NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 7) का षष्ठः पाठः — क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्। वर्षा के कारण बाहर न खेल पाने पर दीपिका, भारती और उनकी सखियाँ घर में ही ‘श्लोक-अन्त्याक्षरी’ खेलती हैं — दो गण बनते हैं, ‘ज्ञानमाला’ और ‘रत्नमाला’, और एक गण जिस व्यञ्जनवर्ण पर श्लोक समाप्त करता है, दूसरा गण उसी वर्ण से नया श्लोक आरम्भ करता है। इसी क्रम में विद्या के महत्त्व पर दस सुभाषित-श्लोक आते हैं। नीचे पृष्ठ 57 से 70 तक — संवाद के प्रश्न, दसों श्लोकों के अन्वयः → अर्थः → भावः, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–६ (हर उपभाग सहित), योग्यताविस्तरः, परियोजनाकार्यम् तथा कार्यकलापः — सब क्रम से हल किए गए हैं; पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Kridama Vayam Shlokantyaksharim | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
चित्रकथा — अन्त्याक्षरी क्रीडा (सखियों का संवाद)
श्लोकः १ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: क्)
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः॥१॥
श्लोकः २ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: व्)
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा॥२॥
श्लोकः ३ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: य्)
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय॥३॥
श्लोकः ४ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: त्)
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति॥४॥
श्लोकः ५ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: व्)
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव॥५॥
श्लोकः ६ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: श्)
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः॥६॥
श्लोकः ७ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: न्)
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः॥७॥
श्लोकः ८ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: त्)
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत्॥८॥
श्लोकः ९ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: ण्/न्)
पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम्॥९॥
श्लोकः १० — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: न्)
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्॥१०॥
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 57पाठारम्भः — चित्रकथा (संवादः) : अन्त्याक्षरी क्रीडा
भारती उत्तरं ददाति — वृष्टिः अस्तु नाम । इच्छा अस्ति चेत् क्रीडामः । बहिर्गमनस्य आवश्यकता एव नास्ति । एषा नूतना क्रीडा अस्ति भोः ! ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’ इति ।
[वर्षा हो रही है तो होने दो। यदि इच्छा है तो खेलेंगे। बाहर जाने की आवश्यकता ही नहीं है। यह एक नया खेल है — ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’।]
(सखी उत्तरं ददाति —) अवश्यम् । आगच्छन्तु । वयं सर्वे क्रीडामः ।
[अवश्य। आइए। हम सब (मिलकर) खेलते हैं।]
अन्त्याक्षरी क्रीडा — प्रथमः गणः यं श्लोकं गायति, तस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयः गणः नूतनं श्लोकं गायति ।
[पहला गण जो श्लोक गाता है, उसके अन्तिम व्यञ्जन से दूसरा गण नया श्लोक गाता है।]
क्रीडायाः नियमाः —
- वयं गणद्वयं रचयामः । प्रथमगणस्य नाम — ‘ज्ञानमाला’, द्वितीयगणस्य नाम — ‘रत्नमाला’ ।
[हम दो गण (टोलियाँ) बनाएँगे — पहली ‘ज्ञानमाला’, दूसरी ‘रत्नमाला’।] - आदौ प्रथमगणस्य सदस्यः एकं पद्यं गायति ।
[पहले पहली टोली का सदस्य एक श्लोक गाता है।] - तस्य पद्यस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयगणस्य सदस्यः सदस्या वा अन्यं श्लोकं गायति ।
[उस श्लोक के अन्तिम व्यञ्जन वर्ण से दूसरी टोली का सदस्य/सदस्या दूसरा श्लोक गाता है।] - एवं क्रमशः क्रीडा प्रचलति ।
[इसी क्रम से खेल आगे चलता रहता है।]
पाठस्य श्लोकाः (१–५) — अन्वयः, अर्थः, भावः — पृष्ठ 58–60ज्ञानमालागणस्य रत्नमालागणस्य च श्लोकाः — अतिरिक्त अभ्यासः (पुस्तक में ये प्रश्न-रूप में नहीं हैं; श्लोकों का अन्वय, अर्थ और भाव)
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥१॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः (परन्तु) विद्याहीनाः (जनाः) निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ।
अर्थः — जो लोग रूप और यौवन से सम्पन्न हैं तथा बड़े (उत्तम) कुल में जन्मे हैं, किन्तु विद्याहीन हैं, वे गन्धरहित पलाश (ढाक/टेसू) के फूलों के समान शोभा नहीं पाते।
भावः — रूप, यौवन और ऊँचा कुल विद्या के बिना शोभा नहीं देते; अतः इन सबकी अपेक्षा विद्या ही श्रेष्ठ है।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥२॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — धीमतां कालः काव्यशास्त्रविनोदेन, मूर्खाणां च (कालः) व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति ।
अर्थः — बुद्धिमानों का समय काव्य और शास्त्रों के आनन्द में बीतता है, और मूर्खों का समय व्यसन (बुरी लत/भोग-विलास), नींद अथवा झगड़े में बीतता है।
भावः — बुद्धिमान लोग समय का सदुपयोग पढ़ने-लिखने में करते हैं, मूर्ख उसे व्यर्थ गँवाते हैं; अतः हमें समय विद्याभ्यास में लगाना चाहिए।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्, ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥३॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — खलस्य विद्या विवादाय, धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय (च भवति) । (परं) साधोः एतद्-विपरीतं — (विद्या) ज्ञानाय, (धनं) दानाय, (शक्तिः) रक्षणाय च (भवति) ।
अर्थः — दुष्ट व्यक्ति की विद्या विवाद के लिए, धन घमण्ड के लिए और शक्ति दूसरों को कष्ट देने के लिए होती है। सज्जन का इससे उल्टा होता है — उसकी विद्या ज्ञान के लिए, धन दान के लिए और शक्ति (दुर्बलों की) रक्षा के लिए होती है।
भावः — विद्या, धन और शक्ति का फल व्यक्ति के स्वभाव पर निर्भर है; दुर्जन इनसे दूसरों को हानि पहुँचाता है, सज्जन दूसरों का भला करता है।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः, मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥४॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — येषां (जनानां) विद्या न, तपः न, दानं न, ज्ञानं न, शीलं न, गुणः न, धर्मः (अपि) न (अस्ति), ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः मृगाः मनुष्यरूपेण चरन्ति ।
अर्थः — जिनके पास न विद्या है, न तप, न दान, न ज्ञान, न चरित्र, न गुण और न धर्म — वे इस मृत्युलोक में पृथ्वी पर भार-स्वरूप हैं; वे मनुष्य के रूप में पशु ही विचरते हैं।
भावः — विद्या, तप, दान आदि गुणों से ही मनुष्य सच्चा मनुष्य बनता है; इन गुणों से रहित व्यक्ति पृथ्वी पर भार और पशु के समान है।
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव ॥५॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — यदा विद्या भवेत्, तदा तव वृत्तिः, कीर्तिः, लक्ष्मीः, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञानं, परा शान्तिः च (भवेत्) ।
अर्थः — जब तुम्हारे पास विद्या होगी, तभी तुम्हें आजीविका, कीर्ति, सम्पत्ति, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञान और परम शान्ति — ये सब प्राप्त होंगे।
भावः — विद्या से ही आजीविका, यश, धन, प्रभावशाली वाणी, सच्चा ज्ञान और शान्ति मिलती है; अतः निरन्तर विद्यार्जन करना चाहिए।
पाठस्य श्लोकाः (६–१०) — अन्वयः, अर्थः, भावः — पृष्ठ 61–63ज्ञानमालागणस्य रत्नमालागणस्य च श्लोकाः — अतिरिक्त अभ्यासः (पुस्तक में ये प्रश्न-रूप में नहीं हैं; श्लोकों का अन्वय, अर्थ और भाव)
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता, विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥६॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपं प्रच्छन्नगुप्तं धनं (च अस्ति) । विद्या भोगकरी यशःसुखकरी (च अस्ति) । विद्या गुरूणां गुरुः (अस्ति) । विदेशगमने विद्या बन्धुजनः (भवति) । विद्या परा देवता (अस्ति) । विद्या राजसु पूज्यते, धनं न हि (पूज्यते) । विद्याविहीनः (जनः) पशुः (भवति) ।
अर्थः — विद्या मनुष्य का श्रेष्ठ रूप (सौन्दर्य) है और छिपा हुआ, सुरक्षित धन है। विद्या भोग (सुख-सुविधा) देने वाली तथा यश और सुख देने वाली है। विद्या गुरुओं की भी गुरु है। विदेश-यात्रा में विद्या ही बन्धु है। विद्या ही सर्वश्रेष्ठ देवता है। राजाओं की सभा में विद्या पूजी जाती है, धन नहीं। जो विद्याहीन है वह पशु है।
भावः — विद्या मनुष्य का सौन्दर्य, गुप्त धन, गुरु, बन्धु और सम्मान का आधार है; विद्याहीन व्यक्ति पशु के समान है।
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥७॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — पन्थाः शनैः, कन्था शनैः, पर्वतलङ्घनं शनैः, विद्या शनैः, वित्तं शनैः च — एतानि पञ्च (कार्याणि) शनैः शनैः (करणीयानि) ।
अर्थः — रास्ता धीरे-धीरे (तय होता है), गुदड़ी धीरे-धीरे (सिली जाती है), पर्वत धीरे-धीरे लाँघा जाता है, विद्या धीरे-धीरे (आती है) और धन धीरे-धीरे (जुड़ता है) — ये पाँचों काम धीरे-धीरे ही होते हैं।
भावः — बड़े काम धैर्य से, क्रम-क्रम से ही पूरे होते हैं; विद्या और धन भी निरन्तर प्रयत्न से ही मिलते हैं।
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत् ॥८॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — विद्यया विना नराणां ध्रुवं सौख्यं न जायते । अतः धर्म-अर्थ-मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासं समाचरेत् ।
अर्थः — विद्या के बिना मनुष्यों को निश्चित (स्थायी) सुख नहीं मिलता। इसलिए धर्म, अर्थ और मोक्ष की प्राप्ति के लिए विद्या का अभ्यास करना चाहिए।
भावः — विद्या के बिना स्थायी सुख नहीं मिलता; धर्म, अर्थ और मोक्ष के लिए विद्याभ्यास आवश्यक है।
पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥९॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — चन्द्रः ताराणां भूषणम् (अस्ति), सुमं लतानां भूषणम् (अस्ति), राजा पृथिव्याः भूषणम् (अस्ति), (परं) विद्या सर्वस्य भूषणम् (अस्ति) ।
अर्थः — चन्द्रमा तारों का आभूषण है, फूल लताओं का आभूषण है, राजा पृथ्वी का आभूषण है, किन्तु विद्या सबका आभूषण है।
भावः — चन्द्र, फूल और राजा अपने-अपने क्षेत्र की शोभा बढ़ाते हैं, पर विद्या सबकी शोभा बढ़ाती है।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥१०॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — (विद्याधनं) चोरहार्यं न (अस्ति), राजहार्यं न (अस्ति), भ्रातृभाज्यं न (अस्ति), भारकारि च न (अस्ति); व्यये कृते (विद्याधनं) नित्यं वर्धते एव, (अतः) विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् (अस्ति) ।
अर्थः — विद्यारूपी धन को न चोर चुरा सकता है, न राजा छीन सकता है, न भाइयों में बाँटना पड़ता है और न वह बोझ बनता है; खर्च करने पर वह सदा बढ़ता ही है — इसलिए विद्याधन सब धनों में प्रधान है।
भावः — विद्याधन न चोरी होता है, न छिनता है, न बँटता है, न बोझ बनता है और बाँटने से बढ़ता है; इसलिए वह सब धनों में श्रेष्ठ है।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 64–66शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’
(शब्दाः — ननु, रूपयौवनसम्पन्नाः, विशालकुलसम्भवाः, निर्गन्धाः, किंशुकाः, धीमताम्, व्यसनेन, मदाय, परिपीडनाय, खलः, शीलम्, मर्त्यलोके, भुवि, भारभूताः, कठिनव्रतम्, वृत्तिः, लक्ष्मीः, यशस्विनी, तत्त्वज्ञानम्, प्रच्छन्नगुप्तम्, भोगकरी, यशःसुखकरी, विदेशगमने, परा, विद्याविहीनः, पन्थाः, कन्था, वित्तम्, सौख्यम्, ध्रुवम्, समाचरेत्, अनिवार्यम्, ताराणाम्, भूषणम्, सुमम्, चोरहार्यम्, राजहार्यम्, वितरणेन, भ्रातृभाज्यम्, भारकारि, व्यये कृते, विद्याधनम्, सर्वधनप्रधानम् ।)
पृष्ठ 64–66 की पूरी शब्दार्थ-सारणी। जिनकी मातृभाषा हिन्दी है, वे अन्तिम स्तम्भ में हिन्दी वाला अर्थ लिखें; अन्य मातृभाषा हो तो उसी भाषा में अर्थ लिखें।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी (मातृभाषया अर्थः) | English |
|---|---|---|---|
| ननु | खलु | है न | Isn’t it |
| रूपयौवनसम्पन्नाः | सौन्दर्येण यौवनेन च युक्ताः | सौन्दर्य और यौवन से सम्पन्न | Handsome & youthful |
| विशालकुलसम्भवाः | महति परिवारे जाताः | विशिष्ट परिवार में जन्मे हुए | Born in a privileged family |
| निर्गन्धाः | गन्धहीनाः | गंधहीन | Without fragrance |
| किंशुकाः | पलाशवृक्षाः | ढाक / टेसू का पेड़ | Flame of the forest trees |
| धीमताम् | बुद्धिमताम् | बुद्धिमान लोगों का | Of intelligent people |
| व्यसनेन | भोगविलासेन | भोग-विलास के द्वारा | By addiction and bad habits |
| मदाय | गर्वाय | अभिमान के लिए | For arrogance |
| परिपीडनाय | कष्टदानाय | कष्ट देने के लिए | For troubling |
| खलः | दुष्टः | दुर्जन | Wicked |
| शीलम् | वृत्तम् | चरित्र | Character |
| मर्त्यलोके | पृथिव्याम् | संसार में | In this world |
| भुवि | भूमौ | धरती पर | On the earth |
| भारभूताः | भारकराः | भार | Burden |
| कठिनव्रतम् | दीक्षा / सङ्कल्पपूर्वकं कर्म | कठोर नियम का पालन | Strict observance |
| वृत्तिः | उद्योगः | आजीविका | Occupation |
| लक्ष्मीः | सम्पत् | सम्पत्ति | Wealth |
| यशस्विनी | कीर्तियुक्ता | कीर्ति से युक्त | Endowed with fame |
| तत्त्वज्ञानम् | वास्तविकं ज्ञानम् | यथार्थ ज्ञान | Real knowledge |
| प्रच्छन्नगुप्तम् | आवृतं रक्षितं च | ढँका हुआ और सुरक्षित | Covered and concealed |
| भोगकरी | भोग्यवस्तूनां प्रदात्री | सुख-सुविधाओं / भोग्य वस्तुओं को देने वाली | That which gives materialistic pleasure |
| यशःसुखकरी | या कीर्तिं सुखं च ददाति | ख्याति तथा सुख देने वाली | That which gives fame and happiness |
| विदेशगमने | अन्यदेशेषु भ्रमणसमये | विदेश जाने पर | While travelling to other places |
| परा | श्रेष्ठा | श्रेष्ठ | Great |
| विद्याविहीनः | ज्ञानरहितः | विद्या-रहित | Devoid of education |
| पन्थाः | मार्गः | पथ | The way / route / road |
| कन्था | पुरातनवस्त्रैः निर्मितम् आस्तरणम् | जीर्ण-शीर्ण वस्त्रों से बनी मोटी चादर | Rug made from rags |
| वित्तम् | धनम् | धन | Money |
| सौख्यम् | सुखम् | आनन्द | Happiness |
| ध्रुवम् | स्थिरम् | निश्चित | Certain |
| समाचरेत् | करणीयम् | करना चाहिए | Should do |
| अनिवार्यम् | अत्यन्तम् आवश्यकम् | अत्यन्त आवश्यक | Mandatory |
| ताराणाम् | नक्षत्राणाम् | नक्षत्रों का | Of the stars |
| भूषणम् | अलङ्कारः | आभूषण | Ornament |
| सुमम् | कुसुमम् | पुष्प | Flower |
| चोरहार्यम् | चोरेण हरणयोग्यम् | चोर के द्वारा हरण योग्य | Can be stolen by thieves |
| राजहार्यम् | शासकेन हरणयोग्यम् | राजा के द्वारा हरण करने योग्य | Can be seized by kings |
| वितरणेन | सर्वेभ्यः प्रदानेन | बाँटने से | By distribution |
| भ्रातृभाज्यम् | भ्रातृ-भगिनीषु विभाजनयोग्यम् | भाई-बहनों में बाँटने योग्य | Fit to be divided among siblings |
| भारकारि | भारभूतम् | भार स्वरूप | Heavy |
| व्यये कृते | यदि व्ययः क्रियते | खर्च करने पर | By spending |
| विद्याधनम् | विद्यानामकं धनम् | विद्या रूपी धन | Wealth in the form of knowledge |
| सर्वधनप्रधानम् | सर्वेषु धनेषु मुख्यम् | सभी प्रकार के धनों में प्रमुख | Most important of all kinds of wealth |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 66अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु
निर्गन्धाः ।
[गन्धरहित (किंशुकों के समान)।]
काव्यशास्त्रविनोदेन ।
[काव्य और शास्त्र के आनन्द से।]
मूर्खाणाम् ।
[मूर्खों का।]
विवादाय ।
[विवाद (झगड़े) के लिए।]
ज्ञानाय ।
[ज्ञान (बढ़ाने) के लिए।]
ताराणाम् ।
[तारों का।]
विद्याधनम् ।
[विद्यारूपी धन।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67अभ्यासः — प्रश्नः २ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु
रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः अपि विद्याहीनाः जनाः निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ।
[रूप और यौवन से सम्पन्न तथा बड़े कुल में जन्मे होने पर भी विद्याहीन लोग गन्धरहित पलाश-पुष्पों के समान शोभा नहीं पाते।]
मूर्खाणां कालः व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति ।
[मूर्खों का समय व्यसन से, नींद से अथवा झगड़े से बीतता है।]
दुर्जनः विद्यायाः उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय, शक्तेः उपयोगं च परेषां परिपीडनाय करोति ।
[दुर्जन विद्या का उपयोग झगड़े के लिए, धन का उपयोग घमण्ड के लिए और शक्ति का उपयोग दूसरों को कष्ट देने के लिए करता है।]
येषां न विद्या, न तपः, न दानम्, न ज्ञानम्, न शीलम्, न गुणः, न धर्मः — तादृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति ।
[जिनके पास न विद्या है, न तप, न दान, न ज्ञान, न चरित्र, न गुण और न धर्म — ऐसे मनुष्य पृथ्वी पर भार-स्वरूप होते हैं।]
पन्थाः, कन्था, पर्वतलङ्घनम्, विद्या, वित्तम् — एतानि पञ्च शनैः शनैः साधनीयानि ।
[रास्ता, गुदड़ी, पर्वत लाँघना, विद्या और धन — ये पाँच काम धीरे-धीरे ही सिद्ध करने चाहिए।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67अभ्यासः — प्रश्नः ३ : उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु
| (क) | (ख) |
|---|---|
| तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च | पञ्चैतानि शनैः शनैः |
| खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् | निर्गन्धा इव किंशुकाः |
| शनैर्विद्या शनैर्वित्तं | यदा विद्या भवेत्तव |
| विद्याहीना न शोभन्ते | न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि |
| न चोरहार्यं न च राजहार्यम् | ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय |
| विद्या राजसु पूज्यते | विद्याभ्यासं समाचरेत् |
| अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यः | न हि धनम् |
सही जोड़ियाँ (पुस्तक में पहली जोड़ी उदाहरण के रूप में मिलाई हुई दी गई है) —
| (क) | (ख) | पूर्णः श्लोकांशः |
|---|---|---|
| तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च | यदा विद्या भवेत्तव | श्लोक ५ (उदाहरणम्) |
| खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् | ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय | श्लोक ३ |
| शनैर्विद्या शनैर्वित्तं | पञ्चैतानि शनैः शनैः | श्लोक ७ |
| विद्याहीना न शोभन्ते | निर्गन्धा इव किंशुकाः | श्लोक १ |
| न चोरहार्यं न च राजहार्यम् | न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि | श्लोक १० |
| विद्या राजसु पूज्यते | न हि धनम् | श्लोक ६ |
| अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यः | विद्याभ्यासं समाचरेत् | श्लोक ८ |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67–68अभ्यासः — प्रश्नः ४ : उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु
राजा कस्याः भूषणं भवति ?
[राजा किसका आभूषण होता है?]
कस्य विद्या ज्ञानाय भवति ?
[किसकी विद्या ज्ञान के लिए होती है?]
विद्या केषां गुरुः ?
[विद्या किनकी गुरु है?]
ते मर्त्यलोके भुवि कीदृशाः भवन्ति ?
[वे मृत्युलोक में पृथ्वी पर कैसे होते हैं?]
के न शोभन्ते ?
[कौन शोभा नहीं पाते?]
सर्वस्य लोचनं किम् ?
[सबकी आँख क्या है?]
का राजसु पूज्यते ?
[राजाओं में (राजसभाओं में) कौन पूजी जाती है?]
केन धीमतां कालो गच्छति ?
[किससे बुद्धिमानों का समय बीतता है?]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 68अभ्यासः — प्रश्नः ५ : मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
मञ्जूषा : रक्षणाय, मदाय, विवादाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय
| सज्जनस्य | दुर्जनस्य | ||
|---|---|---|---|
| शक्तिः | …………… | शक्तिः | …………… |
| विद्या | …………… | विद्या | …………… |
| धनम् | …………… | धनम् | …………… |
पूरितम् उत्तरम् —
| सज्जनस्य | दुर्जनस्य | |
|---|---|---|
| शक्तिः | रक्षणाय | परिपीडनाय |
| विद्या | ज्ञानाय | विवादाय |
| धनम् | दानाय | मदाय |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 68अभ्यासः — प्रश्नः ६ : उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु
यथा : ताराणाम् — षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् ।
(क) विद्याम्
(ख) धनस्य
(ग) कलहेन
(घ) नराणाम्
(ङ) मर्त्यलोके
(च) ज्ञानाय
(छ) राजसु
| पदम् | विभक्तिः | वचनम् | मूलशब्दः / अर्थः (अतिरिक्त) |
|---|---|---|---|
| यथा — ताराणाम् | षष्ठी विभक्तिः | बहुवचनम् | तारा (स्त्रीलिङ्गः) — तारों का |
| (क) विद्याम् | द्वितीया विभक्तिः | एकवचनम् | विद्या (स्त्रीलिङ्गः) — विद्या को |
| (ख) धनस्य | षष्ठी विभक्तिः | एकवचनम् | धन (नपुंसकलिङ्गः) — धन का |
| (ग) कलहेन | तृतीया विभक्तिः | एकवचनम् | कलह (पुंलिङ्गः) — झगड़े से |
| (घ) नराणाम् | षष्ठी विभक्तिः | बहुवचनम् | नर (पुंलिङ्गः) — मनुष्यों का |
| (ङ) मर्त्यलोके | सप्तमी विभक्तिः | एकवचनम् | मर्त्यलोक (पुंलिङ्गः) — मृत्युलोक में |
| (च) ज्ञानाय | चतुर्थी विभक्तिः | एकवचनम् | ज्ञान (नपुंसकलिङ्गः) — ज्ञान के लिए |
| (छ) राजसु | सप्तमी विभक्तिः | बहुवचनम् | राजन् (पुंलिङ्गः) — राजाओं में |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 69योग्यताविस्तरः — विद्यायाः सन्दर्भे श्लोकाः तथा ‘विद्या’ शब्दस्य रूपाणि — अतिरिक्त अभ्यासः (पुस्तक में श्लोक और रूप-तालिका दी गई है, प्रश्न नहीं)
नास्ति विद्यासमं वित्तं नास्ति विद्यासमं सुखम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अर्थः — विद्या के समान कोई बन्धु नहीं है, विद्या के समान कोई मित्र नहीं है, विद्या के समान कोई धन नहीं है और विद्या के समान कोई सुख नहीं है।
भावः — विद्या ही सबसे बड़ा बन्धु, मित्र, धन और सुख है।
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अर्थः — विद्या का अभ्यास, तप, ज्ञान, इन्द्रियों का संयम, अहिंसा और गुरु की सेवा — ये सब परम कल्याण करने वाले हैं।
भावः — केवल पढ़ाई नहीं, संयम, अहिंसा और गुरुसेवा के साथ की गई विद्या ही परम कल्याण देती है।
दाने नैव क्षयं याति विद्यारत्नं महाधनम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अर्थः — विद्यारूपी रत्न को न सगे-सम्बन्धी बाँटते हैं, न चोर ले जा सकता है, और दान करने पर भी वह क्षीण नहीं होता — इसलिए विद्यारूपी रत्न ही महान् धन है।
भावः — विद्या न बँटती है, न चुराई जा सकती है, न देने से घटती है; इसलिए वह सबसे बड़ा धन है।
विद्या — आकारान्तः स्त्रीलिङ्गः शब्दः (‘रमा’ शब्दवत्) ।
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमाविभक्तिः | विद्या | विद्ये | विद्याः |
| द्वितीयाविभक्तिः | विद्याम् | विद्ये | विद्याः |
| तृतीयाविभक्तिः | विद्यया | विद्याभ्याम् | विद्याभिः |
| चतुर्थीविभक्तिः | विद्यायै | विद्याभ्याम् | विद्याभ्यः |
| पञ्चमीविभक्तिः | विद्यायाः | विद्याभ्याम् | विद्याभ्यः |
| षष्ठीविभक्तिः | विद्यायाः | विद्ययोः | विद्यानाम् |
| सप्तमीविभक्तिः | विद्यायाम् | विद्ययोः | विद्यासु |
| सम्बोधनम् | (हे) विद्ये ! | (हे) विद्ये ! | (हे) विद्याः ! |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 69परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)
पाँच वर्णों से आरम्भ होने वाले श्लोक (प्रत्येक के नीचे अर्थ लिखकर चार्ट पर लगाइए):
| वर्णः | श्लोकः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| क | काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ | बुद्धिमानों का समय काव्य-शास्त्र में, मूर्खों का व्यसन-नींद-कलह में बीतता है। |
| त | ताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम् । पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥ | चन्द्र तारों का, फूल लताओं का, राजा पृथ्वी का — पर विद्या सबका आभूषण है। |
| व | विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥ | विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख मिलता है। |
| म | माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः । न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥ | जो माता-पिता बालक को नहीं पढ़ाते वे शत्रु हैं; अनपढ़ सभा में हंसों के बीच बगुले-सा लगता है। |
| य | येषां न विद्या न तपो न दानं, ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः । ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः, मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ | विद्या-तप-दान आदि से रहित लोग पृथ्वी पर भार हैं, मनुष्य-रूप में पशु हैं। |
नमूना उत्तर — एक अन्त्याक्षरी-शृंखला:
- उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ (अन्त — ‘मृगाः’ → ग्) - गच्छन् पिपीलिको याति योजनानां शतान्यपि ।
अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥ (अन्त — ‘गच्छति’ → त्) - तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ।
एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ (अन्त — ‘कदाचन’ → न्) - न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ (अन्त — ‘विन्दति’ → त्) - त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् ।
कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनित्यताम् ॥ (अन्त — ‘अनित्यताम्’ → ‘म्’ से पूर्व त्) …
कार्यकलापः — पृष्ठ 70कार्यकलापः (कक्षा-गतिविधियाँ)
प्रथमः छात्रः — रामः (‘म’कारः अन्तिमवर्णः)
द्वितीयः छात्रः — मानवः (‘व’कारः अन्तिमवर्णः)
तृतीयः छात्रः — वनम् (अत्र ‘न’कारः अन्तिमवर्णः)
चतुर्थः छात्रः — नकुलः (एवमेव अग्रे क्रीडा भविष्यति)
नियमः — यदा पदस्य अन्ते ‘म्’-वर्णः, विसर्गः (ः) अनुस्वारः (ं) वा भवति, तदा तेभ्यः पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य एव अग्रिमं पदं वक्तव्यम् ।
[जब शब्द के अन्त में ‘म्’, विसर्ग या अनुस्वार हो, तब उनसे पहले वाला व्यञ्जन लेकर ही अगला शब्द बोलना चाहिए।]
नमूना उत्तर (आगे का क्रम) — नकुलः → लता (ल) → तरुः (त) → रविः (र) → वनम् (व) → नदी (न) → दयालुः (द) → लेखनी (ल) → नगरम् (न) → रथः (र) …
प्रथमः छात्रः — गच्छति
द्वितीयः छात्रः — गच्छति पठति
तृतीयः छात्रः — गच्छति पठति लिखति
चतुर्थः छात्रः — गच्छति पठति लिखति नयति
- प्रथमः छात्रः — पिबति
- द्वितीयः छात्रः — पिबति खादति
- तृतीयः छात्रः — पिबति खादति धावति
- चतुर्थः छात्रः — पिबति खादति धावति क्रीडति
- पञ्चमः छात्रः — पिबति खादति धावति क्रीडति हसति
- षष्ठः छात्रः — पिबति खादति धावति क्रीडति हसति शृणोति
(पुस्तक में यह श्लोक बिन्दुओं वाले अक्षरों में छपा है, जिन पर लिखना है)
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥
बिन्दुओं वाले अक्षरों पर रंगीन कलम (वर्णलेखनी) से लिखकर पूरा किया गया श्लोक —
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥
अर्थः — क्षण-क्षण करके विद्या और कण-कण करके धन कमाना चाहिए। (क्योंकि) क्षण नष्ट हो जाने पर विद्या कहाँ से मिलेगी और कण नष्ट हो जाने पर धन कहाँ से मिलेगा?
Chapter 6 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 5 Seva Hi Paramo Dharmah
- Next: Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 6 – Kridama Vayam Shlokantyaksharim |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 6 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 6?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.