Skip to content

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 7) का षष्ठः पाठः — क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्। वर्षा के कारण बाहर न खेल पाने पर दीपिका, भारती और उनकी सखियाँ घर में ही ‘श्लोक-अन्त्याक्षरी’ खेलती हैं — दो गण बनते हैं, ‘ज्ञानमाला’ और ‘रत्नमाला’, और एक गण जिस व्यञ्जनवर्ण पर श्लोक समाप्त करता है, दूसरा गण उसी वर्ण से नया श्लोक आरम्भ करता है। इसी क्रम में विद्या के महत्त्व पर दस सुभाषित-श्लोक आते हैं। नीचे पृष्ठ 57 से 70 तक — संवाद के प्रश्न, दसों श्लोकों के अन्वयः → अर्थः → भावः, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–६ (हर उपभाग सहित), योग्यताविस्तरः, परियोजनाकार्यम् तथा कार्यकलापः — सब क्रम से हल किए गए हैं; पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFKridama Vayam ShlokantyaksharimView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

चित्रकथा — अन्त्याक्षरी क्रीडा (सखियों का संवाद)
सखि दीपिके! वयम् अधुना क्रीडितुम् अभिलषामः।
भारती — सखी दीपिका! हम अभी खेलना चाहती हैं।
अरे भारति! बहिः वृष्टिः अस्ति, कथं क्रीडामः?
दीपिका — अरे भारती! बाहर तो वर्षा हो रही है, (हम) कैसे खेलें?
वृष्टिः अस्तु नाम। इच्छा अस्ति चेत् क्रीडामः। बहिर्गमनस्य आवश्यकता एव नास्ति। एषा नूतना क्रीडा अस्ति भोः! ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’ इति।
(एक सखी) — वर्षा होती है तो होने दो। यदि इच्छा है तो (हम) खेलते हैं। बाहर जाने की तो आवश्यकता ही नहीं है। अरे! यह एक नया खेल है — ‘अन्त्याक्षरी खेल’।
किम् अन्त्याक्षरी क्रीडा? अहमपि क्रीडामि।
(दूसरी सखी) — क्या अन्त्याक्षरी का खेल? मैं भी खेलूँगी।
अवश्यम्। आगच्छन्तु। वयं सर्वे क्रीडामः।
अवश्य। आइए। हम सब (मिलकर) खेलते हैं।
सखि! तर्हि क्रीडायाः नियमान् सूचयतु।
सखी! तो (आप) खेल के नियम बताइए।
वयं गणद्वयं रचयामः। प्रथमगणस्य नाम — ‘ज्ञानमाला’ एवं च द्वितीयगणस्य नाम — ‘रत्नमाला’।
हम दो दल बनाते हैं। पहले दल का नाम — ‘ज्ञानमाला’ और दूसरे दल का नाम — ‘रत्नमाला’।
आदौ प्रथमगणस्य सदस्यः एकं पद्यं गायति। तस्य पद्यस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयगणस्य सदस्यः सदस्या वा अन्यं श्लोकं गायति, एवं क्रमशः क्रीडा प्रचलति।
सबसे पहले पहले दल का एक सदस्य एक पद्य गाता है। उस पद्य के अन्तिम व्यञ्जन-वर्ण से दूसरे दल का कोई सदस्य या सदस्या दूसरा श्लोक गाता/गाती है; इसी प्रकार क्रम से खेल चलता रहता है।
अहो! महान् आनन्दः भविष्यति, तर्हि क्रीडामः। आदौ ज्ञानमालागणः ‘र्’ इति अक्षरात् पद्यं गायति ततः रत्नमालागणः वदति।
अरे वाह! बड़ा आनन्द आएगा, तो (चलो) खेलते हैं। पहले ज्ञानमाला-दल ‘र्’ अक्षर से पद्य गाता है, उसके बाद रत्नमाला-दल बोलता है।
श्लोकः १ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: क्)
रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः॥१॥
रूप और यौवन से सम्पन्न तथा ऊँचे (बड़े) कुल में जन्मे होने पर भी विद्या से रहित लोग वैसे ही शोभा नहीं पाते, जैसे गन्धहीन किंशुक (पलाश/टेसू) के फूल।
भावार्थः – येषां सुन्दरं रूपम् अस्ति, यौवनम् अस्ति, उत्तमे कुले जन्म अपि प्राप्तम्, किन्तु ते यदि विद्यायाः अर्जनं न कुर्वन्ति तर्हि तेषां शोभा न भवति।
भावार्थ – जिनका रूप सुन्दर है, जिनके पास यौवन है, जिन्होंने उत्तम कुल में जन्म भी पाया है, किन्तु यदि वे विद्या अर्जित नहीं करते, तो उनकी शोभा नहीं होती।
यथा पुष्पिताः पलाशवृक्षाः दर्शने अतीव सुन्दराः सन्ति, किन्तु तेषु सुगन्धः न भवति। जनाः तेषाम् उपयोगं न कुर्वन्ति। अतः रूपस्य यौवनस्य उच्चकुलस्य च अपेक्षया विद्या एव श्रेष्ठा।
जैसे फूलों से लदे पलाश के पेड़ देखने में बहुत सुन्दर होते हैं, किन्तु उनमें सुगन्ध नहीं होती। लोग उनका उपयोग नहीं करते। इसलिए रूप, यौवन और ऊँचे कुल की अपेक्षा विद्या ही श्रेष्ठ है।
श्लोकः २ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: व्)
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा॥२॥
बुद्धिमान लोगों का समय काव्य और शास्त्रों के आनन्द (पढ़ने-विचारने) में बीतता है, और मूर्खों का समय बुरी लत (भोग-विलास), नींद अथवा झगड़े में बीतता है।
भावार्थः – बुद्धिमन्तः जनाः काव्यानां शास्त्राणां च अनुशीलनेन समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति, परन्तु मूर्खजनाः शयनं कृत्वा, परस्परं कलहं कृत्वा अथवा दुर्व्यसनेन अमूल्यसमयस्य दुरुपयोगं कुर्वन्ति, अतः वयं नित्यं विद्याभ्यासेन पठनेन लेखनेन वा समयस्य सदुपयोगं कुर्मः।
भावार्थ – बुद्धिमान लोग काव्यों और शास्त्रों के अध्ययन-मनन से समय का सदुपयोग करते हैं, परन्तु मूर्ख लोग सोकर, आपस में झगड़ा करके अथवा बुरी आदतों में पड़कर अमूल्य समय का दुरुपयोग करते हैं; इसलिए हम प्रतिदिन विद्या के अभ्यास से, पढ़कर या लिखकर समय का सदुपयोग करते हैं।
श्लोकः ३ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: य्)
विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय॥३॥
दुष्ट व्यक्ति की विद्या विवाद (झगड़े) के लिए, धन अभिमान के लिए और शक्ति दूसरों को कष्ट देने के लिए होती है। सज्जन की (विद्या, धन और शक्ति) इसके विपरीत — ज्ञान के लिए, दान के लिए और (दूसरों की) रक्षा के लिए होती है।
भावार्थः – दुष्टः जनः विद्यायाः उपयोगं कलहार्थं करोति। धनस्य उपयोगम् अहङ्कारार्थं करोति। सामर्थ्यस्य उपयोगम् अन्येषां पीडनार्थं च करोति, किन्तु सज्जनस्य स्वभावः एतस्य विपरीतः भवति।
भावार्थ – दुष्ट व्यक्ति विद्या का उपयोग झगड़े के लिए करता है। धन का उपयोग अहंकार के लिए करता है। और सामर्थ्य (शक्ति) का उपयोग दूसरों को पीड़ा देने के लिए करता है, किन्तु सज्जन का स्वभाव इसके विपरीत होता है।
सः विद्यायाः उपयोगम् अन्येषां ज्ञानवर्धनार्थं करोति। धनस्य उपयोगं दानार्थं करोति। सामर्थ्यस्य उपयोगं दुर्बलानां रक्षणार्थं च करोति।
वह विद्या का उपयोग दूसरों का ज्ञान बढ़ाने के लिए करता है। धन का उपयोग दान के लिए करता है। और सामर्थ्य का उपयोग दुर्बलों की रक्षा के लिए करता है।
श्लोकः ४ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: त्)
येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति॥४॥
जिनके पास न विद्या है, न तप, न दान, न ज्ञान, न शील (अच्छा चरित्र), न गुण और न धर्म — वे इस संसार में धरती पर बोझ बने हुए, मनुष्य के रूप में पशु ही विचरते हैं।
भावार्थः – ये जनाः विद्यां न अर्जयन्ति, कठिनव्रतं न आचरन्ति, दानं न कुर्वन्ति, ज्ञानं न अर्जयन्ति, उत्तमचरित्रवन्तः न भवन्ति, गुणवन्तः न सन्ति,धर्माचरणं न कुर्वन्ति, ते अस्यां भूमौ भारभूताः सन्तः पशवः इव इतस्ततः भ्रमन्ति।
भावार्थ – जो लोग विद्या अर्जित नहीं करते, कठोर व्रत (नियम) का पालन नहीं करते, दान नहीं करते, ज्ञान अर्जित नहीं करते, उत्तम चरित्र वाले नहीं होते, गुणवान नहीं होते और धर्म का आचरण नहीं करते, वे इस धरती पर बोझ बनकर पशुओं की तरह इधर-उधर घूमते हैं।
श्लोकः ५ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: व्)
तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी।
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव॥५॥
जब तुम्हारे पास विद्या होगी, तब आजीविका, कीर्ति, सम्पत्ति, यश से युक्त वाणी, यथार्थ ज्ञान और श्रेष्ठ शान्ति — ये सब (तुम्हें प्राप्त) होंगे।
भावार्थः – यदि त्वं विद्याम् अर्जयसि तर्हि त्वम् उद्योगं, यशः, धनं, कीर्तिप्रदां वाणीं, वास्तविकं ज्ञानम् उत्तमां शान्तिं च प्राप्नोषि, अतः निरन्तरं विद्यार्जनं करणीयम्।
भावार्थ – यदि तुम विद्या अर्जित करते हो, तो तुम आजीविका, यश, धन, कीर्ति देने वाली वाणी, वास्तविक ज्ञान और उत्तम शान्ति प्राप्त करते हो; इसलिए निरन्तर विद्या का अर्जन करना चाहिए।
श्लोकः ६ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: श्)
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः॥६॥
विद्या ही मनुष्य का सबसे बढ़कर रूप है और ढँका हुआ व सुरक्षित (छिपा हुआ) धन है। विद्या सुख-सुविधाएँ देने वाली तथा यश और सुख देने वाली है; विद्या गुरुओं की भी गुरु है। विदेश जाने पर विद्या ही बन्धु (अपना सगा) है, विद्या ही श्रेष्ठ देवता है। राजाओं के यहाँ विद्या की पूजा (सम्मान) होती है, धन की नहीं। विद्या से रहित मनुष्य पशु है।
भावार्थः – विद्या मनुष्यस्य श्रेष्ठं सौन्दर्यम् अस्ति, अदृश्यं गुप्तं च धनम् अस्ति। विद्या आनन्दं जनयति, कीर्तिं वर्धयति, सुखं च प्रददाति। विद्या गुरूणां गुरुः अस्ति।
भावार्थ – विद्या मनुष्य की श्रेष्ठ सुन्दरता है और न दिखने वाला, छिपा हुआ धन है। विद्या आनन्द उत्पन्न करती है, कीर्ति बढ़ाती है और सुख देती है। विद्या गुरुओं की भी गुरु है।
विदेशयात्रायां विद्या बन्धुः भवति। विद्या प्रधाना देवता अस्ति। राजसभासु विदुषाम् एव सम्मानः भवति, न तु धनिकस्य, अतः यः विद्याहीनः भवति सः पशुसमानः भवति।
विदेश-यात्रा में विद्या बन्धु (साथी) होती है। विद्या प्रमुख देवता है। राजसभाओं में विद्वानों का ही सम्मान होता है, धनवान का नहीं; इसलिए जो विद्या से रहित होता है, वह पशु के समान होता है।
श्लोकः ७ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: न्)
शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतलङ्घनम्।
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः॥७॥
रास्ता धीरे-धीरे (तय होता है), कन्था (गुदड़ी) धीरे-धीरे (बनती है), पर्वत धीरे-धीरे लाँघा जाता है, विद्या धीरे-धीरे और धन भी धीरे-धीरे (कमाया जाता है) — ये पाँचों काम धीरे-धीरे ही करने चाहिए।
भावार्थः – मनुष्यः सर्वदा गमनसमये सावधानं चलेत्। वस्त्रस्य सीवनं जागरूकतया कुर्यात्। पर्वतस्य उपरि आरोहणं क्रमेण कुर्यात्।
भावार्थ – मनुष्य को चलते समय सदा सावधानी से चलना चाहिए। कपड़े की सिलाई सजग होकर करनी चाहिए। पर्वत पर चढ़ाई क्रम से (धीरे-धीरे) करनी चाहिए।
विद्यां धनं च निरन्तरं प्रयत्नेन अर्जयेत्। एतानि पञ्च कार्याणि शनैः अर्थात् सोपानक्रमेण एव कुर्यात्।
विद्या और धन को लगातार प्रयत्न से अर्जित करना चाहिए। ये पाँच कार्य धीरे-धीरे अर्थात् सीढ़ी-दर-सीढ़ी (क्रम से) ही करने चाहिए।
श्लोकः ८ — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: त्)
न विद्यया विना सौख्यं नराणां जायते ध्रुवम्।
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत्॥८॥
विद्या के बिना मनुष्यों को निश्चित (स्थायी) सुख प्राप्त नहीं होता। इसलिए धर्म, अर्थ और मोक्ष के लिए विद्या का अभ्यास करना चाहिए।
भावार्थः – मानवानां कृते विद्यार्जनम् अत्यन्तम् अनिवार्यं भवति। यदि नराः विद्यार्जनं न कुर्वन्ति तर्हि स्थिरं सुखं न प्राप्नुवन्ति। अतः धर्मसाधनाय अर्थलाभाय मोक्षं प्राप्तुं च विद्याभ्यासं कुर्यात्।
भावार्थ – मनुष्यों के लिए विद्या का अर्जन अत्यन्त आवश्यक है। यदि मनुष्य विद्या अर्जित नहीं करते, तो वे स्थायी सुख नहीं पाते। इसलिए धर्म की साधना के लिए, धन-लाभ के लिए और मोक्ष पाने के लिए विद्या का अभ्यास करना चाहिए।
श्लोकः ९ — ज्ञानमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: ण्/न्)
ताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम्।
पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम्॥९॥
तारों का आभूषण चन्द्रमा है, लताओं का आभूषण फूल है, पृथ्वी का आभूषण राजा है, (परन्तु) विद्या सबका आभूषण है।
भावार्थः – तारकाः चन्द्रेण सह शोभन्ते। लताः कुसुमैः सह शोभन्ते।
भावार्थ – तारे चन्द्रमा के साथ शोभा पाते हैं। लताएँ फूलों के साथ शोभा पाती हैं।
राजा पृथिव्याः शोभां वर्धयति। विद्यया सर्वेषां मनुष्याणां शोभा वर्धते।
राजा पृथ्वी की शोभा बढ़ाता है। विद्या से सभी मनुष्यों की शोभा बढ़ती है।
श्लोकः १० — रत्नमालागणः (अन्तिम व्यञ्जन: न्)
न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्॥१०॥
विद्या-रूपी धन को न चोर चुरा सकता है, न राजा छीन सकता है, न वह भाइयों में बाँटा जा सकता है और न ही बोझ बनता है। खर्च करने पर वह सदा बढ़ता ही है। (इसलिए) विद्या-रूपी धन सभी धनों में प्रमुख है।
भावार्थः – चोरः धनं चोरयितुं शक्नोति। राजा धनम् अपहर्तुं शक्नोति। भ्रातृषु धनस्य विभाजनं भवितुम् अर्हति।
भावार्थ – चोर धन चुरा सकता है। राजा धन छीन सकता है। भाइयों में धन का बँटवारा हो सकता है।
धनस्य व्ययेन धनं न्यूनं भवति, किन्तु विद्यारूपं धनं चोरः चोरयितुं न शक्नोति। राजा तस्य अपहरणं कर्तुं न शक्नोति। विद्याधनस्य विभाजनं न भवति।
धन खर्च करने से धन कम हो जाता है, किन्तु विद्या-रूपी धन को चोर चुरा नहीं सकता। राजा उसे छीन नहीं सकता। विद्या-धन का बँटवारा नहीं होता।
विद्या भारयुक्ता न भवति। विद्यायाः वितरणेन विद्याधनम् इतोऽपि वर्धते, अतः सर्वधनेषु विद्याधनम् एव प्रमुखं धनम् अस्ति।
विद्या बोझ वाली नहीं होती। विद्या बाँटने से विद्या-धन और भी बढ़ता है; इसलिए सभी धनों में विद्या-धन ही प्रमुख धन है।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 57पाठारम्भः — चित्रकथा (संवादः) : अन्त्याक्षरी क्रीडा

पाठः
प्र.1अरे भारति ! बहिः वृष्टिः अस्ति, कथं क्रीडामः ?
उत्तर

भारती उत्तरं ददाति — वृष्टिः अस्तु नाम । इच्छा अस्ति चेत् क्रीडामः । बहिर्गमनस्य आवश्यकता एव नास्ति । एषा नूतना क्रीडा अस्ति भोः ! ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’ इति ।
[वर्षा हो रही है तो होने दो। यदि इच्छा है तो खेलेंगे। बाहर जाने की आवश्यकता ही नहीं है। यह एक नया खेल है — ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’।]

प्र.2किम् अन्त्याक्षरी क्रीडा ? अहमपि क्रीडामि ।
उत्तर

(सखी उत्तरं ददाति —) अवश्यम् । आगच्छन्तु । वयं सर्वे क्रीडामः ।
[अवश्य। आइए। हम सब (मिलकर) खेलते हैं।]

अन्त्याक्षरी क्रीडा — प्रथमः गणः यं श्लोकं गायति, तस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयः गणः नूतनं श्लोकं गायति ।
[पहला गण जो श्लोक गाता है, उसके अन्तिम व्यञ्जन से दूसरा गण नया श्लोक गाता है।]

प्र.3सखि ! तर्हि क्रीडायाः नियमान् सूचयतु ।
उत्तर

क्रीडायाः नियमाः —

  1. वयं गणद्वयं रचयामः । प्रथमगणस्य नाम — ‘ज्ञानमाला’, द्वितीयगणस्य नाम — ‘रत्नमाला’ ।
    [हम दो गण (टोलियाँ) बनाएँगे — पहली ‘ज्ञानमाला’, दूसरी ‘रत्नमाला’।]
  2. आदौ प्रथमगणस्य सदस्यः एकं पद्यं गायति ।
    [पहले पहली टोली का सदस्य एक श्लोक गाता है।]
  3. तस्य पद्यस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयगणस्य सदस्यः सदस्या वा अन्यं श्लोकं गायति ।
    [उस श्लोक के अन्तिम व्यञ्जन वर्ण से दूसरी टोली का सदस्य/सदस्या दूसरा श्लोक गाता है।]
  4. एवं क्रमशः क्रीडा प्रचलति ।
    [इसी क्रम से खेल आगे चलता रहता है।]

पाठस्य श्लोकाः (१–५) — अन्वयः, अर्थः, भावः — पृष्ठ 58–60ज्ञानमालागणस्य रत्नमालागणस्य च श्लोकाः — अतिरिक्त अभ्यासः (पुस्तक में ये प्रश्न-रूप में नहीं हैं; श्लोकों का अन्वय, अर्थ और भाव)

श्लोकाः
प्र.1रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥१॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः (परन्तु) विद्याहीनाः (जनाः) निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ।

अर्थः — जो लोग रूप और यौवन से सम्पन्न हैं तथा बड़े (उत्तम) कुल में जन्मे हैं, किन्तु विद्याहीन हैं, वे गन्धरहित पलाश (ढाक/टेसू) के फूलों के समान शोभा नहीं पाते।

भावः — रूप, यौवन और ऊँचा कुल विद्या के बिना शोभा नहीं देते; अतः इन सबकी अपेक्षा विद्या ही श्रेष्ठ है।

प्र.2काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥२॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — धीमतां कालः काव्यशास्त्रविनोदेन, मूर्खाणां च (कालः) व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति ।

अर्थः — बुद्धिमानों का समय काव्य और शास्त्रों के आनन्द में बीतता है, और मूर्खों का समय व्यसन (बुरी लत/भोग-विलास), नींद अथवा झगड़े में बीतता है।

भावः — बुद्धिमान लोग समय का सदुपयोग पढ़ने-लिखने में करते हैं, मूर्ख उसे व्यर्थ गँवाते हैं; अतः हमें समय विद्याभ्यास में लगाना चाहिए।

प्र.3विद्या विवादाय धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय ।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्, ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥३॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — खलस्य विद्या विवादाय, धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय (च भवति) । (परं) साधोः एतद्-विपरीतं — (विद्या) ज्ञानाय, (धनं) दानाय, (शक्तिः) रक्षणाय च (भवति) ।

अर्थः — दुष्ट व्यक्ति की विद्या विवाद के लिए, धन घमण्ड के लिए और शक्ति दूसरों को कष्ट देने के लिए होती है। सज्जन का इससे उल्टा होता है — उसकी विद्या ज्ञान के लिए, धन दान के लिए और शक्ति (दुर्बलों की) रक्षा के लिए होती है।

भावः — विद्या, धन और शक्ति का फल व्यक्ति के स्वभाव पर निर्भर है; दुर्जन इनसे दूसरों को हानि पहुँचाता है, सज्जन दूसरों का भला करता है।

प्र.4येषां न विद्या न तपो न दानं, ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः, मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥४॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — येषां (जनानां) विद्या न, तपः न, दानं न, ज्ञानं न, शीलं न, गुणः न, धर्मः (अपि) न (अस्ति), ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः मृगाः मनुष्यरूपेण चरन्ति ।

अर्थः — जिनके पास न विद्या है, न तप, न दान, न ज्ञान, न चरित्र, न गुण और न धर्म — वे इस मृत्युलोक में पृथ्वी पर भार-स्वरूप हैं; वे मनुष्य के रूप में पशु ही विचरते हैं।

भावः — विद्या, तप, दान आदि गुणों से ही मनुष्य सच्चा मनुष्य बनता है; इन गुणों से रहित व्यक्ति पृथ्वी पर भार और पशु के समान है।

प्र.5तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी ।
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव ॥५॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — यदा विद्या भवेत्, तदा तव वृत्तिः, कीर्तिः, लक्ष्मीः, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञानं, परा शान्तिः च (भवेत्) ।

अर्थः — जब तुम्हारे पास विद्या होगी, तभी तुम्हें आजीविका, कीर्ति, सम्पत्ति, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञान और परम शान्ति — ये सब प्राप्त होंगे।

भावः — विद्या से ही आजीविका, यश, धन, प्रभावशाली वाणी, सच्चा ज्ञान और शान्ति मिलती है; अतः निरन्तर विद्यार्जन करना चाहिए।

पाठस्य श्लोकाः (६–१०) — अन्वयः, अर्थः, भावः — पृष्ठ 61–63ज्ञानमालागणस्य रत्नमालागणस्य च श्लोकाः — अतिरिक्त अभ्यासः (पुस्तक में ये प्रश्न-रूप में नहीं हैं; श्लोकों का अन्वय, अर्थ और भाव)

श्लोकाः
प्र.1विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं, विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता, विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥६॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपं प्रच्छन्नगुप्तं धनं (च अस्ति) । विद्या भोगकरी यशःसुखकरी (च अस्ति) । विद्या गुरूणां गुरुः (अस्ति) । विदेशगमने विद्या बन्धुजनः (भवति) । विद्या परा देवता (अस्ति) । विद्या राजसु पूज्यते, धनं न हि (पूज्यते) । विद्याविहीनः (जनः) पशुः (भवति) ।

अर्थः — विद्या मनुष्य का श्रेष्ठ रूप (सौन्दर्य) है और छिपा हुआ, सुरक्षित धन है। विद्या भोग (सुख-सुविधा) देने वाली तथा यश और सुख देने वाली है। विद्या गुरुओं की भी गुरु है। विदेश-यात्रा में विद्या ही बन्धु है। विद्या ही सर्वश्रेष्ठ देवता है। राजाओं की सभा में विद्या पूजी जाती है, धन नहीं। जो विद्याहीन है वह पशु है।

भावः — विद्या मनुष्य का सौन्दर्य, गुप्त धन, गुरु, बन्धु और सम्मान का आधार है; विद्याहीन व्यक्ति पशु के समान है।

प्र.2शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतलङ्घनम् ।
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥७॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — पन्थाः शनैः, कन्था शनैः, पर्वतलङ्घनं शनैः, विद्या शनैः, वित्तं शनैः च — एतानि पञ्च (कार्याणि) शनैः शनैः (करणीयानि) ।

अर्थः — रास्ता धीरे-धीरे (तय होता है), गुदड़ी धीरे-धीरे (सिली जाती है), पर्वत धीरे-धीरे लाँघा जाता है, विद्या धीरे-धीरे (आती है) और धन धीरे-धीरे (जुड़ता है) — ये पाँचों काम धीरे-धीरे ही होते हैं।

भावः — बड़े काम धैर्य से, क्रम-क्रम से ही पूरे होते हैं; विद्या और धन भी निरन्तर प्रयत्न से ही मिलते हैं।

प्र.3न विद्यया विना सौख्यं नराणां जायते ध्रुवम् ।
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत् ॥८॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — विद्यया विना नराणां ध्रुवं सौख्यं न जायते । अतः धर्म-अर्थ-मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासं समाचरेत् ।

अर्थः — विद्या के बिना मनुष्यों को निश्चित (स्थायी) सुख नहीं मिलता। इसलिए धर्म, अर्थ और मोक्ष की प्राप्ति के लिए विद्या का अभ्यास करना चाहिए।

भावः — विद्या के बिना स्थायी सुख नहीं मिलता; धर्म, अर्थ और मोक्ष के लिए विद्याभ्यास आवश्यक है।

प्र.4ताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम् ।
पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥९॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — चन्द्रः ताराणां भूषणम् (अस्ति), सुमं लतानां भूषणम् (अस्ति), राजा पृथिव्याः भूषणम् (अस्ति), (परं) विद्या सर्वस्य भूषणम् (अस्ति) ।

अर्थः — चन्द्रमा तारों का आभूषण है, फूल लताओं का आभूषण है, राजा पृथ्वी का आभूषण है, किन्तु विद्या सबका आभूषण है।

भावः — चन्द्र, फूल और राजा अपने-अपने क्षेत्र की शोभा बढ़ाते हैं, पर विद्या सबकी शोभा बढ़ाती है।

प्र.5न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि ।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥१०॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — (विद्याधनं) चोरहार्यं न (अस्ति), राजहार्यं न (अस्ति), भ्रातृभाज्यं न (अस्ति), भारकारि च न (अस्ति); व्यये कृते (विद्याधनं) नित्यं वर्धते एव, (अतः) विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् (अस्ति) ।

अर्थः — विद्यारूपी धन को न चोर चुरा सकता है, न राजा छीन सकता है, न भाइयों में बाँटना पड़ता है और न वह बोझ बनता है; खर्च करने पर वह सदा बढ़ता ही है — इसलिए विद्याधन सब धनों में प्रधान है।

भावः — विद्याधन न चोरी होता है, न छिनता है, न बँटता है, न बोझ बनता है और बाँटने से बढ़ता है; इसलिए वह सब धनों में श्रेष्ठ है।

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 64–66शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’

शब्दार्थाः
प्र.1वयं शब्दार्थान् जानीमः — तालिकायाः अन्तिमे स्तम्भे ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ ।
(शब्दाः — ननु, रूपयौवनसम्पन्नाः, विशालकुलसम्भवाः, निर्गन्धाः, किंशुकाः, धीमताम्, व्यसनेन, मदाय, परिपीडनाय, खलः, शीलम्, मर्त्यलोके, भुवि, भारभूताः, कठिनव्रतम्, वृत्तिः, लक्ष्मीः, यशस्विनी, तत्त्वज्ञानम्, प्रच्छन्नगुप्तम्, भोगकरी, यशःसुखकरी, विदेशगमने, परा, विद्याविहीनः, पन्थाः, कन्था, वित्तम्, सौख्यम्, ध्रुवम्, समाचरेत्, अनिवार्यम्, ताराणाम्, भूषणम्, सुमम्, चोरहार्यम्, राजहार्यम्, वितरणेन, भ्रातृभाज्यम्, भारकारि, व्यये कृते, विद्याधनम्, सर्वधनप्रधानम् ।)
उत्तर

पृष्ठ 64–66 की पूरी शब्दार्थ-सारणी। जिनकी मातृभाषा हिन्दी है, वे अन्तिम स्तम्भ में हिन्दी वाला अर्थ लिखें; अन्य मातृभाषा हो तो उसी भाषा में अर्थ लिखें।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी (मातृभाषया अर्थः)English
ननुखलुहै नIsn’t it
रूपयौवनसम्पन्नाःसौन्दर्येण यौवनेन च युक्ताःसौन्दर्य और यौवन से सम्पन्नHandsome & youthful
विशालकुलसम्भवाःमहति परिवारे जाताःविशिष्ट परिवार में जन्मे हुएBorn in a privileged family
निर्गन्धाःगन्धहीनाःगंधहीनWithout fragrance
किंशुकाःपलाशवृक्षाःढाक / टेसू का पेड़Flame of the forest trees
धीमताम्बुद्धिमताम्बुद्धिमान लोगों काOf intelligent people
व्यसनेनभोगविलासेनभोग-विलास के द्वाराBy addiction and bad habits
मदायगर्वायअभिमान के लिएFor arrogance
परिपीडनायकष्टदानायकष्ट देने के लिएFor troubling
खलःदुष्टःदुर्जनWicked
शीलम्वृत्तम्चरित्रCharacter
मर्त्यलोकेपृथिव्याम्संसार मेंIn this world
भुविभूमौधरती परOn the earth
भारभूताःभारकराःभारBurden
कठिनव्रतम्दीक्षा / सङ्कल्पपूर्वकं कर्मकठोर नियम का पालनStrict observance
वृत्तिःउद्योगःआजीविकाOccupation
लक्ष्मीःसम्पत्सम्पत्तिWealth
यशस्विनीकीर्तियुक्ताकीर्ति से युक्तEndowed with fame
तत्त्वज्ञानम्वास्तविकं ज्ञानम्यथार्थ ज्ञानReal knowledge
प्रच्छन्नगुप्तम्आवृतं रक्षितं चढँका हुआ और सुरक्षितCovered and concealed
भोगकरीभोग्यवस्तूनां प्रदात्रीसुख-सुविधाओं / भोग्य वस्तुओं को देने वालीThat which gives materialistic pleasure
यशःसुखकरीया कीर्तिं सुखं च ददातिख्याति तथा सुख देने वालीThat which gives fame and happiness
विदेशगमनेअन्यदेशेषु भ्रमणसमयेविदेश जाने परWhile travelling to other places
पराश्रेष्ठाश्रेष्ठGreat
विद्याविहीनःज्ञानरहितःविद्या-रहितDevoid of education
पन्थाःमार्गःपथThe way / route / road
कन्थापुरातनवस्त्रैः निर्मितम् आस्तरणम्जीर्ण-शीर्ण वस्त्रों से बनी मोटी चादरRug made from rags
वित्तम्धनम्धनMoney
सौख्यम्सुखम्आनन्दHappiness
ध्रुवम्स्थिरम्निश्चितCertain
समाचरेत्करणीयम्करना चाहिएShould do
अनिवार्यम्अत्यन्तम् आवश्यकम्अत्यन्त आवश्यकMandatory
ताराणाम्नक्षत्राणाम्नक्षत्रों काOf the stars
भूषणम्अलङ्कारःआभूषणOrnament
सुमम्कुसुमम्पुष्पFlower
चोरहार्यम्चोरेण हरणयोग्यम्चोर के द्वारा हरण योग्यCan be stolen by thieves
राजहार्यम्शासकेन हरणयोग्यम्राजा के द्वारा हरण करने योग्यCan be seized by kings
वितरणेनसर्वेभ्यः प्रदानेनबाँटने सेBy distribution
भ्रातृभाज्यम्भ्रातृ-भगिनीषु विभाजनयोग्यम्भाई-बहनों में बाँटने योग्यFit to be divided among siblings
भारकारिभारभूतम्भार स्वरूपHeavy
व्यये कृतेयदि व्ययः क्रियतेखर्च करने परBy spending
विद्याधनम्विद्यानामकं धनम्विद्या रूपी धनWealth in the form of knowledge
सर्वधनप्रधानम्सर्वेषु धनेषु मुख्यम्सभी प्रकार के धनों में प्रमुखMost important of all kinds of wealth

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 66अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.1 (क)विद्याहीनाः कीदृशाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ?
उत्तर

निर्गन्धाः ।
[गन्धरहित (किंशुकों के समान)।]

प्र.1 (ख)धीमतां कालः कथं गच्छति ?
उत्तर

काव्यशास्त्रविनोदेन ।
[काव्य और शास्त्र के आनन्द से।]

प्र.1 (ग)केषां कालः निद्रया कलहेन वा गच्छति ?
उत्तर

मूर्खाणाम् ।
[मूर्खों का।]

प्र.1 (घ)खलस्य विद्या किमर्थम् ?
उत्तर

विवादाय ।
[विवाद (झगड़े) के लिए।]

प्र.1 (ङ)सज्जनस्य विद्या किमर्थम् ?
उत्तर

ज्ञानाय ।
[ज्ञान (बढ़ाने) के लिए।]

प्र.1 (च)चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति ?
उत्तर

ताराणाम् ।
[तारों का।]

प्र.1 (छ)सर्वधनप्रधानं किम् ?
उत्तर

विद्याधनम् ।
[विद्यारूपी धन।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67अभ्यासः — प्रश्नः २ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.2 (क)निर्गन्धाः किंशुकाः इव के न शोभन्ते ?
उत्तर

रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः अपि विद्याहीनाः जनाः निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ।
[रूप और यौवन से सम्पन्न तथा बड़े कुल में जन्मे होने पर भी विद्याहीन लोग गन्धरहित पलाश-पुष्पों के समान शोभा नहीं पाते।]

प्र.2 (ख)मूर्खाणां कालः कथं गच्छति ?
उत्तर

मूर्खाणां कालः व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति ।
[मूर्खों का समय व्यसन से, नींद से अथवा झगड़े से बीतता है।]

प्र.2 (ग)दुर्जनः विद्यायाः धनस्य शक्तेः च उपयोगं कथं करोति ?
उत्तर

दुर्जनः विद्यायाः उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय, शक्तेः उपयोगं च परेषां परिपीडनाय करोति ।
[दुर्जन विद्या का उपयोग झगड़े के लिए, धन का उपयोग घमण्ड के लिए और शक्ति का उपयोग दूसरों को कष्ट देने के लिए करता है।]

प्र.2 (घ)कीदृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति ?
उत्तर

येषां न विद्या, न तपः, न दानम्, न ज्ञानम्, न शीलम्, न गुणः, न धर्मः — तादृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति ।
[जिनके पास न विद्या है, न तप, न दान, न ज्ञान, न चरित्र, न गुण और न धर्म — ऐसे मनुष्य पृथ्वी पर भार-स्वरूप होते हैं।]

प्र.2 (ङ)शनैः शनैः कानि साधनीयानि ?
उत्तर

पन्थाः, कन्था, पर्वतलङ्घनम्, विद्या, वित्तम् — एतानि पञ्च शनैः शनैः साधनीयानि ।
[रास्ता, गुदड़ी, पर्वत लाँघना, विद्या और धन — ये पाँच काम धीरे-धीरे ही सिद्ध करने चाहिए।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67अभ्यासः — प्रश्नः ३ : उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु

अभ्यासः
प्र.3उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु —
(क)(ख)
तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्चपञ्चैतानि शनैः शनैः
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्निर्गन्धा इव किंशुकाः
शनैर्विद्या शनैर्वित्तंयदा विद्या भवेत्तव
विद्याहीना न शोभन्तेन भ्रातृभाज्यं न च भारकारि
न चोरहार्यं न च राजहार्यम्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय
विद्या राजसु पूज्यतेविद्याभ्यासं समाचरेत्
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यःन हि धनम्
(पुस्तक में उदाहरण: ‘तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च’ — ‘यदा विद्या भवेत्तव’ से मिलाया गया है।)
उत्तर

सही जोड़ियाँ (पुस्तक में पहली जोड़ी उदाहरण के रूप में मिलाई हुई दी गई है) —

(क)(ख)पूर्णः श्लोकांशः
तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्चयदा विद्या भवेत्तवश्लोक ५ (उदाहरणम्)
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्ज्ञानाय दानाय च रक्षणायश्लोक ३
शनैर्विद्या शनैर्वित्तंपञ्चैतानि शनैः शनैःश्लोक ७
विद्याहीना न शोभन्तेनिर्गन्धा इव किंशुकाःश्लोक १
न चोरहार्यं न च राजहार्यम्न भ्रातृभाज्यं न च भारकारिश्लोक १०
विद्या राजसु पूज्यतेन हि धनम्श्लोक ६
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यःविद्याभ्यासं समाचरेत्श्लोक ८

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 67–68अभ्यासः — प्रश्नः ४ : उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु

अभ्यासः
प्र.4 (क)राजा पृथिव्याः भूषणं भवति । (रेखाङ्कितम् — पृथिव्याः) [यथा / उदाहरणम्]
उत्तर

राजा कस्याः भूषणं भवति ?
[राजा किसका आभूषण होता है?]

प्र.4 (ख)साधोः विद्या ज्ञानाय भवति । (रेखाङ्कितम् — साधोः)
उत्तर

कस्य विद्या ज्ञानाय भवति ?
[किसकी विद्या ज्ञान के लिए होती है?]

प्र.4 (ग)विद्या गुरूणां गुरुः । (रेखाङ्कितम् — गुरूणाम्)
उत्तर

विद्या केषां गुरुः ?
[विद्या किनकी गुरु है?]

प्र.4 (घ)ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति । (रेखाङ्कितम् — भारभूताः)
उत्तर

ते मर्त्यलोके भुवि कीदृशाः भवन्ति ?
[वे मृत्युलोक में पृथ्वी पर कैसे होते हैं?]

प्र.4 (ङ)विद्याहीनाः न शोभन्ते । (रेखाङ्कितम् — विद्याहीनाः)
उत्तर

के न शोभन्ते ?
[कौन शोभा नहीं पाते?]

प्र.4 (च)सर्वस्य लोचनं शास्त्रम् । (रेखाङ्कितम् — शास्त्रम्)
उत्तर

सर्वस्य लोचनं किम् ?
[सबकी आँख क्या है?]

प्र.4 (छ)विद्या राजसु पूज्यते । (रेखाङ्कितम् — विद्या)
उत्तर

का राजसु पूज्यते ?
[राजाओं में (राजसभाओं में) कौन पूजी जाती है?]

प्र.4 (ज)काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । (रेखाङ्कितम् — काव्यशास्त्रविनोदेन)
उत्तर

केन धीमतां कालो गच्छति ?
[किससे बुद्धिमानों का समय बीतता है?]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 68अभ्यासः — प्रश्नः ५ : मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु

अभ्यासः
प्र.5मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
मञ्जूषा : रक्षणाय, मदाय, विवादाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय
सज्जनस्यदुर्जनस्य
शक्तिः……………शक्तिः……………
विद्या……………विद्या……………
धनम्……………धनम्……………
उत्तर

पूरितम् उत्तरम् —

सज्जनस्यदुर्जनस्य
शक्तिःरक्षणायपरिपीडनाय
विद्याज्ञानायविवादाय
धनम्दानायमदाय

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 68अभ्यासः — प्रश्नः ६ : उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.6उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु —
यथा : ताराणाम् — षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् ।
(क) विद्याम्
(ख) धनस्य
(ग) कलहेन
(घ) नराणाम्
(ङ) मर्त्यलोके
(च) ज्ञानाय
(छ) राजसु
उत्तर
पदम्विभक्तिःवचनम्मूलशब्दः / अर्थः (अतिरिक्त)
यथा — ताराणाम्षष्ठी विभक्तिःबहुवचनम्तारा (स्त्रीलिङ्गः) — तारों का
(क) विद्याम्द्वितीया विभक्तिःएकवचनम्विद्या (स्त्रीलिङ्गः) — विद्या को
(ख) धनस्यषष्ठी विभक्तिःएकवचनम्धन (नपुंसकलिङ्गः) — धन का
(ग) कलहेनतृतीया विभक्तिःएकवचनम्कलह (पुंलिङ्गः) — झगड़े से
(घ) नराणाम्षष्ठी विभक्तिःबहुवचनम्नर (पुंलिङ्गः) — मनुष्यों का
(ङ) मर्त्यलोकेसप्तमी विभक्तिःएकवचनम्मर्त्यलोक (पुंलिङ्गः) — मृत्युलोक में
(च) ज्ञानायचतुर्थी विभक्तिःएकवचनम्ज्ञान (नपुंसकलिङ्गः) — ज्ञान के लिए
(छ) राजसुसप्तमी विभक्तिःबहुवचनम्राजन् (पुंलिङ्गः) — राजाओं में

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 69योग्यताविस्तरः — विद्यायाः सन्दर्भे श्लोकाः तथा ‘विद्या’ शब्दस्य रूपाणि — अतिरिक्त अभ्यासः (पुस्तक में श्लोक और रूप-तालिका दी गई है, प्रश्न नहीं)

योग्यताविस्तरः
प्र.1नास्ति विद्यासमो बन्धुर्नास्ति विद्यासमः सुहृत् ।
नास्ति विद्यासमं वित्तं नास्ति विद्यासमं सुखम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अर्थः — विद्या के समान कोई बन्धु नहीं है, विद्या के समान कोई मित्र नहीं है, विद्या के समान कोई धन नहीं है और विद्या के समान कोई सुख नहीं है।

भावः — विद्या ही सबसे बड़ा बन्धु, मित्र, धन और सुख है।

प्र.2विद्याभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः ।
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अर्थः — विद्या का अभ्यास, तप, ज्ञान, इन्द्रियों का संयम, अहिंसा और गुरु की सेवा — ये सब परम कल्याण करने वाले हैं।

भावः — केवल पढ़ाई नहीं, संयम, अहिंसा और गुरुसेवा के साथ की गई विद्या ही परम कल्याण देती है।

प्र.3ज्ञातिभिर्वण्ट्यते नैव चोरेणापि न नीयते ।
दाने नैव क्षयं याति विद्यारत्नं महाधनम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अर्थः — विद्यारूपी रत्न को न सगे-सम्बन्धी बाँटते हैं, न चोर ले जा सकता है, और दान करने पर भी वह क्षीण नहीं होता — इसलिए विद्यारूपी रत्न ही महान् धन है।

भावः — विद्या न बँटती है, न चुराई जा सकती है, न देने से घटती है; इसलिए वह सबसे बड़ा धन है।

प्र.4‘विद्या’ इति शब्दस्य रूपाणि लिखन्तु (सर्वासु विभक्तिषु, त्रिषु वचनेषु) ।
उत्तर

विद्या — आकारान्तः स्त्रीलिङ्गः शब्दः (‘रमा’ शब्दवत्) ।

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाविभक्तिःविद्याविद्येविद्याः
द्वितीयाविभक्तिःविद्याम्विद्येविद्याः
तृतीयाविभक्तिःविद्ययाविद्याभ्याम्विद्याभिः
चतुर्थीविभक्तिःविद्यायैविद्याभ्याम्विद्याभ्यः
पञ्चमीविभक्तिःविद्यायाःविद्याभ्याम्विद्याभ्यः
षष्ठीविभक्तिःविद्यायाःविद्ययोःविद्यानाम्
सप्तमीविभक्तिःविद्यायाम्विद्ययोःविद्यासु
सम्बोधनम्(हे) विद्ये !(हे) विद्ये !(हे) विद्याः !

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 69परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)

परियोजनाकार्यम्
प्र.1क, त, व, म, य इति पञ्चभिः वर्णैः श्लोकान् सङ्गृह्य स्फोरकपत्रे लिखन्तु, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तिषु स्थापयन्तु ।
उत्तर

पाँच वर्णों से आरम्भ होने वाले श्लोक (प्रत्येक के नीचे अर्थ लिखकर चार्ट पर लगाइए):

वर्णःश्लोकःहिन्दी अर्थ
ककाव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥बुद्धिमानों का समय काव्य-शास्त्र में, मूर्खों का व्यसन-नींद-कलह में बीतता है।
तताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम् । पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥चन्द्र तारों का, फूल लताओं का, राजा पृथ्वी का — पर विद्या सबका आभूषण है।
वविद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख मिलता है।
ममाता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः । न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥जो माता-पिता बालक को नहीं पढ़ाते वे शत्रु हैं; अनपढ़ सभा में हंसों के बीच बगुले-सा लगता है।
ययेषां न विद्या न तपो न दानं, ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः । ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः, मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥विद्या-तप-दान आदि से रहित लोग पृथ्वी पर भार हैं, मनुष्य-रूप में पशु हैं।
प्र.2यथा अस्मिन् पाठे अन्त्याक्षरीश्लोकाः दत्ताः सन्ति तथैव विविधस्रोतोभ्यः (ग्रन्थालयः, अन्तर्जालम्, अध्यापकाः, मित्राणि इत्यादिभ्यः) सुभाषितानि चित्वा अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखन्तु ।
उत्तर

नमूना उत्तर — एक अन्त्याक्षरी-शृंखला:

  1. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
    न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥
    (अन्त — ‘मृगाः’ → ग्)
  2. गच्छन् पिपीलिको याति योजनानां शतान्यपि ।
    अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥
    (अन्त — ‘गच्छति’ → त्)
  3. तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ।
    एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥
    (अन्त — ‘कदाचन’ → न्)
  4. न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
    तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥
    (अन्त — ‘विन्दति’ → त्)
  5. त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् ।
    कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनित्यताम् ॥
    (अन्त — ‘अनित्यताम्’ → ‘म्’ से पूर्व त्) …

कार्यकलापः — पृष्ठ 70कार्यकलापः (कक्षा-गतिविधियाँ)

कार्यकलापः
प्र.1पदान्त्याक्षरी क्रीडा । कक्षायां पदान्त्याक्षरीं क्रीडन्तु । यथा —
प्रथमः छात्रः — रामः (‘म’कारः अन्तिमवर्णः)
द्वितीयः छात्रः — मानवः (‘व’कारः अन्तिमवर्णः)
तृतीयः छात्रः — वनम् (अत्र ‘न’कारः अन्तिमवर्णः)
चतुर्थः छात्रः — नकुलः (एवमेव अग्रे क्रीडा भविष्यति)
उत्तर

नियमः — यदा पदस्य अन्ते ‘म्’-वर्णः, विसर्गः (ः) अनुस्वारः (ं) वा भवति, तदा तेभ्यः पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य एव अग्रिमं पदं वक्तव्यम् ।
[जब शब्द के अन्त में ‘म्’, विसर्ग या अनुस्वार हो, तब उनसे पहले वाला व्यञ्जन लेकर ही अगला शब्द बोलना चाहिए।]

नमूना उत्तर (आगे का क्रम) — नकुलः → लता (ल) → तरुः (त) → रविः (र) → वनम् (व) → नदी (न) → दयालुः (द) → लेखनी (ल) → नगरम् (न) → रथः (र) …

प्र.2क्रियापदानां स्मरणक्रीडा । छात्राः क्रियापदानां स्मरणक्रीडां कर्तुं शक्नुवन्ति । यथा —
प्रथमः छात्रः — गच्छति
द्वितीयः छात्रः — गच्छति पठति
तृतीयः छात्रः — गच्छति पठति लिखति
चतुर्थः छात्रः — गच्छति पठति लिखति नयति
उत्तर
  1. प्रथमः छात्रः — पिबति
  2. द्वितीयः छात्रः — पिबति खादति
  3. तृतीयः छात्रः — पिबति खादति धावति
  4. चतुर्थः छात्रः — पिबति खादति धावति क्रीडति
  5. पञ्चमः छात्रः — पिबति खादति धावति क्रीडति हसति
  6. षष्ठः छात्रः — पिबति खादति धावति क्रीडति हसति शृणोति
प्र.3वर्णलेखन्या अधोलिखितं श्लोकं पूरयन्तु —
(पुस्तक में यह श्लोक बिन्दुओं वाले अक्षरों में छपा है, जिन पर लिखना है)
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥
उत्तर

बिन्दुओं वाले अक्षरों पर रंगीन कलम (वर्णलेखनी) से लिखकर पूरा किया गया श्लोक —

क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥

अर्थः — क्षण-क्षण करके विद्या और कण-कण करके धन कमाना चाहिए। (क्योंकि) क्षण नष्ट हो जाने पर विद्या कहाँ से मिलेगी और कण नष्ट हो जाने पर धन कहाँ से मिलेगा?

Chapter 6 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
Chapter6 – Kridama Vayam Shlokantyaksharim
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 6 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 6?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…