NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) of the NCERT textbook दीपकम्. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 8 Sanskrit Chapter 11 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- Class: Class 8
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 11 – सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- Textbook: दीपकम् (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) View Download
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 online above, or download the complete question-answer PDF to study सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) offline at any time.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 52 questions of this chapter. The questions solved are:
- शक्तिधरः — (तच्छ्रुत्वा सानन्दम्) “हे पितः ! … तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?” — शक्तिधरः किम् अवदत् ? (पृष्ठ 125)
- वेदरता — “यद्येवम् अस्मत्कुलोचितं नाचरितव्यं तर्हि गृहीतस्वामिवर्तनस्य कथं निस्तारो भवेत् ?” — वेदरतायाः कथनस्य आशयः कः ? (पृष्ठ 125)
- वीरवती — “धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च। तत् कथं विलम्ब्यते ?” — वीरवती किमर्थं स्वं धन्यां मन्यते ? (पृष्ठ 125)
- राजा (असौ) — “तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् ?” — एतत् कः, कदा च अवदत् ? (पृष्ठ 126)
- देवी — “वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि।” — देवी केन प्रसन्ना अभवत्, किं च वरम् अयच्छत् ? (पृष्ठ 126)
- राजा — (तं वीक्ष्य) “का वार्ता राजपुत्र !” — वीरवरः किम् उत्तरम् अयच्छत्, ततः किम् अभवत् ? (पृष्ठ 126)
- मातृभाषया अर्थं लिखत — (प्रथमा सारणी, पृष्ठ 127; अन्तिमः स्तम्भः रिक्तः अस्ति, तत्र स्वमातृभाषया अर्थः लेखनीयः।)
- मातृभाषया अर्थं लिखत — (द्वितीया सारणी, पृष्ठ 128; अन्तिमः स्तम्भः रिक्तः अस्ति, तत्र स्वमातृभाषया अर्थः लेखनीयः।)
- कर्तृवाच्यं किम् ? उदाहरणैः सह स्पष्टीकुरुत। (पृष्ठ 128)
- कर्मवाच्यं किम् ? क्रियापदस्य रूपं कथं सिध्यति ? (पृष्ठ 129–130)
- भाववाच्यं कदा प्रयुज्यते ? के धातवः सर्वदा अकर्मकाः भवन्ति ? (पृष्ठ 130)
- (क) वीरवरो पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्।
- (ख) ततस्ते सर्वे सर्वमङ्गलाया आयतनं गताः।
- (ग) वीरवरः वर्तनस्य निस्तारं पुत्रोत्सर्गेण अकरोत्।
- (घ) राजा स्वप्रासादं प्राविशत्।
- (ङ) महीपतिः वीरवराय समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत्।
- (क) वीरवरः किम् अवर्णयत् ?
- (ख) प्राज्ञः धनानि जीवितञ्च केभ्यः उत्सृजेत् ?
- (ग) केन सदृशः लोके न भूतो न भविष्यति ?
- (घ) का अदृश्या अभवत् ?
- (ङ) सपरिवारः वीरवरः कुत्र गतवान् ?
- उदाहरणम् — धन्यः अहम् स्वामिजीवितरक्षार्थं विनियुक्तः। → शक्तिधराय ‖ (क) भगवति ! न मे प्रयोजनं राज्येन जीवितेन वा।
- (ख) वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि।
- (ग) धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च।
- (घ) तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् !
- (ङ) अयम् अपि सपरिवारो जीवतु।
- यथा — कृतो मया गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो स्वपुत्रोत्सर्गेण। → गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो मया स्वपुत्रोत्सर्गेण कृतः। ‖ (क) नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति।
- (ख) तेन पातितं स्वशिरः स्वकरस्थखड्गेन।
- (ग) तदा ममायुःशेषेणापि जीवतु राजपुत्रो वीरवरः सह पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च।
- (घ) तत्क्षणादेव देवी गताऽदर्शनम्।
- (ङ) महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।
- (च) जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः।
- यथा — यद्येवमस्मत्कुलोचितम् = यदि-एवम्-अस्मत्-कुलोचितम् · सत्त्वोत्कर्षेण = सत्त्व-उत्कर्षेण ‖ (क) गृहीतस्वामिवर्तनस्य =
- (ख) निस्तारोपायः =
- (ग) गृह्यतामेष =
- (घ) स्वपुत्रोत्सर्गेण =
- (ङ) स्वकरस्थखड्गेन =
- (च) तदेतत्परित्यक्तेन =
- (छ) स्वशिरश्छेदनार्थमुत्क्षिप्तः =
- (ज) मद्दर्शनाददृश्यताम् =
- (झ) तत्क्षणादेव =
- (ञ) लब्धजीवितः =
- यथा — स्व + आवासम् = स्वावासम् ‖ तत् + श्रुत्वा · दुहितरम् + च · धन्यः + अहम् · जीवितम् + च + एव · विलम्बः + तात · कः + अधुना · न + आचरितव्यम् · धन्या + अहम् · निस्तारः + उपायः · वीरवरः + अवदत् · ततः + असौ · ततः + ते
- शूद्रकोऽपि · पुनर्भूपालेन · महीपतिस्तस्मै · प्रायच्छत् · नृपतिरपि · सर्वेषामदृश्य · वार्ताऽन्या · राज्यभङ्गस्ते · गतिर्गन्तव्या · इत्युक्त्वा · नेदानीं · प्रीतास्मि
- (क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रकः अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्धः अभवत्। (ख) पितुः वार्तां श्रुत्वा शक्तिधरः प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्धः अभवत्। (ग) प्रातः राजा वीरवरम् अपृच्छत् ‘ह्यः रात्रौ किम् अभवत्’? (घ) वीरवरो गृहं गत्वा पत्नीं पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्। (ङ) वीरवरेण उक्तम् – स्वामिन् ! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्। (च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्याः कृपया सर्वे जीवितवन्तः। (छ) वीरवरः परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।
- श्लोकः १ — धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्। सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥ १॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत।
- श्लोकः २ — जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः। अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति॥ २॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत।
- यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदन-ताप-ताडनैः। तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा॥ — अस्य अर्थं भावं च लिखत।
- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥ — अस्य अर्थं भावं च लिखत।
- यो हि स्वधर्मनिरतः स तेजस्वी भवेदिह। विना स्वधर्मान्न सुखं स्वधर्मो हि परं तपः॥ — अस्य अर्थं भावं च लिखत।
- धातोरर्थान्तरे वृत्ते धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात्। प्रसिद्धेरविविक्षातः धातोरकर्मिका क्रिया॥ — अकर्मकधातोः लक्षणं स्पष्टीकुरुत।
- पाठस्य कथाधारेण सरलसंस्कृतेन एकं नाटकं रचयत तस्य मञ्चनं च कुरुत।
Chapter at a Glance
- पाठ का स्थान और रूप — यह पाठ ‘हितोपदेशः’ की वीरवर-कथा का दूसरा भाग है। पहला पृष्ठ (124) पूरे क-भाग का संस्कृत सारांश देता है, फिर कथा संवाद (नाट्य) रूप में चलती है — ‘शक्तिधरः –’, ‘वेदरता –’, ‘वीरवती –’, ‘वीरवरः –’, ‘देवी –’, ‘राजा –’ तथा कोष्ठक में रङ्गसंकेत ( तच्छ्रुत्वा सानन्दम् , देवीपूजां विधाय , स्वगतम् , साष्टाङ्गं प्रणिपत्य , तं वीक्ष्य )।
- कथा का क्रम — वीरवर घर लौटकर सोए हुए परिवार को जगाता है और राजलक्ष्मी का पूरा संवाद सुनाता है → शक्तिधर स्वयं समझ जाता है कि ‘सर्वप्रिय वस्तु’ वही है और हँसते हुए तैयार हो जाता है → वेदरता और वीरवती भी कुल-धर्म का हवाला देकर सहमत → सब सर्वमङ्गला के मन्दिर जाते हैं → वीरवर पुत्र को अर्पित करता है, फिर स्वयं को, फिर पत्नी और पुत्री भी वैसा ही करती हैं → छिपकर देख रहा राजा शूद्रक भी अपना सर्वस्व देने को उद्यत होता है → देवी प्रकट होकर राजा का हाथ पकड़ लेती हैं और सबको जीवित कर देती हैं → अगले दिन वीरवर फिर द्वार पर सेवारत; पूछने पर कहता है ‘न हि कापि वार्ताऽन्या स्वामिन्’ → प्रसन्न राजा उसे समग्र कर्णाटप्रदेश दे देता है।
- शीर्षक का अर्थ खुलता है — शक्तिधर जिस श्लोक को उद्धृत करता है, वही पाठ का नाम है — धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्। सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥ — शरीर का नाश तो निश्चित ही है; इसलिए किसी अच्छे निमित्त पर किया गया त्याग ही श्रेष्ठ है।
- चरित्रों की परख — वीरवर की कर्तव्यनिष्ठा (‘गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारः’ = लिए हुए वेतन का ऋण चुकाना), शक्तिधर का निःसंकोच उत्साह (‘तत् कोऽधुना विलम्बस्तात ?’), वेदरता का कुलधर्म-बोध , वीरवती का गर्व (‘धन्याहं यस्या ईदृशो जनको भ्राता च’) और राजा का भृत्यवात्सल्य — देवी स्वयं कहती हैं ‘अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि’।
- व्याकरण का केन्द्र (अत्र इदम् अवधेयम्) — वाच्यं त्रिविधम् — (1) कर्तृवाच्यम् : कर्ता में प्रथमा, क्रिया कर्ता के अनुसार (बालकः ग्रामं गच्छति); (2) कर्मवाच्यम् : कर्ता में तृतीया, कर्म में प्रथमा, क्रिया कर्म के अनुसार, रूप = धातु + य + आत्मनेपद (बालकेन ग्रामः गम्यते); (3) भाववाच्यम् : अकर्मक धातु के साथ, कर्ता में तृतीया और क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन में अपरिवर्तित (बालकेन हस्यते, अस्माभिः हस्यते)। सदा अकर्मक धातु — हस्, क्रन्द्, स्था, स्ना, शी, भू।
- अभ्यास और योग्यताविस्तरः — अभ्यास के सात प्रश्न प्रश्ननिर्माण, पाठबोध, सर्वनाम-निर्देश, अन्वय, पदच्छेद, सन्धि/सन्धिच्छेद तथा घटनाक्रम पर हैं। योग्यताविस्तरः में पाठ के दोनों श्लोकों का पदच्छेद–अन्वय–भावार्थ , तीन सुभाषित (कनक-परीक्षा, कर्मण्येवाधिकारस्ते — गीता २.४७, स्वधर्मो हि परं तपः ) और अकर्मकधातुलक्षणम् दिया गया है। परियोजनाकार्यम् — पाठ पर आधारित नाटक रचकर उसका मञ्चन।
How to Download NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 PDF
Follow these simple steps to get the सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) questions-and-answers PDF from दीपकम्.
- Search NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) shown above.
- Click the Download PDF link to save the सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 8 Sanskrit.
- Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम्
- Chapter 2 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- Chapter 4 प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- Chapter 5 गीता सुगीता कर्तव्या
- Chapter 6 डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- Chapter 7 मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- Chapter 8 पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- Chapter 9 कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Chapter 13 वर्णोच्चारण-शिक्षा १
NCERT Solutions for Class 8 – All Subjects
Just like Chapter 11 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 8. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 8.
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 11 |
| Chapter Name | सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) |
| Book Name | दीपकम् |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 8 Sanskrit Chapter 11 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 8 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 8 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) from the NCERT Class 8 Sanskrit textbook दीपकम्, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 8 Sanskrit Chapter 11 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 8 Sanskrit Chapter 11 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 are based on the latest NCERT textbook दीपकम् and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 8 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 8 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 8 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 11 सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः), then please ask in the comments below.
