर्वतः प्रियस्य वस्तुनः देव्यै समर्पणम्।
शक्तिधरः — (सानन्दम्) हे पितः ! जानाम्यहं भवतः सर्वप्रियं वस्तु। तद् अहमेव। तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?
वेदरता — यद्येवम् अस्मत्कुलोचितं नाचरितव्यं, तर्हि गृहीतस्वामिवर्तनस्य कथं निस्तारो भवेत् ?
वीरवती — धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च। तत् कथं विलम्ब्यते ?
सर्वे — (उत्थाय) गच्छामः सर्वमङ्गलायाः आयतनम्।
(पटाक्षेपः)

Chapter 11 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः – Overview

ClassClass 8
SubjectSanskrit
Chapter11 – सन्निमित्ते वरं त्यागः
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 11 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 8 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 11?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…