Skip to content

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 Varnamatra Parichayah (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 Varnamatra Parichayah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 7) का त्रयोदशः पाठः — (क) वर्णमात्रा-परिचयः (अतिरिक्तम् अध्ययनम्)। यह संवाद-रूप में लिखा गया शिक्षा-व्याकरण का पाठ है, जिसमें छात्रा श्रद्धा अपने अध्यापक से पूछती है कि स्वरों की तीसरी मात्रा ‘प्लुतः’ क्या है। उत्तर में अध्यापक ह्रस्वः (१ मात्रा) → दीर्घः (२ मात्रा) → प्लुतः (३ मात्रा) → व्यञ्जनम् (१/२ मात्रा) — यह चतुर्विध मात्रा-व्यवस्था, २२ स्वर, कुक्कुट-ध्वनि का उदाहरण, याज्ञवल्क्य-शिक्षा तथा पाणिनीय-शिक्षा के दो प्रसिद्ध श्लोक, ओ३म् एवं अवग्रह (ऽ) चिह्न तथा शब्दों की मात्रा-गणना सिखाते हैं। नीचे पृष्ठ 137 से 148 तक के पाठगत प्रश्न, दोनों श्लोकों की पदच्छेद-अन्वय-अर्थ-भाव सहित व्याख्या, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–४ (हर उपभाग सहित), परियोजनाकार्यम् तथा कार्यकलापः (मात्रा-गणनां क्रीडामः) के सभी शब्द (उदाहरण ‘दोला’ सहित २३) क्रम से हल किए गए हैं — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 Varnamatra Parichayah PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFVarnamatra ParichayahView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

(क) वर्णमात्रा-परिचयः — श्रद्धा का प्रश्न और स्वरों की मात्राएँ
श्रद्धा – नमस्ते अध्यापक-महोदय ! षष्ठ-कक्षायाः पाठ्यपुस्तके वर्णमालायाः पाठे कश्चित् संदेहः अस्ति।
श्रद्धा – नमस्ते अध्यापक महोदय! छठी कक्षा की पाठ्यपुस्तक के ‘वर्णमाला’ पाठ में (मुझे) एक संदेह है।
वर्णमालायाः पाठस्य प्रारम्भे वयं पूर्वं स्वराणां द्वे मात्रे दृष्टवन्तः –
(१) ‘ह्रस्वः’ – एकमात्रः (२) ‘दीर्घः’ – द्विमात्रः च।
‘वर्णमाला’ पाठ के आरम्भ में हमने पहले स्वरों की दो मात्राएँ देखी थीं –
(१) ‘ह्रस्व’ – एक मात्रा वाला और (२) ‘दीर्घ’ – दो मात्राओं वाला।
परन्तु अग्रे पाठस्य अन्ते स्वराणां तृतीया मात्रा अपि काचित् प्रदर्शिता –
(३) ‘प्लुतः’ – त्रिमात्रः इति।
परन्तु आगे पाठ के अन्त में स्वरों की एक तीसरी मात्रा भी दिखाई गई है –
(३) ‘प्लुत’ – तीन मात्राओं वाला।
कः एषः स्वराणां ‘प्लुतः’ नाम त्रिमात्रः ?
स्वरों का यह ‘प्लुत’ नाम का तीन मात्राओं वाला (भेद) क्या है?
अध्यापकः – श्रद्धे ! समीचीनं प्रश्नं पृष्टवती। सामान्यतः अन्य-भारतीय-भाषासु स्वराणां प्रायः द्वे मात्रे एव भवतः – ‘ह्रस्वः’, ‘दीर्घः’ च।
अध्यापक – श्रद्धा! तुमने उचित प्रश्न पूछा है। सामान्यतः अन्य भारतीय भाषाओं में स्वरों की प्रायः दो ही मात्राएँ होती हैं – ‘ह्रस्व’ और ‘दीर्घ’।
अत एव पाठे पूर्वं सरलतार्थं द्वे मात्रे एव प्रदर्शिते।
इसीलिए पाठ में पहले सरलता के लिए दो ही मात्राएँ दिखाई गई थीं।
परन्तु संस्कृत-भाषायां वस्तुतः सर्वेषां स्वराणां त्रिमात्रः अपि कश्चिद् उपभेदः भवति। यथा –
परन्तु संस्कृत भाषा में वास्तव में सभी स्वरों का तीन मात्राओं वाला एक उपभेद (उप-प्रकार) भी होता है। जैसे –
ह्रस्वः (एकमात्रः – १) | दीर्घः (द्विमात्रः – २) | प्लुतः (त्रिमात्रः – ३)
ह्रस्व (एक मात्रा – १) | दीर्घ (दो मात्राएँ – २) | प्लुत (तीन मात्राएँ – ३)
१. समानाक्षराणि –
अ | आ | अ३
इ | ई | इ३
उ | ऊ | उ३
ऋ | ॠ | ऋ३
ऌ | – | ऌ३
१. समानाक्षर (ह्रस्व | दीर्घ | प्लुत) –
अ | आ | अ३
इ | ई | इ३
उ | ऊ | उ३
ऋ | ॠ | ऋ३
ऌ | (दीर्घ रूप नहीं) | ऌ३
२. सन्ध्यक्षराणि –
– | ए | ए३
– | ऐ | ऐ३
– | ओ | ओ३
– | औ | औ३
२. सन्ध्यक्षर (इनका ह्रस्व रूप नहीं होता; केवल दीर्घ | प्लुत) –
ए | ए३
ऐ | ऐ३
ओ | ओ३
औ | औ३
एवंप्रकारेण संस्कृत-भाषायाम् आहत्य २२ स्वराः भवन्ति।
इस प्रकार संस्कृत भाषा में कुल मिलाकर २२ स्वर होते हैं।
संस्कृत-भाषायां प्लुत-स्वराणां प्रयोगः प्रायः द्वयोः सन्दर्भयोः अधिकं भवति –
संस्कृत भाषा में प्लुत स्वरों का प्रयोग प्रायः दो संदर्भों (स्थितियों) में अधिक होता है –
(क) यदा दूरात् कम् अपि आह्वयामः, यथा –
हे३ राम !
अत्र आगच्छ कुमार३ !
(क) जब हम दूर से किसी को पुकारते हैं, जैसे –
हे३ राम! (हे राम!)
कुमार३! यहाँ आओ! (हे कुमार, यहाँ आओ!)
(ख) वेद-मन्त्रस्य प्रारम्भे यदा पवित्रस्य ओंकारस्य उच्चारणं कुर्मः, यथा –
ओ३म् – भूर्भुवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यम् …. (गायत्री-महामन्त्रः)
ओ३म् – सङ्गच्छध्वं संवदध्वं, सं वो मनांसि जानताम् …. (सङ्गठन-मन्त्रः)
(ख) जब हम वेद-मन्त्र के आरम्भ में पवित्र ओंकार का उच्चारण करते हैं, जैसे –
ओ३म् – भूर्भुवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यम् …. (गायत्री महामन्त्र)
ओ३म् – सङ्गच्छध्वं संवदध्वं, सं वो मनांसि जानताम् …. (संगठन मन्त्र)
इदम् अत्र ध्यातव्यं यत् – एताः तिस्रः मात्राः केवलं स्वरेषु भवन्ति, व्यञ्जनेषु न भवन्ति।
यहाँ यह ध्यान देने योग्य है कि – ये तीन मात्राएँ केवल स्वरों में होती हैं, व्यंजनों में नहीं होतीं।
सर्वेषां व्यञ्जनानां तु नित्यम् ‘अर्ध-मात्रा’ एव भवति। अत्र याज्ञवल्क्य-शिक्षायाः प्रसिद्धः श्लोकः अस्ति –
सभी व्यंजनों की तो सदा ‘आधी मात्रा’ ही होती है। इस विषय में याज्ञवल्क्य-शिक्षा का एक प्रसिद्ध श्लोक है –
एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः द्विमात्रो दीर्घ उच्यते।
त्रिमात्रश्च प्लुतो ज्ञेयः व्यञ्जनं चार्धमात्रिकम्॥
एक मात्रा वाला (स्वर) ‘ह्रस्व’ होता है, दो मात्राओं वाला ‘दीर्घ’ कहा जाता है।
तीन मात्राओं वाले को ‘प्लुत’ जानना चाहिए और व्यंजन आधी मात्रा वाला होता है।
पदच्छेदः – एकमात्रः भवेत् ह्रस्वः द्विमात्रः दीर्घः उच्यते त्रिमात्रः च प्लुतः ज्ञेयः व्यञ्जनम् च अर्धमात्रिकम्।
पदच्छेद (सन्धि तोड़कर अलग-अलग शब्द) – एकमात्रः (एक मात्रा वाला) भवेत् (होता है) ह्रस्वः (ह्रस्व), द्विमात्रः (दो मात्राओं वाला) दीर्घः (दीर्घ) उच्यते (कहा जाता है), त्रिमात्रः (तीन मात्राओं वाला) च (और) प्लुतः (प्लुत) ज्ञेयः (जानना चाहिए), व्यञ्जनम् (व्यंजन) च (और) अर्धमात्रिकम् (आधी मात्रा वाला)।
अर्थः – एकमात्रः (स्वरः) ‘ह्रस्वः’ भवति। द्विमात्रः (स्वरः) ‘दीर्घः’ इति कथ्यते। त्रिमात्रः (स्वरः) ‘प्लुतः’ इति ज्ञातव्यः। व्यञ्जनं तु अर्धमात्रिकम् एव भवति।
अर्थ – एक मात्रा वाला (स्वर) ‘ह्रस्व’ होता है। दो मात्राओं वाला (स्वर) ‘दीर्घ’ कहलाता है। तीन मात्राओं वाले (स्वर) को ‘प्लुत’ जानना चाहिए। व्यंजन तो आधी मात्रा वाला ही होता है।
स्वरः – एकमात्रः (१) – ह्रस्वः; द्विमात्रः (२) – दीर्घः; त्रिमात्रः (३) – प्लुतः – त्रिविधाः मात्राः
व्यञ्जनम् — अर्धमात्रम् (१/२) अर्धमात्रिकम् — एकविधा मात्रा
स्वर – एक मात्रा (१) – ह्रस्व; दो मात्राएँ (२) – दीर्घ; तीन मात्राएँ (३) – प्लुत – तीन प्रकार की मात्राएँ
व्यंजन — आधी मात्रा (१/२), अर्धमात्रिक — एक ही प्रकार की मात्रा
अतः, स्वरेषु यौ द्वौ भेदौ वयं पूर्वं दृष्टवन्तः –
(१) समानाक्षराणि, (२) सन्ध्यक्षराणि च।
→ तयोः अग्रे – एते त्रयः उपभेदाः भवन्ति – त्रिविधाः मात्राः इति।
अतः स्वरों में जो दो भेद हमने पहले देखे थे –
(१) समानाक्षर और (२) सन्ध्यक्षर,
→ उन दोनों के आगे – ये तीन उपभेद होते हैं – अर्थात् तीन प्रकार की मात्राएँ।
तथा च, व्यञ्जनेषु यान् भेदान् वयं पूर्वं दृष्टवन्तः –
(१) स्पर्शाः, (२) अन्तःस्थाः, (३) ऊष्माणः, (४) अयोगवाहौ (अनुस्वार-विसर्गौ) च,
→ तेषाम् एषः – एक एव उपभेदः भवति – एकविधा अर्ध-मात्रा इति।
और इसी प्रकार व्यंजनों में जो भेद हमने पहले देखे थे –
(१) स्पर्श, (२) अन्तःस्थ, (३) ऊष्म और (४) अयोगवाह (अनुस्वार और विसर्ग),
→ उनका यह – एक ही उपभेद होता है – एक प्रकार की आधी मात्रा।
एवं संस्कृत-भाषायाः वर्णानां – चतुर्विधाः मात्राः भवन्ति।
इस प्रकार संस्कृत भाषा के वर्णों की – चार प्रकार की मात्राएँ होती हैं।
विविधानां मात्राणां मध्ये परस्परं भेदः
विविधानां मात्राणाम् उच्चारणे परस्परं कालस्य भेदः भवति।
विभिन्न मात्राओं के उच्चारण में आपस में समय (काल) का अन्तर होता है।
पूर्वं स्वराणां त्रिविधाः मात्राः पश्यामः। अस्य सम्यक् निदर्शनं वयं प्रकृतौ कुक्कुट-ध्वनौ श्रोतुं शक्नुमः।
पहले स्वरों की तीन प्रकार की मात्राएँ देखते हैं। इसका अच्छा उदाहरण हम प्रकृति में मुर्गे की ध्वनि (बाँग) में सुन सकते हैं।
अस्तु, वदन्तु छात्राः – कुक्कुटः प्रातः कथं रौति ?
अच्छा छात्रो, बताओ – मुर्गा सुबह कैसे बाँग देता है?
सर्वे छात्राः (उच्चैः सोत्साहम्) –
कु – कु – कू – कु३
उ – उ – ऊ – उ३
कु – कु – डू – कु३
सब छात्र (ज़ोर से, उत्साह के साथ) –
कु – कु – कू – कु३
उ – उ – ऊ – उ३
कु – कु – डू – कु३
अध्यापकः – अलम् ! अलम् ! बहु शोभनम्। भवन्तः तु सर्वे कुक्कुटाः एव सञ्जाताः। कुक्कुटाः इव रुवन्ति सर्वे।
अध्यापक – बस! बस! बहुत सुन्दर। आप सब तो मुर्गे ही बन गए। सब मुर्गों की तरह बाँग दे रहे हैं।
अस्तु ! अधुना ध्यानं निदधतु। अत्र त्रिप्रकारकाः ध्वनयः सन्ति।
अच्छा! अब ध्यान दीजिए। यहाँ तीन प्रकार की ध्वनियाँ हैं।
(१) प्रथम-प्रकारः ध्वनिः ‘उ’ इति अल्पकालिकः – एकमात्रः।
(२) द्वितीय-प्रकारः ध्वनिः ‘ऊ’ इति लम्बकालिकः – द्विमात्रः।
(३) तृतीय-प्रकारः ध्वनिः ‘उ३’ इति अतिविलम्बकालिकः – त्रिमात्रः।
(१) पहले प्रकार की ध्वनि ‘उ’ थोड़े समय वाली है – एक मात्रा वाली।
(२) दूसरे प्रकार की ध्वनि ‘ऊ’ लम्बे समय वाली है – दो मात्राओं वाली।
(३) तीसरे प्रकार की ध्वनि ‘उ३’ बहुत अधिक लम्बे समय वाली है – तीन मात्राओं वाली।
कुक्कुट-ध्वनेः एतान् त्रीन् कालान् क्रमेण – स्वराणाम् एताः त्रिविधाः मात्राः अनुसरन्ति।
(१) ह्रस्वः, (२) दीर्घः, (३) प्लुतः च।
मुर्गे की ध्वनि के इन तीन कालों (समयों) का क्रम से – स्वरों की ये तीन प्रकार की मात्राएँ अनुसरण करती हैं –
(१) ह्रस्व, (२) दीर्घ और (३) प्लुत।
अस्माकं परिसरे प्रकृतौ च बहूनां पशु-पक्षिणां ध्वनिषु अपि वर्णानाम् एताः मात्राः द्रष्टुं शक्नुमः। अत्र अपरः पाणिनीय-शिक्षायाः प्रसिद्धः श्लोकः अस्ति –
हमारे आस-पास और प्रकृति में बहुत-से पशु-पक्षियों की ध्वनियों में भी हम वर्णों की ये मात्राएँ देख सकते हैं। इस विषय में पाणिनीय-शिक्षा का एक दूसरा प्रसिद्ध श्लोक है –
चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः।
शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम्॥
नीलकण्ठ पक्षी एक मात्रा (वाली ध्वनि) बोलता है, कौआ दो मात्राओं वाली ही (ध्वनि बोलता है)।
मोर तीन मात्राओं वाली (ध्वनि) बोलता है और नेवला आधी मात्रा वाली।
पदच्छेदः – चाषः तु वदते मात्राम् द्विमात्रम् तु एव वायसः शिखी रौति त्रिमात्रम् तु नकुलः तु अर्धमात्रकम्
पदच्छेद – चाषः (नीलकण्ठ) तु (तो) वदते (बोलता है) मात्राम् (एक मात्रा), द्विमात्रम् (दो मात्राओं वाला) तु एव (ही) वायसः (कौआ), शिखी (मोर) रौति (बोलता है) त्रिमात्रम् (तीन मात्राओं वाला) तु (और) नकुलः (नेवला) तु (तो) अर्धमात्रकम् (आधी मात्रा वाला)।
भावार्थः –
चाषः (नीलकण्ठः) पक्षी – एकमात्रकालं ध्वनिं करोति। स एकमात्रः ध्वनिः ह्रस्व-स्वरः इव भवति।
भावार्थ –
नीलकण्ठ पक्षी – एक मात्रा के समय तक ध्वनि करता है। वह एक मात्रा वाली ध्वनि ह्रस्व स्वर जैसी होती है।
वायसः (काकः) पक्षी – द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति। स द्विमात्रः ध्वनिः दीर्घ-स्वरः इव भवति।
कौआ पक्षी – दो मात्राओं के समय तक ध्वनि करता है। वह दो मात्राओं वाली ध्वनि दीर्घ स्वर जैसी होती है।
शिखी (मयूरः) पक्षी – त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति। स त्रिमात्रः ध्वनिः प्लुत-स्वरः इव भवति।
मोर पक्षी – तीन मात्राओं के समय तक ध्वनि करता है। वह तीन मात्राओं वाली ध्वनि प्लुत स्वर जैसी होती है।
नकुलः पशुः – अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति। स अर्धमात्रः ध्वनिः व्यञ्जनम् इव भवति।
नेवला पशु – आधी मात्रा के समय तक ध्वनि करता है। वह आधी मात्रा वाली ध्वनि व्यंजन जैसी होती है।
मात्रा-गणना-क्रीडा
वयं प्रत्येकं वर्णस्य मात्रां ज्ञातवन्तः। अस्य आधारेण अधुना कस्यचित् सम्पूर्णस्य शब्दस्य अपि मात्रां गणयितुं शक्नुमः, यथा –
हमने प्रत्येक वर्ण की मात्रा जान ली है। इसके आधार पर अब हम किसी पूरे शब्द की मात्राएँ भी गिन सकते हैं, जैसे –
रामः = र् + आ + म् + अ + ः = रामः
१/२ + २ + १/२ + १ + १/२ = ४ १/२ मात्राः
रामः = र् + आ + म् + अ + ः (विसर्ग)
आधी + दो + आधी + एक + आधी = साढ़े चार (४ १/२) मात्राएँ
सीता = स् + ई + त् + आ = सीता
१/२ + २ + १/२ + २ = ५ मात्राः
सीता = स् + ई + त् + आ
आधी + दो + आधी + दो = पाँच (५) मात्राएँ
हनूमान् = ह् + अ + न् + ऊ + म् + आ + न् = हनूमान्
१/२ + १ + १/२ + २ + १/२ + २ + १/२ = ७ मात्राः
हनूमान् = ह् + अ + न् + ऊ + म् + आ + न्
आधी + एक + आधी + दो + आधी + दो + आधी = सात (७) मात्राएँ
भरतः = भ् + अ + र् + अ + त् + अ + ः = भरतः
१/२ + १ + १/२ + १ + १/२ + १ + १/२ = ५ मात्राः
भरतः = भ् + अ + र् + अ + त् + अ + ः
आधी + एक + आधी + एक + आधी + एक + आधी = पाँच (५) मात्राएँ
संयुक्त-व्यञ्जन-युक्ताः शब्दाः –
कौसल्या = क् + औ + स् + अ + ल् + य् + आ = कौसल्या
१/२ + २ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + २ = ७ मात्राः
संयुक्त व्यंजन वाले शब्द –
कौसल्या = क् + औ + स् + अ + ल् + य् + आ
आधी + दो + आधी + एक + आधी + आधी + दो = सात (७) मात्राएँ
लक्ष्मणः = ल् + अ + क् + ष् + म् + अ + ण् + अ + ः = लक्ष्मणः
१/२ + १ + १/२ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + १ + १/२ = ६ मात्राः
लक्ष्मणः = ल् + अ + क् + ष् + म् + अ + ण् + अ + ः
आधी + एक + आधी + आधी + आधी + एक + आधी + एक + आधी = छह (६) मात्राएँ
शत्रुघ्नः = श् + अ + त् + र् + उ + घ् + न् + अ + ः = शत्रुघ्नः
१/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ = ६ मात्राः
शत्रुघ्नः = श् + अ + त् + र् + उ + घ् + न् + अ + ः
आधी + एक + आधी + आधी + एक + आधी + आधी + एक + आधी = छह (६) मात्राएँ
प्लुत-स्वर-युक्ताः शब्दाः –
हे३ = ह् + ए३ = हे३
१/२ + ३ = ३ १/२ मात्राः
प्लुत स्वर वाले शब्द –
हे३ = ह् + ए३
आधी + तीन = साढ़े तीन (३ १/२) मात्राएँ
ओ३म् = ओ३ + म् = ओ३म्
३ + १/२ = ३ १/२ मात्राः
ओ३म् = ओ३ + म्
तीन + आधी = साढ़े तीन (३ १/२) मात्राएँ
कुमार३ = क् + उ + म् + आ + र् + अ३ = कुमार३
१/२ + १ + १/२ + २ + १/२ + ३ = ७ १/२ मात्राः
कुमार३ = क् + उ + म् + आ + र् + अ३
आधी + एक + आधी + दो + आधी + तीन = साढ़े सात (७ १/२) मात्राएँ
अनुनासिक-स्वर-युक्ताः शब्दाः –
काँस्कान् = क् + आँ + स् + क् + आ + न् = काँस्कान्
१/२ + २ + १/२ + १/२ + २ + १/२ = ६ मात्राः
अनुनासिक स्वर वाले शब्द –
काँस्कान् = क् + आँ + स् + क् + आ + न्
आधी + दो + आधी + आधी + दो + आधी = छह (६) मात्राएँ
सँस्कर्ता = स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ = सँस्कर्ता
१/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + २ = ६ १/२ मात्राः
सँस्कर्ता = स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ
आधी + एक + आधी + आधी + एक + आधी + आधी + दो = साढ़े छह (६ १/२) मात्राएँ
पश्यन्तु छात्राः ! संस्कृत-भाषायां तथा अन्य-भारतीय-भाषासु च गणितस्य कियान् सुष्ठु सरलः च समावेशः भवति।
देखो छात्रो! संस्कृत भाषा में और अन्य भारतीय भाषाओं में गणित का कितना अच्छा और सरल समावेश होता है।
प्रायः सर्वाः भारतीय-भाषाः संस्कृतात् एव स्व-वर्णमालां स्वीकृतवत्यः। इदं तथ्यं संस्कृत-भाषायाः तथा च संस्कृतानुसारिणीनां सर्वासाम् अन्य-भारतीय-भाषाणाम् एकं महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यम् अस्ति।
प्रायः सभी भारतीय भाषाओं ने संस्कृत से ही अपनी वर्णमाला अपनाई है। यह तथ्य संस्कृत भाषा की तथा संस्कृत का अनुसरण करने वाली सभी अन्य भारतीय भाषाओं की एक महत्त्वपूर्ण विशेषता है।
विश्वस्य अन्यासु कासु अपि भाषासु एतत् वैशिष्ट्यं द्रष्टुं न शक्नुमः।
संसार की किसी भी अन्य भाषा में हम यह विशेषता नहीं देख सकते।
मात्राणां महत्त्वम्
मात्रा-गणनायाः उपयोगः वर्णानां शब्दानां च सम्यग्-रीत्या उच्चारणे तथा च श्लोक-रचनायां महत्त्वपूर्णः भवति।
मात्रा-गणना का उपयोग वर्णों और शब्दों के ठीक ढंग से उच्चारण में तथा श्लोक-रचना में महत्त्वपूर्ण होता है।
श्लोक-रचना-समये मात्राणां निर्दिष्ट-गणनायाः आवश्यकता भवति। संस्कृत-भाषायां निर्दिष्ट-मात्राणां छन्दो-बद्धानां श्लोकानां च अतीव विशिष्टं महत्त्वं भवति।
श्लोक-रचना के समय मात्राओं की निश्चित गिनती की आवश्यकता होती है। संस्कृत भाषा में निश्चित मात्राओं वाले और छन्द में बँधे श्लोकों का बहुत विशेष महत्त्व होता है।
अत एव संस्कृत-भाषायाः श्लोकाः स्तोत्राणि च विश्वे सर्वत्र विख्यातानि सन्ति। अग्रिमासु कक्षासु श्लोकरचना-विषये अधिकं ज्ञास्यामः।
इसीलिए संस्कृत भाषा के श्लोक और स्तोत्र संसार में सब जगह प्रसिद्ध हैं। अगली कक्षाओं में हम श्लोक-रचना के विषय में और अधिक जानेंगे।
विशेषं चिह्नम्
ॐ → अस्य पवित्र-चिह्नस्य प्रयोगः – ‘ओम्’ (ओ३म्) इति पवित्र-शब्दस्य स्थाने प्राचीन-कालात् सुप्रसिद्धः अस्ति।
ॐ → इस पवित्र चिह्न का प्रयोग – ‘ओम्’ (ओ३म्) इस पवित्र शब्द के स्थान पर प्राचीन काल से बहुत प्रसिद्ध है।
अस्य पवित्र-चिह्नस्य (ॐ) पवित्र-शब्दस्य (ओम् / ओ३म्) वा – उभयोः प्रयोगः साधुः अस्ति।
इस पवित्र चिह्न (ॐ) का या पवित्र शब्द (ओम् / ओ३म्) का – दोनों का प्रयोग उचित है।
ऽ → अस्य चिह्नस्य नाम ‘अवग्रहः’ अस्ति। इदं किञ्चित् नवीनं वर्णान्तरं नास्ति। अतः अस्य किमपि उच्चारणं न भवति।
ऽ → इस चिह्न का नाम ‘अवग्रह’ है। यह कोई नया, अलग वर्ण नहीं है। इसलिए इसका कोई उच्चारण नहीं होता।
प्रायः सन्धि-नियमानुसारं यदा अकारः अदृश्यः भवति, तदा अस्य उपयोगः भवति।
प्रायः सन्धि के नियम के अनुसार जब ‘अ’ (अकार) दिखाई नहीं देता (लुप्त हो जाता है), तब इसका उपयोग होता है।
यथा – ‘कः अपि’ इत्यत्र यदा सन्धिः भवति = [को + अपि = को + पि = कोपि], तदा – ‘कोऽपि’ इत्यपि लिख्यते।
जैसे – ‘कः अपि’ में जब सन्धि होती है = [को + अपि = को + पि = कोपि], तब – ‘कोऽपि’ भी लिखा जाता है।
अत्र ‘कोपि’ अथवा ‘कोऽपि’ – उभयथा अपि लेखितुं शक्नुमः। उच्चारणे कोऽपि भेदः न भवति। ‘कोपि’ इत्येव उभयत्र उच्चारणं भवति।
यहाँ ‘कोपि’ अथवा ‘कोऽपि’ – दोनों प्रकार से लिख सकते हैं। उच्चारण में कोई भी अन्तर नहीं होता। दोनों जगह ‘कोपि’ ऐसा ही उच्चारण होता है।
‘अ’ अत्र अदृश्यः जातः इति निदर्शनार्थम् — ‘ऽ’ चिह्नं योज्यते।
‘अ’ यहाँ अदृश्य (लुप्त) हो गया है – यह दिखाने के लिए ‘ऽ’ चिह्न जोड़ा जाता है।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13 Varnamatra Parichayah – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 137 – 139अतिरिक्तम् अध्ययनम् — (क) वर्णमात्रा-परिचयः (श्रद्धा-अध्यापकयोः संवादः)

पाठः
प्र.1कः एषः स्वराणां ‘प्लुतः’ नाम त्रिमात्रः ?
उत्तर

प्लुतः नाम त्रिमात्रः स्वरः — यस्य उच्चारणे तिस्रः मात्राः भवन्ति (यथा — अ३, इ३, उ३)। संस्कृत-भाषायां सर्वेषां स्वराणाम् एषः त्रिमात्रः उपभेदः अपि भवति।
[‘प्लुत’ वह स्वर है जिसके उच्चारण में तीन मात्राओं जितना समय लगता है (जैसे — अ३, इ३, उ३)। संस्कृत में सभी स्वरों का यह त्रिमात्र उपभेद भी होता है।]

ह्रस्वः = एकमात्रः — १
दीर्घः = द्विमात्रः — २
प्लुतः = त्रिमात्रः — ३
प्र.2कुक्कुटः प्रातः कथं रौति ?
उत्तर

कुक्कुटः प्रातः ‘उ – उ – ऊ – उ३’ (कु – कु – कू – कु३) इति रौति।
[मुर्गा सुबह ‘उ–उ–ऊ–उ३’ (कु–कु–कू–कु३) — इस प्रकार बाँग देता है। सब छात्र ऊँचे स्वर में उत्साह से यही बोलते हैं।]

ध्वनिःकालःमात्रास्वर-भेदः
‘उ’अल्पकालिकःएकमात्रः (१)ह्रस्वः
‘ऊ’लम्बकालिकःद्विमात्रः (२)दीर्घः
‘उ३’अतिविलम्बकालिकःत्रिमात्रः (३)प्लुतः

श्लोक-व्याख्या — पृष्ठ 138 एवं 140याज्ञवल्क्य-शिक्षायाः तथा पाणिनीय-शिक्षायाः प्रसिद्धौ श्लोकौ — अतिरिक्त अभ्यास-प्रश्न (पुस्तक में ये श्लोक पदच्छेद एवं अर्थ सहित दिये गये हैं)

श्लोकः
प्र.1एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः द्विमात्रो दीर्घ उच्यते। त्रिमात्रश्च प्लुतो ज्ञेयः व्यञ्जनं चार्धमात्रिकम्॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखन्तु।
उत्तर

श्लोकः — याज्ञवल्क्य-शिक्षायाः (पृष्ठ 138)।

पदच्छेदः — एकमात्रः भवेत् ह्रस्वः द्विमात्रः दीर्घः उच्यते त्रिमात्रः च प्लुतः ज्ञेयः व्यञ्जनम् च अर्धमात्रिकम्।

अन्वयः — एकमात्रः (स्वरः) ह्रस्वः भवेत्। द्विमात्रः (स्वरः) दीर्घः उच्यते। त्रिमात्रः च (स्वरः) प्लुतः ज्ञेयः। व्यञ्जनं च अर्धमात्रिकम् (भवति)।

अर्थः — एकमात्र (स्वर) ‘ह्रस्व’ होता है। द्विमात्र (स्वर) ‘दीर्घ’ कहलाता है। त्रिमात्र (स्वर) ‘प्लुत’ जानना चाहिए। और व्यञ्जन तो अर्धमात्रिक (आधी मात्रा वाला) ही होता है।

भावः — स्वरों की तीन मात्राएँ (ह्रस्व १, दीर्घ २, प्लुत ३) और व्यञ्जन की आधी मात्रा — यही संस्कृत-वर्णों की चतुर्विधा मात्रा-व्यवस्था है।

प्र.2चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः। शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम्॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखन्तु।
उत्तर

श्लोकः — पाणिनीय-शिक्षायाः (पृष्ठ 140)।

पदच्छेदः — चाषः तु वदते मात्राम् द्विमात्रम् तु एव वायसः शिखी रौति त्रिमात्रम् तु नकुलः तु अर्धमात्रकम्।

अन्वयः — चाषः तु मात्रां वदते। वायसः तु एव द्विमात्रं (वदते)। शिखी तु त्रिमात्रं रौति। नकुलः तु अर्धमात्रकं (रौति)।

अर्थः — चाष (नीलकण्ठ) पक्षी एक मात्रा जितना बोलता है। कौआ दो मात्रा जितना ही बोलता है। मोर तीन मात्रा जितना बोलता है और नेवला आधी मात्रा जितना बोलता है।

भावः — पशु-पक्षियों की बोली में भी चारों मात्राएँ सुनी जा सकती हैं: चाष = १, वायस = २, शिखी = ३, नकुल = १/२।

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 143 – 144शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भः

शब्दार्थाः
प्र.1मातृभाषया अर्थं लिखन्तु।
उत्तर

— तालिका के अन्तिम स्तम्भ में अपनी मातृभाषा (हिन्दी, मराठी, तमिल, बांग्ला, गुजराती … ) में अर्थ लिखिए। यहाँ वह स्तम्भ हिन्दी में भरा गया है।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थः (नमूना)
उच्यतेकथ्यतेकहा जाता हैCalled asकहा जाता है
ज्ञेयःज्ञातव्यःजानना चाहिएShould knowजानना चाहिए
भेदःप्रकारःविभागTypesप्रकार / भेद
उपभेदःउपप्रकारःउपविभागSub-typesउपप्रकार
कुक्कुटःकृकवाकुःमुर्गाCock / Roosterमुर्गा
रौतिविरौतिबाँग देता हैCrowing / Cock-a-doodle-dooबाँग देता है
रुवन्तिविरुवन्तिबाँग देते हैं(Many) Crowingबाँग देते हैं
ध्यानं निदधतुअवधानं ददतुध्यान दीजिएPay attentionध्यान दीजिए
अल्पकालिकःलघु-काल-प्रमाणःस्वल्प समय वालाShort time durationथोड़े समय वाला
लम्बकालिकःलम्बमान-काल-प्रमाणःलम्बे समय वालाLong time durationलम्बे समय वाला
अतिविलम्बकालिकःअधिक-लम्बमान-काल-प्रमाणःअधिक लम्बे समय वालाOverly prolonged time durationबहुत लम्बे समय वाला
चाषःनीलकण्ठः पक्षीनीलकण्ठIndian Roller (bird)नीलकण्ठ पक्षी
वायसःकाकः पक्षीकौआCrowकौआ
शिखीमयूरः पक्षीमोरPeacockमोर
नकुलःसूचिरदनःनेवलाMongooseनेवला
दोलाप्रेङ्खाझूलाSwingझूला
चटकागृहनीडःगौरेयाSparrowगौरैया
मूषकःआखुःचूहाMouseचूहा
कपोतःपारावतःकबूतरPigeonकबूतर
पुँस्कोकिलःपुमान् पिकःनर कोयलMale cuckooनर कोयल
कृषकःकृषीवलःकिसानFarmerकिसान
ऐतिह्यम्पुरातन-वृत्तान्तःइतिहासHistoryइतिहास
विद्यार्थीशिक्षार्थीछात्रStudentविद्यार्थी
खनित्रम्फालःफावड़ाIndian spadeफावड़ा
अट्टहासःविहसितम्ठहाकाBoisterous laughterठहाका

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 145अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन द्विपदेन वा उत्तरं लिखन्तु —

अभ्यासः
प्र.1 (क)वर्णानां कतिविधाः मात्राः भवन्ति ?
उत्तर

चतुर्विधाः।
[वर्णों की चार प्रकार की मात्राएँ होती हैं।]

१. ह्रस्वः — एकमात्रः (१)
२. दीर्घः — द्विमात्रः (२)
३. प्लुतः — त्रिमात्रः (३)
४. अर्धमात्रा — व्यञ्जनम् (१/२)
प्र.1 (ख)एकविधा मात्रा केषां भवति ?
उत्तर

व्यञ्जनानाम्।
[एक ही प्रकार की मात्रा व्यञ्जनों की होती है।]

पाठे — ‘तेषाम् (व्यञ्जनानाम्) एषः — एक एव उपभेदः भवति — एकविधा अर्ध-मात्रा इति।’

प्र.1 (ग)स्वरेषु कतिविधाः मात्राः भवन्ति ?
उत्तर

त्रिविधाः।
[स्वरों में तीन प्रकार की मात्राएँ होती हैं।]

ह्रस्वः (१)  ·  दीर्घः (२)  ·  प्लुतः (३)
प्र.1 (घ)संस्कृत-भाषायाम् आहत्य कति स्वराः भवन्ति ?
उत्तर

द्वाविंशतिः (२२) स्वराः।
[संस्कृत-भाषा में कुल मिलाकर बाईस स्वर होते हैं।]

वर्गःह्रस्वःदीर्घःप्लुतःसङ्ख्या
समानाक्षराणिअ, इ, उ, ऋ, ऌआ, ई, ऊ, ॠ, –अ३, इ३, उ३, ऋ३, ऌ३१४
सन्ध्यक्षराणि–ए, ऐ, ओ, औए३, ऐ३, ओ३, औ३८
आहत्य२२
प्र.1 (ङ)विविध-मात्राणाम् उच्चारणे कस्य भेदः भवति ?
उत्तर

कालस्य (उच्चारण-कालस्य) भेदः भवति।
[विविध मात्राओं के उच्चारण में समय का अन्तर होता है।]

पाठे — ‘विविधानां मात्राणाम् उच्चारणे परस्परं कालस्य भेदः भवति।’

प्र.1 (च)नित्यम् अर्धमात्रा केषां भवति ?
उत्तर

व्यञ्जनानाम्।
[सदा आधी मात्रा व्यञ्जनों की होती है।]

पाठे — ‘सर्वेषां व्यञ्जनानां तु नित्यम् अर्ध-मात्रा एव भवति।’

प्र.1 (छ)ध्वनयः कति-प्रकारकाः सन्ति ?
उत्तर

त्रिप्रकारकाः।
[(कुक्कुट-ध्वनि के उदाहरण में) ध्वनियाँ तीन प्रकार की हैं।]

(१) अल्पकालिकः — ‘उ’ — एकमात्रः
(२) लम्बकालिकः — ‘ऊ’ — द्विमात्रः
(३) अतिविलम्बकालिकः — ‘उ३’ — त्रिमात्रः
प्र.1 (ज)विसर्गस्य कति मात्राः भवन्ति ?
उत्तर

अर्धमात्रा (१/२ मात्रा)।
[विसर्ग की आधी मात्रा होती है।]

विसर्गः अयोगवाहः (व्यञ्जन-भेदः) अस्ति, व्यञ्जनानां च नित्यम् अर्धमात्रा भवति।

प्र.1 (झ)अनुस्वारस्य कति मात्राः भवन्ति ?
उत्तर

अर्धमात्रा (१/२ मात्रा)।
[अनुस्वार की भी आधी मात्रा होती है।]

अनुस्वारः अयोगवाहः (व्यञ्जन-भेदः) अस्ति, व्यञ्जनानां च नित्यम् अर्धमात्रा भवति।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 145अभ्यासः — प्रश्नः २ : पूर्णवाक्येन लिखन्तु —

अभ्यासः
प्र.2 (क)स्वराणां कतिविधाः भेदाः उपभेदाः च सन्ति ? नामानि लिखन्तु ?
उत्तर

स्वराणां द्विविधाः भेदाः सन्ति — (१) समानाक्षराणि (२) सन्ध्यक्षराणि च। तयोः अग्रे त्रयः उपभेदाः सन्ति — (१) ह्रस्वः (२) दीर्घः (३) प्लुतः च।
[स्वरों के दो भेद हैं — समानाक्षर और सन्ध्यक्षर। इन दोनों के आगे तीन उपभेद हैं — ह्रस्व, दीर्घ और प्लुत।]

भेदः (२)वर्णाःउपभेदाः (३)
१. समानाक्षराणिअ आ अ३ · इ ई इ३ · उ ऊ उ३ · ऋ ॠ ऋ३ · ऌ ऌ३ह्रस्वः (१) · दीर्घः (२) · प्लुतः (३)
२. सन्ध्यक्षराणिए ए३ · ऐ ऐ३ · ओ ओ३ · औ औ३
प्र.2 (ख)व्यञ्जनानां कतिविधाः भेदाः उपभेदाः च सन्ति ? नामानि लिखन्तु ?
उत्तर

व्यञ्जनानां चतुर्विधाः भेदाः सन्ति — (१) स्पर्शाः (२) अन्तःस्थाः (३) ऊष्माणः (४) अयोगवाहौ (अनुस्वार-विसर्गौ) च। तेषाम् एकः एव उपभेदः भवति — एकविधा अर्ध-मात्रा।
[व्यञ्जनों के चार भेद हैं — स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म और अयोगवाह (अनुस्वार-विसर्ग)। इन सबका एक ही उपभेद है — एक प्रकार की अर्धमात्रा।]

भेदःवर्णाःउपभेदः
१. स्पर्शाःक् से म् तक (२५ वर्ण)एकविधा अर्ध-मात्रा (१/२)
२. अन्तःस्थाःय् र् ल् व्
३. ऊष्माणःश् ष् स् ह्
४. अयोगवाहौअनुस्वारः (ं), विसर्गः (ः)
प्र.2 (ग)अनुस्वारस्य विसर्गस्य च सामान्यं नाम किम् ? तयोः प्रत्येकं कति मात्राः ?
उत्तर

अनुस्वारस्य विसर्गस्य च सामान्यं नाम ‘अयोगवाहौ’ अस्ति। तयोः प्रत्येकम् अर्धमात्रा (१/२ मात्रा) भवति।
[अनुस्वार और विसर्ग का सामान्य नाम ‘अयोगवाह’ है। इन दोनों में से प्रत्येक की आधी मात्रा होती है।]

अनुस्वारः (ं) = १/२ मात्रा
विसर्गः (ः) = १/२ मात्रा

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 145अभ्यासः — प्रश्नः ३ : परस्परं मेलयत —

मेलनम्
प्र.3परस्परं मेलयत —
(क)(ख)
अ३ह्रस्वः
ऊ२ १/२
ऋप्लुतः
एँदीर्घः
कूअनुनासिक-स्वरः

(पुस्तक में ‘अ३’ को ‘प्लुतः’ से रेखा द्वारा जोड़कर उदाहरण दिखाया गया है।)

उत्तर

मेलनम् (अ३ — प्लुतः पुस्तक का उदाहरण है) —

(क)(ख)कारणम् / कारण
अ३प्लुतःत्रिमात्रः स्वरः (३) — पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्
ऊदीर्घः‘उ’ इत्यस्य दीर्घ-रूपम् — द्विमात्रः (२)
ऋह्रस्वःसमानाक्षरेषु ह्रस्व-स्वरः — एकमात्रः (१)
एँअनुनासिक-स्वरःचन्द्रबिन्दु-युक्तः स्वरः — नासिकया सह उच्चार्यते
कू२ १/२क् (१/२) + ऊ (२) = २ १/२ मात्राः

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 146अभ्यासः — प्रश्नः ४ : पट्टिकातः चित्वा उचितं पदं पूरयन्तु — (शिखी, नकुलः, वायसः, चाषः, कोकिलः)

रिक्तस्थान-पूर्तिः
प्र.4 (क)…………………………….. त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तर

शिखी त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति।
[मोर तीन मात्रा जितने समय तक ध्वनि करता है।]

प्र.4 (ख)…………………………….. द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तर

वायसः द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति।
[कौआ दो मात्रा जितने समय तक ध्वनि करता है।]

प्र.4 (ग)…………………………….. एकमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तर

चाषः एकमात्रकालं ध्वनिं करोति।
[नीलकण्ठ पक्षी एक मात्रा जितने समय तक ध्वनि करता है।]

प्र.4 (घ)…………………………….. अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तर

नकुलः अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति।
[नेवला आधी मात्रा जितने समय तक ध्वनि करता है।]

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 146परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)

परियोजनाकार्यम्
प्र.1स्वपरिसरे विद्यमानानां पशु-पक्षिणां ध्वनीन् ध्यानेन शृण्वन्तु। तेषां ध्वनीनां मात्राः कति सन्ति इति लिखन्तु।
उत्तर

(आपके परिसर में सुनी गयी ध्वनियों के अनुसार आपका उत्तर भिन्न होगा):

प्राणी (संस्कृतम्)हिन्दीध्वनिःमात्राःतुल्यः स्वर-भेदः
चाषःनीलकण्ठ‘चक्’१ह्रस्वः
वायसःकौआ‘काँ~’२दीर्घः
शिखीमोर‘म्याँ३’३प्लुतः
नकुलःनेवला‘क्’१/२व्यञ्जनम् इव
कुक्कुटःमुर्गा‘कु–कु–कू–कु३’१, १, २, ३ह्रस्व + दीर्घ + प्लुत
चटकागौरैया‘चि-चि’१ + १ह्रस्वः
कपोतःकबूतर‘गुटर्-गूँ~’१ + २ह्रस्व + दीर्घ
पुँस्कोकिलःनर कोयल‘कु-हू३’१ + ३ह्रस्व + प्लुत

निष्कर्षः — मयूरस्य पुँस्कोकिलस्य च ध्वनी दीर्घतमौ (त्रिमात्रौ) आस्ताम्, नकुलस्य ध्वनिः च लघुतमः (अर्धमात्रः) आसीत्। [मोर और नर कोयल की आवाज़ सबसे लम्बी (तीन मात्रा) थी और नेवले की सबसे छोटी (आधी मात्रा)।]

कार्यकलापः — पृष्ठ 146 – 148मात्रा-गणनां क्रीडामः — प्रश्नः १ : अधोलिखितानां शब्दानां मात्रा-गणनां कुर्वन्तु —

कार्यकलापः
प्र.1अधोलिखितानां शब्दानां मात्रा-गणनां कुर्वन्तु —
शब्दःवर्ण-विच्छेदःमात्राः
दोला (उदाहरणम्)द् + ओ + ल् + आ
१/२ + २ + १/२ + २
= ५ मात्राः
बालः…… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
चटका…… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
शक्तिः…… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
घटिका…… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
दुःखम्…… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
मूषकः…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
कपोतः…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
कृषकः…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
ऐतिह्यम्…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
संशयः…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
विद्यार्थी…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
खनित्रम्…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
धाष्ट्र्यम्…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
प्रक्रिया…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
निःशुल्कम्…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
कस्मिँश्चिद्…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
कात्स्न्र्यम्…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
क्रमाङ्कः…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
अट्टहासः…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
निःस्वार्थः…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
पुनःपुनः…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
पुँस्कोकिलः…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
…… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + …… + ……
= …… मात्राः
उत्तर

नियमः — हलन्त व्यञ्जन, अनुस्वार, विसर्ग = १/२; ह्रस्व स्वर = १; दीर्घ स्वर = २; प्लुत स्वर = ३।

पृष्ठ 146

शब्दःवर्ण-विच्छेदःमात्रा-गणनायोगः
दोला (उदाहरणम्)द् + ओ + ल् + आ१/२ + २ + १/२ + २५ मात्राः
बालःब् + आ + ल् + अ + ः१/२ + २ + १/२ + १ + १/२४ १/२ मात्राः
चटकाच् + अ + ट् + अ + क् + आ१/२ + १ + १/२ + १ + १/२ + २५ १/२ मात्राः

पृष्ठ 147

शब्दःवर्ण-विच्छेदःमात्रा-गणनायोगः
शक्तिःश् + अ + क् + त् + इ + ः१/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२४ मात्राः
घटिकाघ् + अ + ट् + इ + क् + आ१/२ + १ + १/२ + १ + १/२ + २५ १/२ मात्राः
दुःखम्द् + उ + ः + ख् + अ + म्१/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२४ मात्राः
मूषकःम् + ऊ + ष् + अ + क् + अ + ः१/२ + २ + १/२ + १ + १/२ + १ + १/२६ मात्राः
कपोतःक् + अ + प् + ओ + त् + अ + ः१/२ + १ + १/२ + २ + १/२ + १ + १/२६ मात्राः
कृषकःक् + ऋ + ष् + अ + क् + अ + ः१/२ + १ + १/२ + १ + १/२ + १ + १/२५ मात्राः
ऐतिह्यम्ऐ + त् + इ + ह् + य् + अ + म्२ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२६ मात्राः
संशयःस् + अ + ं + श् + अ + य् + अ + ः१/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + १ + १/२५ १/२ मात्राः
विद्यार्थीव् + इ + द् + य् + आ + र् + थ् + ई१/२ + १ + १/२ + १/२ + २ + १/२ + १/२ + २७ १/२ मात्राः
खनित्रम्ख् + अ + न् + इ + त् + र् + अ + म्१/२ + १ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२५ १/२ मात्राः

पृष्ठ 148

शब्दःवर्ण-विच्छेदःमात्रा-गणनायोगः
धार्ष्ट्यम् (पुस्तके ‘धाष्ट्र्यम्’)ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म्१/२ + २ + १/२ + १/२ + १/२ + १/२ + १ + १/२६ मात्राः
प्रक्रियाप् + र् + अ + क् + र् + इ + य् + आ१/२ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + २६ १/२ मात्राः
निःशुल्कम्न् + इ + ः + श् + उ + ल् + क् + अ + म्१/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२६ मात्राः
कस्मिँश्चिद्क् + अ + स् + म् + इँ + श् + च् + इ + द्१/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२६ मात्राः
कार्त्स्न्यम् (पुस्तके ‘कात्स्न्र्यम्’)क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्१/२ + २ + १/२ + १/२ + १/२ + १/२ + १/२ + १ + १/२६ १/२ मात्राः
क्रमाङ्कःक् + र् + अ + म् + आ + ङ् + क् + अ + ः१/२ + १/२ + १ + १/२ + २ + १/२ + १/२ + १ + १/२७ मात्राः
अट्टहासःअ + ट् + ट् + अ + ह् + आ + स् + अ + ः१ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + २ + १/२ + १ + १/२७ १/२ मात्राः
निःस्वार्थःन् + इ + ः + स् + व् + आ + र् + थ् + अ + ः१/२ + १ + १/२ + १/२ + १/२ + २ + १/२ + १/२ + १ + १/२७ १/२ मात्राः
पुनःपुनःप् + उ + न् + अ + ः + प् + उ + न् + अ + ः१/२ + १ + १/२ + १ + १/२ + १/२ + १ + १/२ + १ + १/२७ मात्राः
पुँस्कोकिलःप् + उँ + स् + क् + ओ + क् + इ + ल् + अ + ः१/२ + १ + १/२ + १/२ + २ + १/२ + १ + १/२ + १ + १/२८ मात्राः

Chapter 13 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 13 Varnamatra Parichayah – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
Chapter13 – Varnamatra Parichayah
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 13 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 13 Varnamatra Parichayah PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 13?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…