Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

वर्णोच्चारण-शिक्षा २ शारदा (कक्षा ९) का एकादशः पाठः तथा पुस्तक का अन्तिम पाठ है। यह कोई कथा या श्लोक नहीं, शिक्षा (वेदाङ्ग) का व्यावहारिक पाठ है — और सीधे कक्षा ८ (दीपकम्) के ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा १’ का अगला भाग। वहाँ वर्ण-उत्पत्ति के तीन तत्त्वों में से दो पढ़े जा चुके थे — स्थानम् (षट् स्थानानि) तथा करणम् (षट् करणानि); तीसरा तत्त्व आभ्यन्तर-प्रयत्नः ‘अग्रिमायां कक्षायाम्’ के लिए छोड़ा गया था। वही यह पाठ है। इसमें पञ्चविधः आभ्यन्तर-प्रयत्नः — स्पृष्ट, ईषत्-स्पृष्ट, ईषद्-विवृत, विवृत तथा संवृत — चित्रों सहित समझाया गया है; फिर वर्णमाला को प्रयत्न के अनुसार बाँटा गया है, स्वर बनाम व्यञ्जन, समानाक्षर बनाम सन्ध्यक्षर तथा व्यञ्जनों के चार भेदों की तुलना-सारणियाँ दी गई हैं, और छहों स्थानों के वर्ण अलग-अलग सारणियों में मुख-चित्रों के साथ दिखाए गए हैं। पाठ के साथ सर्वं शब्देन भासते (पारिभाषिक शब्दार्थ-तालिका), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (पाणिनीय-शिक्षा के ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्’ के नौ सूत्र) तथा अभ्यासाद् जायते सिद्धिः के छह प्रश्न — एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, मेलनम्, आम्/न-कथनम्, रेखाङ्कितपदाधारेण प्रश्ननिर्माणम् तथा वर्णसमुच्चय-चयनम् — क्रमशः हल किए गए हैं। हर उत्तर पहले संस्कृत में, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ के साथ।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFवर्णोच्चारण-शिक्षा २View PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पाठ-प्रवेशः — पूर्वस्याः कक्षायाः स्मरणम् (पृष्ठ 145)
पूर्वस्यां कक्षायां ‘मनुष्येषु वाग्-उत्पत्ति-प्रक्रिया’ कथं भवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः।
पिछली कक्षा में हमने सामान्य रूप से देखा था कि ‘मनुष्यों में वाणी के उत्पन्न होने की प्रक्रिया’ कैसे होती है।
तत्रैव ‘आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति —
(क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ च इत्यपि वयम् अवलोकितवन्तः।
वहीं हमने यह भी देखा था कि ‘आस्य (मस्तक का मुख और नाक वाला भाग) के भीतर वर्णों की उत्पत्ति के लिए तीन तत्त्व आवश्यक होते हैं — (क) स्थान, (ख) करण और (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्न’।
तत्र (क) षट् स्थानानि ; (ख) षट् करणानि इति उभयोः विषये वयं पूर्वस्यां कक्षायाम् एव विस्तरेण ज्ञातवन्तः, यथा —
उनमें से (क) छह स्थान और (ख) छह करण — इन दोनों के विषय में हम पिछली कक्षा में ही विस्तार से जान चुके हैं, जैसे —
षट् स्थानानि — (१) कण्ठः (२) तालु (३) मूर्धा (४) दन्तः (५) ओष्ठः (६) नासिका
(चित्र) छह स्थान — (१) कण्ठ (२) तालु (३) मूर्धा (४) दाँत (५) ओठ (६) नाक
षट् करणानि — (१) कण्ठः (२) जिह्वा-मध्यः (३) जिह्वा-उपाग्रः (४) जिह्वा-अग्रः (५) ओष्ठः (६) नासिका
(चित्र) छह करण — (१) कण्ठ (२) जीभ का बीच का भाग (३) जीभ की नोक के पास का भाग (उपाग्र) (४) जीभ की नोक (अग्र) (५) ओठ (६) नाक। तालु, मूर्धा और दाँत के लिए करण ‘जिह्वा’ है; कण्ठ, ओठ और नाक में ‘अपना स्थान ही करण’ (स्वस्थानं – करणम्) है।
अस्मिन् पाठे – (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः – इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः —
इस पाठ में हम (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्न के विषय में विस्तार से समझते हैं —
(ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः (पृष्ठ 146)
आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः — ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते।
आस्य के भीतर करण जिस प्रयत्न (बल) से स्थान को छूता है, या स्थान के समीप जाता है, वह प्रयत्न ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ कहलाता है।
आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति —
आभ्यन्तर-प्रयत्न पाँच प्रकार का होता है —
(१) स्पृष्ट-प्रयत्नः
करणं यदा स्थानं ‘स्पष्ट-रूपेण स्पृशति’, तदा करणस्य ‘स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति।
जब करण स्थान को ‘स्पष्ट रूप से (पूरी तरह) छूता है’, तब करण का ‘स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है।
करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नेन
→ स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।
करण के स्पृष्ट-प्रयत्न से → स्थान पर स्पर्श-व्यञ्जन उत्पन्न होते हैं।
उदाहरणार्थम् अत्र मूर्धन्य-वर्णान् पश्यामः —
उदाहरणम् — मूर्धन्याः वर्णाः
उदाहरण के लिए यहाँ मूर्धन्य वर्णों को देखते हैं — उदाहरण : मूर्धन्य वर्ण (चित्र देखिए)।
(२) ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
करणं यदा स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’, तदा करणस्य ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति।
जब करण स्थान को ‘थोड़ा-सा ही छूता है’, तब करण का ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है।
करणस्य ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन
→ स्थाने अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि जायन्ते।
करण के ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न से → स्थान पर अन्तःस्थ-व्यञ्जन उत्पन्न होते हैं।
उदाहरणम् — मूर्धन्याः वर्णाः
उदाहरण : मूर्धन्य वर्ण (चित्र देखिए)।
(३) ईषद्-विवृत-प्रयत्नः (पृष्ठ 147)
करणं यदा स्थानं न स्पृशति, परन्तु स्थानस्य बहु समीपं याति, तदा उभयोः स्थान-करणयोः मध्ये ‘लघुः विवरः’ इव स्वल्पः अन्तरालः जायते, तदा करणस्य ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नः’ भवति।
जब करण स्थान को छूता नहीं, परन्तु स्थान के बहुत समीप जाता है, तब स्थान और करण दोनों के बीच ‘छोटे छेद’ जैसा थोड़ा-सा अन्तराल बन जाता है; तब करण का ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्न’ होता है।
करणस्य ईषद्-विवृत-प्रयत्नेन
→ स्थाने ऊष्म-व्यञ्जनानि जायन्ते, तथा च
→ स्थाने अयोगवाहौ – अनुस्वार-विसर्गौ अपि जायेते।
करण के ईषद्-विवृत-प्रयत्न से → स्थान पर ऊष्म-व्यञ्जन उत्पन्न होते हैं, और → स्थान पर दोनों अयोगवाह — अनुस्वार और विसर्ग — भी उत्पन्न होते हैं।
उदाहरणम् — मूर्धन्याः वर्णाः
उदाहरण : मूर्धन्य वर्ण (चित्र देखिए)।
(४) विवृत-प्रयत्नः
करणं यदा स्थानं न स्पृशति, अपितु स्थानस्य किञ्चित् समीपं याति, तदा उभयोः स्थान-करणयोः मध्ये ‘स्फुटः विवरः’ इव अन्तरालः जायते, तदा करणस्य ‘विवृत-प्रयत्नः’ भवति।
जब करण स्थान को छूता नहीं, बल्कि स्थान के कुछ ही समीप जाता है, तब स्थान और करण दोनों के बीच ‘खुले (स्पष्ट) छेद’ जैसा अन्तराल बन जाता है; तब करण का ‘विवृत-प्रयत्न’ होता है।
करणस्य विवृत-प्रयत्नेन
→ स्थाने (अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे) स्वराः उच्चार्यन्ते।
करण के विवृत-प्रयत्न से → स्थान पर (अ-कार को छोड़कर अन्य सभी) स्वर बोले जाते हैं।
उदाहरणम् — मूर्धन्याः वर्णाः
उदाहरण : मूर्धन्य वर्ण (चित्र देखिए)।
कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु —
स्थान-करणयोः मध्ये उपर्युक्ताः चतुर्विधाः आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।
कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य और ओष्ठ्य — इन पाँच प्रकार के वर्णों में स्थान और करण के बीच ऊपर बताए गए चार प्रकार के आभ्यन्तर-प्रयत्न दिखाई देते हैं।
(५) संवृत-प्रयत्नः (पृष्ठ 148)
स्वरेषु ‘अ-कारः’ कश्चिद् विशिष्टः स्वरः अस्ति।
स्वरों में ‘अ-कार’ एक विशेष स्वर है।
‘अ-वर्णस्य’ त्रयः उपभेदाः वयं पूर्वं दृष्टवन्तः
अ-कारः (ह्रस्वः), आ-कारः (दीर्घः), अ३-कारः (प्लुतः) इति।
‘अ-वर्ण’ के तीन उपभेद हम पहले देख चुके हैं — अ-कार (ह्रस्व), आ-कार (दीर्घ) और अ३-कार (प्लुत)।
एते त्रयः अपि ‘स्वराः’, ‘कण्ठ्य-वर्णाः’ च सन्ति।
ये तीनों ही ‘स्वर’ भी हैं और ‘कण्ठ्य वर्ण’ भी।
कण्ठ्य-वर्णेषु ‘स्वस्थानम् एव करणं भवति’ इति वयं पूर्वं दृष्टवन्तः। अर्थात्,
कण्ठ्य-वर्णानां → स्थानम् अपि कण्ठः (कण्ठस्य पृष्ठ-भागः)
→ करणम् अपि कण्ठः (कण्ठस्य अग्र-भागः)
कण्ठ्य वर्णों में ‘अपना स्थान ही करण होता है’ — यह हम पहले देख चुके हैं। अर्थात् कण्ठ्य वर्णों का → स्थान भी कण्ठ है (कण्ठ का पिछला भाग), → करण भी कण्ठ है (कण्ठ का अगला भाग)।
एतेषु त्रिप्रकारेषु अ-वर्णेषु (ह्रस्व-दीर्घ-प्लुतेषु) —
इन तीन प्रकार के अ-वर्णों (ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत) में —
केवलम् आ-कारस्य (दीर्घस्य), अ३-कारस्य (प्लुतस्य) च, द्वयोः एव उच्चारणे – कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये ‘स्फुटः विवरः’ इव अन्तरालः भवति।
केवल आ-कार (दीर्घ) और अ३-कार (प्लुत) — इन दोनों के ही उच्चारण में कण्ठ में स्थान और करण के बीच ‘खुले छेद’ जैसा अन्तराल होता है।
अतः, अन्य-स्वराणाम् इव एतयोः द्वयोः दीर्घ-प्लुतयोः अपि पूर्ववत् ‘विवृत-प्रयत्नः’ एव भवति।
इसलिए अन्य स्वरों की तरह इन दोनों — दीर्घ और प्लुत — का भी पहले की तरह ‘विवृत-प्रयत्न’ ही होता है।
परन्तु, अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणे तु तथा न भवति। अत्र तु कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये ‘संकोचः’ भवति।
परन्तु अ-कार (ह्रस्व) के उच्चारण में तो वैसा नहीं होता। यहाँ तो कण्ठ में स्थान और करण के बीच ‘संकोच’ (सिकुड़न) होता है।
अर्थात्, अत्र ‘कण्ठः संकुचितः संकीर्णः वा भवति’। कण्ठस्य अयं ‘संकोचः’, ‘संकीर्णता’ वा ‘संवृतम्’ इति कथ्यते।
अर्थात् यहाँ ‘कण्ठ सिकुड़ जाता है या सँकरा हो जाता है’। कण्ठ का यह ‘संकोच’ या ‘संकीर्णता’ (सँकरापन) ‘संवृत’ कहलाता है।
अतः, विशेषरूपेण अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणे ‘संवृत-प्रयत्नः’ भवति।
इसलिए विशेष रूप से अ-कार (ह्रस्व) के उच्चारण में ‘संवृत-प्रयत्न’ होता है।
कण्ठे करणस्य संवृत-प्रयत्नेन
→ स्थाने अ-कारः उच्चार्यते।
कण्ठ में करण के संवृत-प्रयत्न से → स्थान पर अ-कार बोला जाता है।
केवलं कण्ठ-स्थाने एव संवृत-प्रयत्नः भवति,
तदपि केवलम् अ-कारस्य उच्चारणार्थम् एव।
संवृत-प्रयत्न केवल कण्ठ-स्थान में ही होता है, वह भी केवल अ-कार के उच्चारण के लिए ही।
वंशी का उदाहरण (चित्र) तथा पाठ का सार (पृष्ठ 149)
अङ्गुलयः → करणानि इव
उँगलियाँ → करणों की तरह हैं।
अङ्गुलेः – अङ्गुलिच्छिद्रं प्रति यः प्रयत्नः, सः
→ आभ्यन्तर-प्रयत्नः इव
उँगली का, उँगली वाले छेद की ओर जो प्रयत्न (बल) है, वह → आभ्यन्तर-प्रयत्न की तरह है।
अङ्गुलिच्छिद्राणि → स्थानानि इव
(बाँसुरी में) उँगली रखने के छेद → स्थानों की तरह हैं।
आस्ये विद्यमानानाम् एतेषां स्थान–करण–आभ्यन्तर-प्रयत्नानां सम्यक्-ज्ञानेन, तथा पुनःपुनः अभ्यासेन च वयं प्रत्येक-वर्णस्य एवञ्च सर्वेषां शब्दानां सुस्पष्टं शुद्धं च उच्चारणं कर्तुं प्रभवामः।
आस्य में विद्यमान इन स्थानों, करणों और आभ्यन्तर-प्रयत्नों के ठीक-ठीक ज्ञान से तथा बार-बार अभ्यास से हम प्रत्येक वर्ण का और सभी शब्दों का बिलकुल स्पष्ट और शुद्ध उच्चारण करने में समर्थ होते हैं।
एवमेव ‘वर्णमालायां स्वर-व्यञ्जनयोः मध्ये का भिन्नता ?’ इत्यपि यथावत् अवबोधामः।
इसी प्रकार ‘वर्णमाला में स्वर और व्यञ्जन के बीच क्या भिन्नता (अन्तर) है?’ — यह भी हम ठीक-ठीक समझते हैं।
पुनश्च, व्यञ्जनानां मध्ये अपि — स्पर्शाः, अन्तःस्थाः, ऊष्माणः, अयोगवाहौ चेति ये भेदाः सन्ति; तेषाम् अपि परस्पर-भिन्नतां यथोचितम् अवगच्छामः।
और फिर व्यञ्जनों में भी स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म और अयोगवाह — ये जो भेद हैं, उनकी आपसी भिन्नता भी हम उचित रूप से समझते हैं।
वर्णमाला तथा आस्य का चित्र (पृष्ठ 150–151)
वर्णाः — (१) स्वराः : समानाक्षराणि, सन्ध्यक्षराणि ; (२) व्यञ्जनानि : स्पर्शाः (वर्गीयाः), अन्तःस्थाः (अर्ध-स्वराः), ऊष्माणः, अयोगवाहौ (अनुस्वारः, विसर्गः)
(वर्णमाला-सारणी) वर्ण — (१) स्वर : समानाक्षर और सन्ध्यक्षर; (२) व्यञ्जन : स्पर्श (वर्गों वाले), अन्तःस्थ (आधे स्वर), ऊष्म और दो अयोगवाह (अनुस्वार, विसर्ग)। सारणी में दाईं ओर हर समूह का आभ्यन्तर-प्रयत्न लिखा है — अ : संवृत; शेष स्वर : विवृत; स्पर्श : स्पृष्ट; अन्तःस्थ : ईषत्-स्पृष्ट; ऊष्म और अयोगवाह : ईषद्-विवृत।
आस्यस्य अभ्यन्तरे
षट् स्थानानि, षट् करणानि, पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः च
(चित्र का शीर्षक) आस्य के भीतर छह स्थान, छह करण और पाँच आभ्यन्तर-प्रयत्न।
वर्णानां द्वौ मुख्य-भेदौ (पृष्ठ 152)
वर्णानां भेद-उपभेदानां मध्ये परस्परं याः भिन्नताः सन्ति, ताः संक्षेपेण अत्र पश्यामः —
वर्णों के भेदों और उपभेदों के बीच आपस में जो भिन्नताएँ (अन्तर) हैं, उन्हें संक्षेप में यहाँ देखते हैं —
१. स्वरः — स्वतन्त्रः वर्णः
उच्चारणार्थम् अन्य-वर्णः नावश्यकः
१. स्वर — स्वतन्त्र वर्ण है; उसके उच्चारण के लिए किसी दूसरे वर्ण की आवश्यकता नहीं होती।
व्यञ्जनम् — परतन्त्रः वर्णः
उच्चारणार्थम् आधार-स्वरः आवश्यकः
व्यञ्जन — परतन्त्र (दूसरे पर निर्भर) वर्ण है; उसके उच्चारण के लिए आधार-स्वर आवश्यक होता है।
२. स्वरः — एकमात्रः / द्विमात्रः / त्रिमात्रः वा
व्यञ्जनम् — अर्धमात्रः नित्यम्
२. स्वर — एक मात्रा, दो मात्रा या तीन मात्रा वाला होता है; व्यञ्जन — सदा आधी मात्रा वाला होता है।
३. स्वराः (२१) – विवृत-प्रयत्नः
अ-कारः (०१) – संवृत-प्रयत्नः
३. स्वर (२१) — विवृत-प्रयत्न; अ-कार (१) — संवृत-प्रयत्न।
स्पर्शाः (२५) – स्पृष्ट-प्रयत्नः
अन्तःस्थाः (०४) – ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
ऊष्माणः (०४), अयोगवाहौ (०२) – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः
व्यञ्जनों में — स्पर्श (२५) : स्पृष्ट-प्रयत्न; अन्तःस्थ (४) : ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न; ऊष्म (४) और अयोगवाह (२) : ईषद्-विवृत-प्रयत्न।
स्वराणां* द्वौ भेदौ
१. समानाक्षर-स्वरः — एक-स्थानी
सन्ध्यक्षर-स्वरः — द्वि-स्थानी
१. समानाक्षर-स्वर — एक स्थान वाला होता है; सन्ध्यक्षर-स्वर — दो स्थानों वाला होता है।
२. समानाक्षर-स्वरः — ह्रस्वः उपभेदः भवति
ह्रस्वः एव प्रथमः उपभेदः
अत्र, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुताः – त्रयः उपभेदाः
(‘ऌ-वर्णस्य दीर्घा न सन्ति’)
२. समानाक्षर-स्वर का ह्रस्व उपभेद होता है; ह्रस्व ही पहला उपभेद है; यहाँ ह्रस्व, दीर्घ और प्लुत — तीन उपभेद हैं (‘ऌ-वर्ण के दीर्घ रूप नहीं होते’)।
सन्ध्यक्षर-स्वरः — ह्रस्वः उपभेदः न भवति
दीर्घः एव प्रथमः उपभेदः
अत्र, दीर्घ-प्लुतौ – द्वौ उपभेदौ
सन्ध्यक्षर-स्वर का ह्रस्व उपभेद नहीं होता; दीर्घ ही पहला उपभेद है; यहाँ दीर्घ और प्लुत — दो उपभेद हैं।
व्यञ्जनानां चत्वारः भेदाः
१. स्पर्श-व्यञ्जनम्, अन्तःस्थ-व्यञ्जनम्, ऊष्म-व्यञ्जनम् — साधारण-व्यञ्जनम्
आधार-स्वरः– पश्चात् पूर्वं वा, उभयत्र संभवति
१. स्पर्श, अन्तःस्थ और ऊष्म व्यञ्जन — साधारण व्यञ्जन हैं; इनका आधार-स्वर बाद में या पहले — दोनों जगह सम्भव है।
अयोगवाह-व्यञ्जनम् — विशिष्ट-व्यञ्जनम्
आधार-स्वरः– नित्यं पूर्वमेव
अयोगवाह व्यञ्जन — विशेष व्यञ्जन है; इसका आधार-स्वर सदा पहले ही होता है।
२. स्पर्श-व्यञ्जनम् – स्पृष्ट-प्रयत्नः
अन्तःस्थ-व्यञ्जनम् – ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
ऊष्म-व्यञ्जनम् – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः
अयोगवाह-व्यञ्जनम् – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः
२. स्पर्श-व्यञ्जन — स्पृष्ट-प्रयत्न; अन्तःस्थ-व्यञ्जन — ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न; ऊष्म-व्यञ्जन — ईषद्-विवृत-प्रयत्न; अयोगवाह-व्यञ्जन — ईषद्-विवृत-प्रयत्न।
* अत्र केवलं शुद्ध-स्वराः (अर्थात् निरनुनासिकाः स्वराः) एव गण्यन्ते, न तु अनुनासिक-स्वराः।
* (स्वरों की सारणी में) यहाँ केवल शुद्ध स्वर (अर्थात् बिना अनुनासिकता वाले स्वर) ही गिने जाते हैं, अनुनासिक स्वर नहीं।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — तत्र पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि : आभ्यन्तर-प्रयत्न–प्रकरणम् (पृष्ठ 158)
प्रयत्नोऽपि द्विविधः।
(वर्णोच्चारणार्थं) ‘प्रयत्नः’ द्विप्रकारकः भवति।
प्रयत्न भी दो प्रकार का है। — (वर्णों के उच्चारण के लिए) ‘प्रयत्न’ दो प्रकार का होता है।
आभ्यन्तरो बाह्यश्च।
‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ ‘बाह्य-प्रयत्नः’ च इति (एतौ द्वौ प्रकारौ भवतः)।
आभ्यन्तर और बाह्य। — ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ और ‘बाह्य-प्रयत्न’ (ये दो प्रकार होते हैं)।
स्वस्थाने आभ्यन्तरस्तावत्।
वर्णस्य स्वकीयं स्थानं प्रति (करणस्य) यः प्रयत्नः, सः → ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ भवति, तद् अधुना जानीमः।
अपने स्थान पर होने वाला प्रयत्न आभ्यन्तर है — पहले उसे (जानें)। — वर्ण के अपने स्थान की ओर (करण का) जो प्रयत्न है, वह → ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ होता है; उसे अब जानते हैं।
स्पृष्ट–करणाः – स्पर्शाः।
स्पर्शानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्पष्टरूपेण) स्पृशति।
स्पर्श वर्ण स्पृष्ट करण (प्रयत्न) वाले होते हैं। — स्पर्श वर्णों के उच्चारण में करण ‘स्पृष्ट-प्रयत्न’ से स्थान को (स्पष्ट रूप से) छूता है।
ईषत्-स्पृष्ट–करणा – अन्तस्थाः।
अन्तःस्थानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्वल्पं) स्पृशति।
अन्तःस्थ वर्ण ईषत्-स्पृष्ट करण वाले होते हैं। — अन्तःस्थ वर्णों के उच्चारण में करण ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ से स्थान को (थोड़ा-सा) छूता है।
ईषद्-विवृत–करणा – ऊष्माणः।
ऊष्मणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (समीपं) याति।
ऊष्म वर्ण ईषद्-विवृत करण वाले होते हैं। — ऊष्म वर्णों के उच्चारण में करण ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्न’ से स्थान की ओर (समीप तक) जाता है।
विवृत–करणाः – स्वराः।
स्वराणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (किञ्चित्-दूर-पर्यन्तं) याति।
स्वर विवृत करण वाले होते हैं। — स्वर वर्णों के उच्चारण में करण ‘विवृत-प्रयत्न’ से स्थान की ओर (कुछ दूरी तक ही) जाता है।
संवृतस्त्वकारः।
[संवृतः तु अकारः] अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) वर्णस्य उच्चारणे तु (अपवादरूपेण), (करणं) → ‘संवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति संकुचितः भवति।
अकार तो संवृत है। — [अकार तो संवृत है] अ-कार (ह्रस्व) वर्ण के उच्चारण में तो (अपवाद के रूप में) (करण) ‘संवृत-प्रयत्न’ से स्थान की ओर सिकुड़ा हुआ रहता है।
इत्येषोऽन्तःप्रयत्नः।
अत्र पर्यन्तम् एषः उच्चारणस्य ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ चर्चितः।
यह अन्तःप्रयत्न (आभ्यन्तर-प्रयत्न) है। — यहाँ तक उच्चारण के इस ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ की चर्चा की गई।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठः — पूर्वस्याः कक्षायाः स्मरणम् : त्रीणि तत्त्वानि, षट् स्थानानि, षट् करणानि — पृष्ठ 145अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पाठस्य प्रारम्भः — कक्षा ८ के ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा १’ से जोड़ तथा इस पाठ का विषय

पाठः
प्र.1आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति ? तानि कानि च ?
उत्तर

उत्तरम् — आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।

(हिन्दी — मुँह के भीतर वर्ण उत्पन्न होने के लिए तीन तत्त्व आवश्यक होते हैं — (क) स्थान, (ख) करण तथा (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्न।)

प्र.2आस्ये कति स्थानानि, कति करणानि च सन्ति ? तानि नामतः लिखत। (पृष्ठ १४५)
उत्तर

उत्तरम् — आस्ये षट् स्थानानि (कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः, नासिका) तथा षट् करणानि (कण्ठः, जिह्वा-मध्यः, जिह्वा-उपाग्रः, जिह्वा-अग्रः, ओष्ठः, नासिका) सन्ति।

(हिन्दी — मुँह में छह स्थान और छह करण हैं। दोनों की गिनती छह-छह है, पर नाम एक जैसे नहीं।)

प्र.3‘अस्मिन् पाठे — (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः — इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः।’ — अस्य वाक्यस्य कः आशयः ? अयं पाठः ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा २’ इति किमर्थं कथ्यते ?
उत्तर

उत्तरम् — अस्य वाक्यस्य आशयः अस्ति — पूर्वस्यां कक्षायां (क) स्थानस्य (ख) करणस्य च विषये विस्तरेण ज्ञातम् आसीत्; अधुना अस्मिन् पाठे तृतीयस्य तत्त्वस्य — (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नस्य — विषये विस्तरेण ज्ञास्यामः। यतः अयं पाठः पूर्व-पाठस्य उत्तरार्धः अस्ति, अतः अस्य नाम ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा २’ इति।

(हिन्दी — पिछली कक्षा में तीन तत्त्वों में से दो — स्थान और करण — पढ़े जा चुके हैं; इस पाठ में तीसरा तत्त्व आभ्यन्तर-प्रयत्न विस्तार से पढ़ा जाएगा। यह पाठ पिछले पाठ का दूसरा भाग है, इसलिए इसका नाम ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा २’ है।)

(ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः — पृष्ठ 146–148अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — परिभाषा तथा पञ्चविधाः आभ्यन्तर-प्रयत्नाः — स्पृष्टः, ईषत्-स्पृष्टः, ईषद्-विवृतः, विवृतः, संवृतः

पाठः
प्र.1‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ कः उच्यते ? सः कतिविधः भवति ?
उत्तर

उत्तरम् (पुस्तकस्य परिभाषा) — आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते। आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति।

(हिन्दी — मुँह के भीतर करण जिस प्रयत्न (बल) से स्थान को छूता है अथवा स्थान के समीप जाता है, वही प्रयत्न ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ कहलाता है। यह पाँच प्रकार का होता है।)

क्रमःआभ्यन्तर-प्रयत्नःकरण क्या करता हैउससे बनने वाले वर्ण
१स्पृष्ट-प्रयत्नःस्थानं ‘स्पष्ट-रूपेण स्पृशति’ — पूरी तरह छूता हैस्पर्श-व्यञ्जनानि (क् … म् — २५)
२ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नःस्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’ — बहुत थोड़ा छूता हैअन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (य् र् ल् व् — ४)
३ईषद्-विवृत-प्रयत्नःछूता नहीं, ‘बहु समीपं याति’ — बीच में ‘लघुः विवरः’ रहता हैऊष्म-व्यञ्जनानि (श् ष् स् ह् — ४) तथा अयोगवाहौ (अनुस्वार-विसर्गौ — २)
४विवृत-प्रयत्नःछूता नहीं, ‘किञ्चित् समीपं याति’ — बीच में ‘स्फुटः विवरः’ रहता हैअ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः (२१)
५संवृत-प्रयत्नःकण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये ‘संकोचः’ भवति — कण्ठ सिकुड़ जाता हैकेवलम् अ-कारः (ह्रस्वः — ०१)
प्र.2‘स्पृष्ट-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः उत्पद्यन्ते ? (पृष्ठ १४६)
उत्तर

उत्तरम् — करणं यदा स्थानं ‘स्पष्ट-रूपेण स्पृशति’, तदा करणस्य ‘स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नेन → स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।

(हिन्दी — करण जब स्थान को पूरी तरह, स्पष्ट रूप से छू लेता है, तब करण का ‘स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है। इसी प्रयत्न से उस स्थान पर स्पर्श-व्यञ्जन उत्पन्न होते हैं।)

प्र.3‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः जायन्ते ? (पृष्ठ १४६)
उत्तर

उत्तरम् — करणं यदा स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’, तदा करणस्य ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन → स्थाने अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि जायन्ते।

(हिन्दी — करण जब स्थान को बहुत थोड़ा ही छूता है, तब करण का ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है। इसी से उस स्थान पर अन्तःस्थ व्यञ्जन उत्पन्न होते हैं।)

प्र.4‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः जायन्ते ? (पृष्ठ १४७)
उत्तर

उत्तरम् — करणं यदा स्थानं न स्पृशति, परन्तु स्थानस्य बहु समीपं याति, तदा उभयोः स्थान-करणयोः मध्ये ‘लघुः विवरः’ इव स्वल्पः अन्तरालः जायते — तदा करणस्य ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य ईषद्-विवृत-प्रयत्नेन → स्थाने ऊष्म-व्यञ्जनानि जायन्ते, तथा च → स्थाने अयोगवाहौ — अनुस्वार-विसर्गौ अपि जायेते।

(हिन्दी — करण जब स्थान को छूता नहीं, पर उसके बहुत पास चला जाता है और दोनों के बीच एक छोटा-सा छेद जैसा अन्तराल रह जाता है, तब ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्न’ होता है। इसी से ऊष्म व्यञ्जन तथा अयोगवाह — अनुस्वार और विसर्ग — बनते हैं।)

प्र.5‘विवृत-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः उच्चार्यन्ते ? ‘लघुः विवरः’ तथा ‘स्फुटः विवरः’ इत्यनयोः का भिन्नता ? (पृष्ठ १४७)
उत्तर

उत्तरम् — करणं यदा स्थानं न स्पृशति, अपितु स्थानस्य किञ्चित् समीपं याति, तदा उभयोः स्थान-करणयोः मध्ये ‘स्फुटः विवरः’ इव अन्तरालः जायते — तदा करणस्य ‘विवृत-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य विवृत-प्रयत्नेन → स्थाने (अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे) स्वराः उच्चार्यन्ते।

(हिन्दी — करण जब स्थान को छूता नहीं, केवल कुछ ही पास तक जाता है और दोनों के बीच एक स्पष्ट खुला अन्तराल बन जाता है, तब ‘विवृत-प्रयत्न’ होता है। इससे ह्रस्व ‘अ’ को छोड़कर शेष सभी स्वर बोले जाते हैं।)

‘लघुः विवरः’ तथा ‘स्फुटः विवरः’ — भेदः —

तुलना-बिन्दुःईषद्-विवृत-प्रयत्नःविवृत-प्रयत्नः
करणं कियत् समीपं यातिस्थानस्य बहु समीपम्स्थानस्य किञ्चित् समीपम्
अन्तरालः कीदृशः‘लघुः विवरः’ इव स्वल्पः अन्तरालः‘स्फुटः विवरः’ इव अन्तरालः
वायोः गतिःसंकरे मार्गे घर्षणेन (सरसराहट के साथ)खुले मार्गे निर्बाधम्
उत्पद्यमानाः वर्णाःऊष्माणः (श् ष् स् ह्) तथा अयोगवाहौ (अं अः)अ-कारं विहाय सर्वे स्वराः (२१)
प्र.6‘संवृत-प्रयत्नः’ कस्य वर्णस्य उच्चारणे भवति ? सः कुत्र भवति ? ‘अ-कारः विशिष्टः स्वरः’ इति किमर्थम् उच्यते ? (पृष्ठ १४८–१४९)
उत्तर

उत्तरम् — विशेषरूपेण ‘अ-कारस्य’ (ह्रस्वस्य) उच्चारणे ‘संवृत-प्रयत्नः’ भवति। सः केवलं कण्ठ-स्थाने एव भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य उच्चारणार्थम् एव। अतः स्वरेषु ‘अ-कारः’ कश्चिद् विशिष्टः स्वरः अस्ति।

(हिन्दी — विशेष रूप से ह्रस्व ‘अ’ के उच्चारण में ‘संवृत-प्रयत्न’ होता है। यह केवल कण्ठ स्थान में होता है, और वह भी केवल ‘अ’ के लिए। इसीलिए स्वरों में ‘अ’ एक विशिष्ट स्वर है।)

प्र.7पञ्चानाम् आभ्यन्तर-प्रयत्नानां सारणीं रचयत — प्रयत्नः, करणस्य क्रिया, उत्पद्यमानाः वर्णाः, तेषां सङ्ख्या च।
उत्तर

उत्तरम् — पञ्चविधानाम् आभ्यन्तर-प्रयत्नानां पूर्णा सारणी —

क्रमःआभ्यन्तर-प्रयत्नःपुस्तकस्य वाक्यम् (करणस्य क्रिया)उत्पद्यमानाः वर्णाःसङ्ख्याउदाहरणम्
१स्पृष्ट-प्रयत्नःकरणं स्थानं ‘स्पष्ट-रूपेण स्पृशति’स्पर्श-व्यञ्जनानि (वर्गीयाः)२५क् च् ट् त् प्
२ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नःकरणं स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (अर्ध-स्वराः)०४य् र् ल् व्
३ईषद्-विवृत-प्रयत्नःकरणं न स्पृशति, ‘बहु समीपं याति’ — ‘लघुः विवरः’ऊष्म-व्यञ्जनानि + अयोगवाहौ०४ + ०२श् ष् स् ह् · अं अः
४विवृत-प्रयत्नःकरणं न स्पृशति, ‘किञ्चित् समीपं याति’ — ‘स्फुटः विवरः’अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः२१आ इ ई उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ …
५संवृत-प्रयत्नःकण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये ‘संकोचः’ भवतिकेवलम् अ-कारः (ह्रस्वः)०१अ

अङ्गुली-मुरली-दृष्टान्तः तथा पाठस्य उपसंहारः — पृष्ठ 149अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — स्थान–करण–प्रयत्न का बाँसुरी-दृष्टान्त तथा ‘इस ज्ञान से क्या मिलता है’

पाठः
प्र.1पृष्ठ १४९ के चित्र में मुरली (वंशी) तथा अङ्गुलियों का दृष्टान्त किस प्रकार स्थान, करण तथा आभ्यन्तर-प्रयत्न को समझाता है ?
अङ्गुलयः → करणानि इवअङ्गुलिच्छिद्राणि → स्थानानि इवअङ्गुलेः – अङ्गुलिच्छिद्रं प्रतियः प्रयत्नः, सः→ आभ्यन्तर-प्रयत्नः इव
पुस्तक (पृष्ठ १४९) का चित्र — बाँसुरी के छेदों पर रखी हाथ की उँगलियाँ; पहली और चौथी उँगली छेद से कुछ ऊपर उठी हैं (लाल तीर उँगली और छेद के बीच की दूरी दिखाते हैं)। तीनों लेबल पुस्तक में जैसे छपे हैं, वैसे ही दिए गए हैं।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तकस्य दृष्टान्तः त्रिभिः वाक्यैः पूर्णः भवति —

चित्रे यत् दृश्यतेपुस्तकस्य वाक्यम्उच्चारणे तत्तुल्यम्हिन्दी में
अङ्गुलिच्छिद्राणि (बाँसुरी के छेद)अङ्गुलिच्छिद्राणि → स्थानानि इवस्थानम्छेद स्थिर हैं, अपनी जगह से हिलते नहीं — जैसे कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ, नासिका
अङ्गुलयः (उँगलियाँ)अङ्गुलयः → करणानि इवकरणम्उँगलियाँ हिलती हैं और छेदों तक जाती हैं — जैसे जिह्वा, ओष्ठ आदि
अङ्गुलेः छिद्रं प्रति दबावःअङ्गुलेः — अङ्गुलिच्छिद्रं प्रति यः प्रयत्नः, सः → आभ्यन्तर-प्रयत्नः इवआभ्यन्तर-प्रयत्नःउँगली छेद को पूरा ढाँपे, आधा ढाँपे या ज़रा ऊपर रहे — यही ‘कितना’ ही प्रयत्न है
प्र.2‘आस्ये विद्यमानानाम् एतेषां स्थान–करण–आभ्यन्तर-प्रयत्नानां सम्यक्-ज्ञानेन, तथा पुनःपुनः अभ्यासेन च वयं किं कर्तुं प्रभवामः ?’ — पाठस्य उपसंहार-वाक्यानां आशयं लिखत।
उत्तर

उत्तरम् (पुस्तकस्य वाक्यम्) — आस्ये विद्यमानानाम् एतेषां स्थान–करण–आभ्यन्तर-प्रयत्नानां सम्यक्-ज्ञानेन, तथा पुनःपुनः अभ्यासेन च वयं प्रत्येक-वर्णस्य एवञ्च सर्वेषां शब्दानां सुस्पष्टं शुद्धं च उच्चारणं कर्तुं प्रभवामः।

(हिन्दी — मुँह के भीतर विद्यमान इन स्थान, करण तथा आभ्यन्तर-प्रयत्न के सम्यक् ज्ञान से और बार-बार के अभ्यास से ही हम प्रत्येक वर्ण का तथा सभी शब्दों का सुस्पष्ट और शुद्ध उच्चारण कर पाते हैं।)

प्र.3‘वर्णमालायां स्वर-व्यञ्जनयोः मध्ये का भिन्नता ?’ — आभ्यन्तर-प्रयत्नस्य आधारेण संक्षेपेण उत्तरं लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — स्वराणाम् उच्चारणे करणं स्थानं न स्पृशति (विवृत-प्रयत्नः, अ-कारे संवृत-प्रयत्नः); व्यञ्जनानाम् उच्चारणे तु करणं स्थानं स्पृशति अथवा तस्य अतीव समीपं याति (स्पृष्ट-, ईषत्-स्पृष्ट-, ईषद्-विवृत-प्रयत्नाः)। इयम् एव मूला भिन्नता।

(हिन्दी — स्वरों के उच्चारण में करण स्थान को छूता ही नहीं — मार्ग खुला रहता है; व्यञ्जनों के उच्चारण में करण स्थान को छूता है या उसके बहुत पास चला जाता है — मार्ग रुकता या सँकरा हो जाता है। यही मूल अन्तर है।)

वर्णमाला — आभ्यन्तर-प्रयत्नानुसारं वर्ण-विभाजनम् — पृष्ठ 150अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पत्र-चित्रे प्रदर्शिता सम्पूर्णा वर्णमाला — स्वराः (समानाक्षराणि, सन्ध्यक्षराणि) तथा व्यञ्जनानि (स्पर्शाः, अन्तःस्थाः, ऊष्माणः, अयोगवाहौ)

पाठः
प्र.1पृष्ठ १५० की ‘वर्णमाला’ को उसी रूप में सारणी-रूप में लिखिए — वर्णों का भेद, उनके वर्ण तथा उनका आभ्यन्तर-प्रयत्न।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तकस्य ‘वर्णमाला’-पत्रस्य पूर्णा सारणी —

(१) स्वराः

भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःसङ्ख्या
समानाक्षराणि — अ-कारःअसंवृत-प्रयत्नः०१
समानाक्षराणि — शेषाणि— · आ · अ३ · इ · ई · इ३ · उ · ऊ · उ३ · ऋ · ॠ · ऋ३ · ऌ · ऌ३विवृत-प्रयत्नः१३
सन्ध्यक्षराणिए · ए३ · ऐ · ऐ३ · ओ · ओ३ · औ · औ३विवृत-प्रयत्नः०८

(२) व्यञ्जनानि

भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःसङ्ख्या
स्पर्शाः (वर्गीयाः)क ख ग घ ङ · च छ ज झ ञ · ट ठ ड ढ ण · त थ द ध न · प फ ब भ मस्पृष्ट-प्रयत्नः२५
अन्तःस्थाः (अर्ध-स्वराः)य · र · ल · वईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः०४
ऊष्माणःश · ष · स · हईषद्-विवृत-प्रयत्नः०४
अयोगवाहौ — अनुस्वारःअंईषद्-विवृत-प्रयत्नः०१
अयोगवाहौ — विसर्गःअःईषद्-विवृत-प्रयत्नः०१
प्र.2वर्णमालायां शुद्ध-स्वराणां सङ्ख्या का ? तेषु कति स्वराः विवृत-प्रयत्नेन, कति च संवृत-प्रयत्नेन उच्चार्यन्ते ? गणनया दर्शयत।
उत्तर

उत्तरम् — शुद्ध-स्वराणां (निरनुनासिकानां स्वराणां) सङ्ख्या २२ अस्ति। तेषु २१ स्वराः विवृत-प्रयत्नेन तथा ०१ (केवलः ह्रस्वः अ-कारः) संवृत-प्रयत्नेन उच्चार्यते।

(हिन्दी — शुद्ध स्वर बाईस हैं; उनमें इक्कीस विवृत-प्रयत्न से और केवल एक — ह्रस्व ‘अ’ — संवृत-प्रयत्न से बोला जाता है।)

समानाक्षराणि : अ आ अ३ (३) + इ ई इ३ (३) + ऋ ॠ ऋ३ (३) + ऌ ऌ३ (२) + उ ऊ उ३ (३) = १४
सन्ध्यक्षराणि : ए ए३ ऐ ऐ३ ओ ओ३ औ औ३ = ८
सर्वे शुद्ध-स्वराः = १४ + ८ = २२
संवृत-प्रयत्नः → केवलः ह्रस्वः ‘अ’ = १
विवृत-प्रयत्नः → २२ − १ = २१

आस्यस्य अभ्यन्तरे षट् स्थानानि, षट् करणानि, पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः च — पृष्ठ 151अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पाठ का समग्र चक्र-चित्र — एक ही चित्र में स्थान, करण, वर्ण तथा प्रयत्न

पाठः
प्र.1पृष्ठ १५१ का चक्र-चित्र क्या दिखाता है ? उसे शब्दों में समझाइए तथा उसका पूरा विवरण सारणी में लिखिए।
आस्यस्य अभ्यन्तरे — षट् स्थानानि, षट् करणानि, पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः चअःह—क ख ग घ ङए ए३ ऐ ऐ३ओ ओ३ औ औ३अ आ अ३१ कण्ठः (करणम् : कण्ठः)—शयच छ ज झ ञए ए३ ऐ ऐ३इ ई इ३२ तालुकरणम् : जिह्वा-मध्यः—षरट ठ ड ढ ण—ऋ ॠ ऋ३३ मूर्धाकरणम् : जिह्वा-उपाग्रः—सल वत थ द ध न—ऌ ऌ३४ दन्तःकरणम् : जिह्वा-अग्रः——वप फ ब भ मओ ओ३ औ औ३उ ऊ उ३५ ओष्ठः (करणम् : ओष्ठः)आस्यम्वलयानि (बाहर से भीतर) — वर्णाःसमानाक्षराणि (स्वराः)सन्ध्यक्षराणि (स्वराः)स्पर्शाः (व्यञ्जनानि)अन्तःस्थाः (व्यञ्जनानि)ऊष्माणः (व्यञ्जनानि)अयोगवाहौ (व्यञ्जनानि)पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः (चित्रे)१ संवृत-प्रयत्नः२ विवृत-प्रयत्नः३ स्पृष्ट-प्रयत्नः४ ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः५ ईषद्-विवृत-प्रयत्नः६ नासिका (नासिक्याः)करणम् : नासिकास्पर्शाः : ङ ञ ण न मअयोगवाहौ : अंस्वराः, अन्तःस्थाः, ऊष्माणः : —
पुस्तक (पृष्ठ १५१) के चक्र-चित्र का सरल पुनर्चित्रण — ऊपर की चाप पर पाँच स्थान (१–५) और उनके करण, भीतर छह वलयों में वर्ण; नासिका (६) का खण्ड दायीं ओर अलग दिखाया गया है। पुस्तक में बीच में मुख का चित्र है, छह करण नीचे की अलग चाप पर हैं और पाँच आभ्यन्तर-प्रयत्नों के नाम दायें खाने में छपे हैं।
उत्तर

उत्तरम् — इदं चक्रं त्रीणि अपि तत्त्वानि एकस्मिन् एव चित्रे दर्शयति — ऊर्ध्वभागे ‘षट् स्थानानि’, अधोभागे ‘षट् करणानि’, दक्षिणभागे ‘पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः’, वामभागे च ‘वर्णाः’ (स्वराः-व्यञ्जनानि) इति।

चक्र का पूरा विवरण सारणी-रूप में —

स्थानम्करणम्समानाक्षर-स्वराःसन्ध्यक्षर-स्वराःस्पर्शाःअन्तःस्थाःऊष्माणःअयोगवाहौ
कण्ठःकण्ठः (स्वस्थानम्)अ (संवृतः) · आ · अ३ए ए३ · ऐ ऐ३ · ओ ओ३ · औ औ३क ख ग घ · ङ—हअः
तालुजिह्वा-मध्यःइ · ई · इ३ए ए३ · ऐ ऐ३च छ ज झ · ञयश—
मूर्धाजिह्वा-उपाग्रःऋ · ॠ · ऋ३—ट ठ ड ढ · णरष—
दन्तःजिह्वा-अग्रःऌ · ऌ३—त थ द ध · नल · वस—
ओष्ठःओष्ठः (स्वस्थानम्)उ · ऊ · उ३ओ ओ३ · औ औ३प फ ब भ · मव——
नासिकानासिका (स्वस्थानम्)——ङ ञ ण न म——अं
प्र.2चक्रे ‘षट् करणानि’ इति चापे कानि षट् करणानि क्रमेण लिखितानि सन्ति ? ‘जिह्वा — करणम्’ तथा ‘स्वस्थानं — करणम्’ इति द्वयोः कः भेदः ?
उत्तर

उत्तरम् — षट् करणानि क्रमेण एतानि सन्ति — (१) कण्ठः, (२) जिह्वा-मध्यः, (३) जिह्वा-उपाग्रः, (४) जिह्वा-अग्रः, (५) ओष्ठः, (६) नासिका।

‘जिह्वा — करणम्’ तथा ‘स्वस्थानं — करणम्’ इत्यनयोः भेदः —

करण-प्रकारःकस्मिन् स्थानेकरणम्क्या होता है
जिह्वा — करणम्तालु, मूर्धा, दन्तःजिह्वा-मध्यः, जिह्वा-उपाग्रः, जिह्वा-अग्रःजीभ हिलकर दूसरे अङ्ग (स्थान) तक जाती है
स्वस्थानं — करणम्कण्ठः, ओष्ठः, नासिकाकण्ठः, ओष्ठः, नासिका (स्वयम् एव)जीभ काम नहीं करती; उसी स्थान का एक भाग दूसरे भाग से मिलता है

वर्णानां भेद-उपभेदानां परस्पर-भिन्नताः — पृष्ठ 152अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — तीन तुलना-सारणियाँ — वर्णानां द्वौ मुख्य-भेदौ · स्वराणां द्वौ भेदौ · व्यञ्जनानां चत्वारः भेदाः

पाठः
प्र.1‘वर्णानां द्वौ मुख्य-भेदौ’ इति सारणीम् आधृत्य स्वरस्य व्यञ्जनस्य च मध्ये तिस्रः भिन्नताः लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तकस्य सारणी अनुसारं स्वर-व्यञ्जनयोः तिस्रः भिन्नताः —

क्रमःस्वरःव्यञ्जनम्
१.स्वतन्त्रः वर्णः
उच्चारणार्थम् अन्य-वर्णः न आवश्यकः
परतन्त्रः वर्णः
उच्चारणार्थम् आधार-स्वरः आवश्यकः
२.एकमात्रः / द्विमात्रः / त्रिमात्रः वाअर्धमात्रः नित्यम्
३.स्वराः (२१) – विवृत-प्रयत्नः
अ-कारः (०१) – संवृत-प्रयत्नः
स्पर्शाः (२५) – स्पृष्ट-प्रयत्नः
अन्तःस्थाः (०४) – ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
ऊष्माणः (०४) तथा अयोगवाहौ (०२) – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः

(हिन्दी सारांश —) (१) स्वर स्वतन्त्र है, उसे बोलने के लिए किसी और वर्ण की ज़रूरत नहीं; व्यञ्जन परतन्त्र है, उसे सहारे के लिए आधार-स्वर चाहिए। (२) स्वर एक, दो या तीन मात्रा का हो सकता है; व्यञ्जन सदा आधी मात्रा का ही होता है। (३) स्वर का प्रयत्न विवृत (या ‘अ’ में संवृत) है; व्यञ्जन का प्रयत्न स्पृष्ट, ईषत्-स्पृष्ट अथवा ईषद्-विवृत है।

प्र.2‘स्वराणां द्वौ भेदौ’ इति सारणीम् आधृत्य समानाक्षर-स्वरस्य सन्ध्यक्षर-स्वरस्य च मध्ये भिन्नतां लिखत। ‘एक-स्थानी’ तथा ‘द्वि-स्थानी’ इत्यनयोः कः अर्थः ?
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तकस्य सारणी अनुसारं —

क्रमःसमानाक्षर-स्वरःसन्ध्यक्षर-स्वरः
१.एक-स्थानीद्वि-स्थानी
२.ह्रस्वः उपभेदः भवति
ह्रस्वः एव प्रथमः उपभेदः
अत्र, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुताः — त्रयः उपभेदाः
(‘ऌ-वर्णस्य दीर्घा न सन्ति’)
ह्रस्वः उपभेदः न भवति
दीर्घः एव प्रथमः उपभेदः
अत्र, दीर्घ-प्लुतौ — द्वौ उपभेदौ

‘एक-स्थानी’ तथा ‘द्वि-स्थानी’ —

  • एक-स्थानी = यस्य वर्णस्य एकम् एव उच्चारण-स्थानं भवति। यथा — इ, ई (केवलं तालु); उ, ऊ (केवलम् ओष्ठः); ऋ, ॠ (केवलं मूर्धा)।
  • द्वि-स्थानी = यस्य वर्णस्य द्वे उच्चारण-स्थाने भवतः। यथा — ए, ऐ (कण्ठः + तालु = कण्ठतालव्यौ); ओ, औ (कण्ठः + ओष्ठः = कण्ठौष्ठ्यौ)।
प्र.3‘व्यञ्जनानां चत्वारः भेदाः’ इति सारणीम् आधृत्य स्पर्श-अन्तःस्थ-ऊष्म-अयोगवाह-व्यञ्जनानां भिन्नतां लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तकस्य सारणी अनुसारं —

क्रमःस्पर्श-व्यञ्जनम्अन्तःस्थ-व्यञ्जनम्ऊष्म-व्यञ्जनम्अयोगवाह-व्यञ्जनम्
१.साधारण-व्यञ्जनम्
आधार-स्वरः — पश्चात् पूर्वं वा, उभयत्र संभवति
विशिष्ट-व्यञ्जनम्
आधार-स्वरः — नित्यं पूर्वमेव
२.स्पृष्ट-प्रयत्नःईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नःईषद्-विवृत-प्रयत्नःईषद्-विवृत-प्रयत्नः

(हिन्दी —) स्पर्श, अन्तःस्थ तथा ऊष्म — ये तीनों साधारण व्यञ्जन हैं; इनका आधार-स्वर आगे भी लग सकता है और पीछे भी (क + अ = क, अ + क् = अक्)। अयोगवाह (अनुस्वार, विसर्ग) विशिष्ट व्यञ्जन हैं; इनका आधार-स्वर सदा पहले ही आता है (अं, अः — कभी ‘ंअ’ नहीं)।

प्र.4‘अत्र केवलं शुद्ध-स्वराः (अर्थात् निरनुनासिकाः स्वराः) एव गण्यन्ते, न तु अनुनासिक-स्वराः।’ — अस्याः तारांकित-टिप्पण्याः कः आशयः ?
उत्तर

उत्तरम् — अस्याः टिप्पण्याः आशयः अस्ति — यत्र-यत्र स्वराणां सङ्ख्या (२२ इति, अथवा २१ + ०१ इति) गण्यते, तत्र केवलाः शुद्धाः अर्थात् निरनुनासिकाः स्वराः एव गण्यन्ते; अनुनासिकाः स्वराः पृथक् न गण्यन्ते।

(हिन्दी — जहाँ भी स्वरों की संख्या गिनी गई है, वहाँ केवल शुद्ध यानी निरनुनासिक स्वर गिने गए हैं; अनुनासिक स्वर अलग से नहीं गिने गए।)

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 153अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पाठ की पारिभाषिक शब्दावली — शब्दः · अर्थः (संस्कृतम्) · हिन्दी · English

सर्वं शब्देन भासते
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायां प्रदत्तानां त्रयोदश-पारिभाषिक-शब्दानाम् अर्थान् लिखत तथा प्रत्येकं शब्दं पाठे कुत्र प्रयुक्तः इति अपि दर्शयत।
उत्तर

उत्तरम् — ‘सर्वं शब्देन भासते’ (पृष्ठ १५३) के त्रयोदश पारिभाषिक-शब्दाः, तेषाम् अर्थाः तथा पाठे प्रयोगः — (पहले चार स्तम्भ पुस्तक के हैं; पाँचवाँ स्तम्भ बताता है कि शब्द पाठ में कहाँ आया।)

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishपाठे प्रयोगः
प्रयत्नःउच्चारणे प्रयुज्यमानं बलम्उच्चारण में प्रयुक्त ‘बल’ अथवा ‘दबाव’‘Effort’ in Speech‘सः प्रयत्नः — आभ्यन्तर-प्रयत्नः इति उच्यते’ (पृ. १४६)
अभ्यन्तरेअन्तःअन्दरInside‘आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं…’ (पृ. १४६)
आभ्यन्तरम्अन्तःस्थितम्अन्दर स्थितInternal‘आभ्यन्तरो बाह्यश्च’ (पृ. १५८)
आभ्यन्तर-प्रयत्नःअन्तःप्रयत्नः / आस्यस्य अभ्यन्तरे करणस्य स्थानं प्रति प्रयुक्तं बलम्मस्तक के अन्दर, करण का — स्थान के प्रति प्रयुक्त ‘बल’ अथवा ‘दबाव’‘Internal-Effort’ in Articulation (exerted by the ‘Tool’ – towards the ‘Place’, inside the Head)पाठस्य मुख्यः विषयः (पृ. १४६–१४९)
स्पृष्टःस्पर्शं कृतःस्पर्श किया हुआTouched‘स्पृष्ट-प्रयत्नः’ → स्पर्श-व्यञ्जनानि (पृ. १४६)
ईषत्अल्पम्थोड़ाSlightly / Little‘ईषत्-स्पृष्ट’ तथा ‘ईषद्-विवृत’ — उभयत्र (पृ. १४६–१४७)
ईषत्-स्पृष्टःअल्पं स्पर्शं कृतःथोड़ा स्पर्श किया हुआSlightly Touched‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ → अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (पृ. १४६)
विवृतःउद्घाटितःखुला हुआOpened‘विवृत-प्रयत्नः’ → स्वराः (पृ. १४७)
विवरःछिद्रः / अन्तरालःअन्तरालOpening / Gap‘लघुः विवरः’ तथा ‘स्फुटः विवरः’ (पृ. १४७)
ईषद्-विवृतःअल्पम् उद्घाटितःथोड़ा खुला हुआSlightly Opened‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नः’ → ऊष्माणः, अयोगवाहौ (पृ. १४७)
संवृतःअविस्तृतःसिकुड़ा हुआConstrained / Contracted‘संवृत-प्रयत्नः’ → केवलम् अ-कारः (पृ. १४८)
संकोचःसंकोचनम्सिकुड़नाCompress‘कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये संकोचः भवति’ (पृ. १४८)
संकुचितःसंकीर्णः / संकोचं कृतःसिकुड़ा गयाConstricted / Narrow‘कण्ठः संकुचितः संकीर्णः वा भवति’ (पृ. १४८)

स्थानानुसारं वर्णाः — स्वराः तथा व्यञ्जनानि — पृष्ठ 154–157अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — षट्सु स्थानेषु उत्पद्यमानाः वर्णाः, तेषां करणम् आभ्यन्तर-प्रयत्नः च — मुख-चित्रैः सह चतुर्षु पृष्ठेषु

पाठः
प्र.1‘कण्ठ्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५४, १५५)
उत्तर

उत्तरम् — कण्ठ्यानां वर्णानां स्थानम् — कण्ठः (कण्ठस्य पृष्ठ-भागः) तथा करणम् अपि कण्ठः (कण्ठस्य अग्र-भागः) — अर्थात् अत्र ‘स्वस्थानम् एव करणम्’।

वर्ण-भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःउदाहरण-शब्दः
अ-स्वरःअसंवृत-प्रयत्नःअश्वः, अयम्
शेष-समानाक्षराणिआ · अ३विवृत-प्रयत्नःआकाशः · ‘हे राम३’ (प्लुतः)
सन्ध्यक्षराणिए ए३ · ऐ ऐ३ · ओ ओ३ · औ औ३विवृत-प्रयत्नःएकः · ऐक्यम् · ओष्ठः · औषधम्
स्पर्शाःक ख ग घ · ङस्पृष्ट-प्रयत्नःकमलम्, खगः, गजः, घटः, वाङ्मयम्
अन्तःस्थाः——कण्ठ-स्थाने कोऽपि अन्तःस्थ-वर्णः नास्ति
ऊष्माणःहईषद्-विवृत-प्रयत्नःहंसः, हरिः
अयोगवाहौअः (विसर्गः)ईषद्-विवृत-प्रयत्नःरामः, बालकः
प्र.2‘तालव्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५४, १५५)
उत्तर

उत्तरम् — तालव्यानां वर्णानां स्थानम् — तालु तथा करणम् — जिह्वा (विशेषतः जिह्वा-मध्यः)।

वर्ण-भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःउदाहरण-शब्दः
अ-स्वरः——अ-वर्णः कण्ठ्यः एव, न तालव्यः
शेष-समानाक्षराणिइ · ई · इ३विवृत-प्रयत्नःइन्द्रः · ईशः
सन्ध्यक्षराणिए ए३ · ऐ ऐ३विवृत-प्रयत्नःएकः · ऐश्वर्यम् (कण्ठतालव्यौ)
स्पर्शाःच छ ज झ · ञस्पृष्ट-प्रयत्नःचन्द्रः, छत्रम्, जलम्, झङ्कारः, याञ्चा
अन्तःस्थाःयईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नःयमुना, यज्ञः
ऊष्माणःशईषद्-विवृत-प्रयत्नःशिवः, शान्तिः
अयोगवाहौ——तालु-स्थाने अयोगवाहः नास्ति
प्र.3‘मूर्धन्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५४, १५५)
उत्तर

उत्तरम् — मूर्धन्यानां वर्णानां स्थानम् — मूर्धा तथा करणम् — जिह्वा (विशेषतः जिह्वा-उपाग्रः)।

वर्ण-भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःउदाहरण-शब्दः
अ-स्वरः———
शेष-समानाक्षराणिऋ · ॠ · ऋ३विवृत-प्रयत्नःऋषिः, ऋतुः
सन्ध्यक्षराणि——कोऽपि सन्ध्यक्षरः मूर्धन्यः नास्ति
स्पर्शाःट ठ ड ढ · णस्पृष्ट-प्रयत्नःटङ्कः, ठक्कुरः, डमरुः, मूढः, गुणः
अन्तःस्थाःरईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नःरविः, रामः
ऊष्माणःषईषद्-विवृत-प्रयत्नःषट्, भाषा
अयोगवाहौ———
प्र.4‘दन्त्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५६, १५७)
उत्तर

उत्तरम् — दन्त्यानां वर्णानां स्थानम् — दन्तः तथा करणम् — जिह्वा (विशेषतः जिह्वा-अग्रः)।

वर्ण-भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःउदाहरण-शब्दः
अ-स्वरः———
शेष-समानाक्षराणिऌ · ऌ३विवृत-प्रयत्नःऌकारः (‘ऌ-वर्णस्य दीर्घा न सन्ति’)
सन्ध्यक्षराणि——कोऽपि सन्ध्यक्षरः दन्त्यः नास्ति
स्पर्शाःत थ द ध · नस्पृष्ट-प्रयत्नःतरुः, रथः, दन्तः, धनम्, नदी
अन्तःस्थाःल · वईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नःलता, वनम्
ऊष्माणःसईषद्-विवृत-प्रयत्नःसत्यम्, सरः
अयोगवाहौ———
प्र.5‘ओष्ठ्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५६, १५७)
उत्तर

उत्तरम् — ओष्ठ्यानां वर्णानां स्थानम् — ओष्ठः तथा करणम् अपि ओष्ठः — अत्र अपि ‘स्वस्थानम् एव करणम्’ (उत्तरोष्ठः स्थानम्, अधरोष्ठः करणम्)।

वर्ण-भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःउदाहरण-शब्दः
अ-स्वरः———
शेष-समानाक्षराणिउ · ऊ · उ३विवृत-प्रयत्नःउदयः · ऊर्जा
सन्ध्यक्षराणिओ ओ३ · औ औ३विवृत-प्रयत्नःओदनम् · औषधम् (कण्ठौष्ठ्यौ)
स्पर्शाःप फ ब भ · मस्पृष्ट-प्रयत्नःपुष्पम्, फलम्, बालकः, भानुः, माता
अन्तःस्थाःवईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नःविद्या, वायुः
ऊष्माणः——ओष्ठ-स्थाने ऊष्म-वर्णः नास्ति
अयोगवाहौ———
प्र.6‘नासिक्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५६, १५७)
उत्तर

उत्तरम् — नासिक्यानां वर्णानां स्थानम् — नासिका तथा करणम् अपि नासिका — अत्र अपि ‘स्वस्थानम् एव करणम्’।

वर्ण-भेदःवर्णाःआभ्यन्तर-प्रयत्नःउदाहरण-शब्दः
स्वराः (अ-स्वरः, समानाक्षराणि, सन्ध्यक्षराणि)——कोऽपि शुद्धः स्वरः नासिक्यः न गण्यते
स्पर्शाः (पञ्चमाः वर्णाः)ङ · ञ · ण · न · मस्पृष्ट-प्रयत्नःवाङ्मयम्, याञ्चा, गुणः, नदी, माता
अन्तःस्थाः———
ऊष्माणः———
अयोगवाहौअं (अनुस्वारः)ईषद्-विवृत-प्रयत्नःसंस्कृतम्, अंशः
प्र.7पृष्ठ १५४–१५७ की चारों सारणियों का सार एक ही सारणी में लिखिए — कस्मिन् स्थाने कति वर्णाः, तेषां करणं प्रयत्नाः च।
उत्तर

उत्तरम् — षट्सु स्थानेषु समग्रं वर्ण-विभाजनम् —

स्थानम्करणम्स्वराः (विवृतः / संवृतः)स्पर्शाः (स्पृष्टः)अन्तःस्थाः (ईषत्-स्पृष्टः)ऊष्माणः + अयोगवाहौ (ईषद्-विवृतः)
कण्ठःकण्ठः — स्वस्थानम्अ (संवृतः) · आ अ३ · ए ए३ ऐ ऐ३ ओ ओ३ औ औ३क ख ग घ ङ—ह · अः
तालुजिह्वा-मध्यःइ ई इ३ · ए ए३ ऐ ऐ३च छ ज झ ञयश
मूर्धाजिह्वा-उपाग्रःऋ ॠ ऋ३ट ठ ड ढ णरष
दन्तःजिह्वा-अग्रःऌ ऌ३त थ द ध नल · वस
ओष्ठःओष्ठः — स्वस्थानम्उ ऊ उ३ · ओ ओ३ औ औ३प फ ब भ मव—
नासिकानासिका — स्वस्थानम्—ङ ञ ण न म—अं

द्वि-स्थानी वर्णाः (जो दो पंक्तियों में आते हैं) —

वर्णाःद्वे स्थानेसंज्ञा
ए · ऐकण्ठः + तालुकण्ठतालव्यौ
ओ · औकण्ठः + ओष्ठःकण्ठौष्ठ्यौ
वदन्तः + ओष्ठःदन्त्योष्ठ्यः
ङ · ञ · ण · न · मस्ववर्गस्य स्थानम् + नासिकाअनुनासिकाः (पञ्चमाः वर्णाः)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 158अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — तत्र पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि — आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम् (नव सूत्राणि तथा तेषाम् अर्थाः)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1‘आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्’ इति सूत्र-समूहः अत्र किमर्थं दीयते ? पूर्वकक्षयोः ‘स्थान-प्रकरणेन’ ‘करण-प्रकरणेन’ च सह अस्य कः सम्बन्धः ? नव सूत्राणि क्रमेण लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — यत् पाठे चित्रैः पेटिकाभिः च बोधितम्, तदेव अत्र पाणिनीय-शिक्षायाः मूल-सूत्र-रूपेण दीयते, येन छात्रः परिभाषां शास्त्र-वाक्यं च संयोज्य पश्येत्। षष्ठ-कक्षायां ‘स्थान-प्रकरणम्’, अष्टम-कक्षायां ‘करण-प्रकरणम्’ पठितम्; अधुना नवम-कक्षायाम् ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्’।

पाणिनीय-शिक्षा के तीन प्रकरण, तीन कक्षाएँ —

प्रकरणम्कक्षा / पुस्तकक्या बताता है
स्थान-प्रकरणम्कक्षा ६ (कक्षा ८ की पुस्तक, पृ. १५७ में उल्लेख)कौन-सा वर्ण मुँह के किस स्थान से निकलता है
करण-प्रकरणम्कक्षा ८ — दीपकम्उस स्थान को कौन-सा करण छूता है (जिह्वा-मध्य/उपाग्र/अग्र, स्वस्थान)
आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्कक्षा ९ — शारदा (यही पाठ)करण उस स्थान तक किस प्रयत्न से जाता है

नव सूत्राणि क्रमेण —

१. प्रयत्नोऽपि द्विविधः।
२. आभ्यन्तरो बाह्यश्च।
३. स्वस्थाने आभ्यन्तरस्तावत्।
४. स्पृष्ट–करणाः – स्पर्शाः।
५. ईषत्-स्पृष्ट–करणा – अन्तस्थाः।
६. ईषद्-विवृत–करणा – ऊष्माणः।
७. विवृत–करणाः – स्वराः।
८. संवृतस्त्वकारः।
९. इत्येषोऽन्तःप्रयत्नः।
प्र.2सूत्रम् — ‘प्रयत्नोऽपि द्विविधः।’ अस्य अर्थः कः ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — (वर्णोच्चारणार्थं) ‘प्रयत्नः’ द्विप्रकारकः भवति। (वर्णोच्चारण के लिए किया जाने वाला ‘प्रयत्न’ दो प्रकार का होता है।)

प्र.3सूत्रम् — ‘आभ्यन्तरो बाह्यश्च।’ अस्य अर्थः कः ? ‘बाह्य-प्रयत्नः’ इति किम् ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ ‘बाह्य-प्रयत्नः’ च इति (एतौ द्वौ प्रकारौ भवतः)। (प्रयत्न के दो प्रकार हैं — आभ्यन्तर-प्रयत्न तथा बाह्य-प्रयत्न।)

प्रयत्न-प्रकारःकुत्र भवतिअस्मिन् पाठे
आभ्यन्तर-प्रयत्नःआस्यस्य अभ्यन्तरे — करणस्य स्थानं प्रति गतिःविस्तरेण चर्चितः — पञ्चविधः
बाह्य-प्रयत्नःआस्यात् बहिः — वायोः निर्गमने, नादे, घोषे च यः प्रयत्नःकेवलं नाम उक्तम्, विवेचनं न कृतम्
प्र.4सूत्रम् — ‘स्वस्थाने आभ्यन्तरस्तावत्।’ अस्य अर्थः कः ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — वर्णस्य स्वकीयं स्थानं प्रति (करणस्य) यः प्रयत्नः, सः → ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ भवति; तद् अधुना जानीमः।

(हिन्दी — वर्ण के अपने स्थान की ओर करण का जो प्रयत्न होता है, वही ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ है — अब हम उसे जानते हैं।)

प्र.5सूत्रम् — ‘स्पृष्ट–करणाः – स्पर्शाः।’ अस्य अर्थः कः ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — स्पर्शानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्पष्टरूपेण) स्पृशति।

(हिन्दी — स्पर्श वर्णों के उच्चारण में करण ‘स्पृष्ट-प्रयत्न’ से स्थान को स्पष्ट रूप से छूता है।)

वे वर्ण — क ख ग घ ङ · च छ ज झ ञ · ट ठ ड ढ ण · त थ द ध न · प फ ब भ म — कुल २५।

प्र.6सूत्रम् — ‘ईषत्-स्पृष्ट–करणा – अन्तस्थाः।’ अस्य अर्थः कः ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — अन्तःस्थानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्वल्पं) स्पृशति।

(हिन्दी — अन्तःस्थ वर्णों के उच्चारण में करण ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ से स्थान को थोड़ा-सा ही छूता है।)

वे वर्ण — य · र · ल · व — कुल ४।

प्र.7सूत्रम् — ‘ईषद्-विवृत–करणा – ऊष्माणः।’ अस्य अर्थः कः ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — ऊष्मणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (समीपं) याति।

(हिन्दी — ऊष्म वर्णों के उच्चारण में करण ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्न’ से स्थान के समीप तक जाता है — छूता नहीं।)

वे वर्ण — श · ष · स · ह — कुल ४; तथा इन्हीं के साथ अयोगवाहौ (अं, अः) भी इसी प्रयत्न से बनते हैं।

प्र.8सूत्रम् — ‘विवृत–करणाः – स्वराः।’ अस्य अर्थः कः ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — स्वराणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (किञ्चित्-दूर-पर्यन्तं) याति।

(हिन्दी — स्वरों के उच्चारण में करण ‘विवृत-प्रयत्न’ से स्थान की ओर कुछ ही दूर तक जाता है — मार्ग स्पष्ट खुला रहता है।)

प्र.9सूत्रम् — ‘संवृतस्त्वकारः।’ अस्य अर्थः कः ? अत्र ‘तु’ शब्दस्य कः प्रयोजनम् ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — [संवृतः तु अकारः] अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) वर्णस्य उच्चारणे तु (अपवादरूपेण), (करणं) → ‘संवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति संकुचितः भवति।

(हिन्दी — किन्तु ह्रस्व ‘अ’ के उच्चारण में — अपवाद के रूप में — करण ‘संवृत-प्रयत्न’ से स्थान की ओर सिकुड़ जाता है।)

‘तु’ शब्दस्य प्रयोजनम् — ‘तु’ (किन्तु) अपवादं सूचयति। पूर्वसूत्रे ‘विवृत-करणाः – स्वराः’ इति उक्तम्; ‘तु’ बोधयति यत् ह्रस्वः अ-कारः अस्य नियमस्य अपवादः — सः संवृतः। (‘तु’ बताता है कि ह्रस्व ‘अ’ पिछले नियम — सब स्वर विवृत — का अपवाद है।)

प्र.10सूत्रम् — ‘इत्येषोऽन्तःप्रयत्नः।’ अस्य अर्थः कः ?
उत्तर

अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — अत्र पर्यन्तम् एषः उच्चारणस्य ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ चर्चितः। (यहाँ तक उच्चारण के ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ की चर्चा हुई।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 159प्रश्नः १ — अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — त्रीणि। (तीन।)

पूर्णवाक्येन — वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।

प्र.1 (ख)कति स्थानानि सन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — षट्। (छह।)

पूर्णवाक्येन — आस्ये षट् स्थानानि सन्ति — कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः, नासिका च।

प्र.1 (ग)आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः ?
उत्तर

उत्तरम् — पञ्चविधः। (पाँच प्रकार का।)

पूर्णवाक्येन — आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति — स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषद्-विवृत-प्रयत्नः, विवृत-प्रयत्नः, संवृत-प्रयत्नः च।

प्र.1 (घ)करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — स्पृष्ट-प्रयत्नः। (स्पृष्ट-प्रयत्न।)

पूर्णवाक्येन — करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति; तेन च स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।

प्र.1 (ङ)अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — त्रयः। (तीन।)

पूर्णवाक्येन — अ-वर्णस्य त्रयः उपभेदाः सन्ति — अ-कारः (ह्रस्वः), आ-कारः (दीर्घः), अ३-कारः (प्लुतः) इति।

प्र.1 (च)संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — कण्ठे (कण्ठ-स्थाने)। (कण्ठ में।)

पूर्णवाक्येन — संवृत-प्रयत्नः केवलं कण्ठ-स्थाने एव भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणार्थम् एव।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 159प्रश्नः २ — अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (क)आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते ?
उत्तर

उत्तरम् — आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते।

(हिन्दी — मुँह के भीतर करण जिस प्रयत्न से स्थान को छूता है अथवा स्थान के समीप जाता है, वही प्रयत्न ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ कहलाता है।)

प्र.2 (ख)ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — करणं यदा स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’, तदा करणस्य ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन स्थाने अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (य्, र्, ल्, व्) जायन्ते।

(हिन्दी — करण जब स्थान को बहुत थोड़ा ही छूता है, तब ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है; इसी से अन्तःस्थ व्यञ्जन — य, र, ल, व — बनते हैं।)

प्र.2 (ग)करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते ?
उत्तर

उत्तरम् — करणस्य विवृत-प्रयत्नेन स्थाने (अ-कारं विहाय) अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते। ते एकविंशतिः (२१) स्वराः सन्ति।

(हिन्दी — करण के विवृत-प्रयत्न से ह्रस्व ‘अ’ को छोड़कर शेष सभी स्वर — कुल इक्कीस — बोले जाते हैं।)

भेदःविवृत-प्रयत्नेन उच्चार्यमाणाः स्वराःसङ्ख्या
समानाक्षराणिआ · अ३ · इ · ई · इ३ · उ · ऊ · उ३ · ऋ · ॠ · ऋ३ · ऌ · ऌ३१३
सन्ध्यक्षराणिए · ए३ · ऐ · ऐ३ · ओ · ओ३ · औ · औ३०८
योगःअ-कारं विहाय सर्वे स्वराः२१
प्र.2 (घ)आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते ?
उत्तर

उत्तरम् — कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु — स्थान-करणयोः मध्ये — उपर्युक्ताः चतुर्विधाः आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते। पञ्चमः (संवृत-प्रयत्नः) तु केवलं कण्ठ-स्थाने एव दृश्यते।

(हिन्दी — कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य तथा ओष्ठ्य — इन पाँच प्रकार के वर्णों में स्थान और करण के बीच उपर्युक्त चारों आभ्यन्तर-प्रयत्न दिखाई देते हैं; पाँचवाँ — संवृत — केवल कण्ठ में दिखता है।)

प्र.2 (ङ)आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु ‘अ-कारः’ (ह्रस्वः) विशिष्टः स्वरः अस्ति; यतः अन्येषां सर्वेषां स्वराणाम् उच्चारणे विवृत-प्रयत्नः भवति, किन्तु केवलम् अस्य उच्चारणे कण्ठे संकोचः, अर्थात् ‘संवृत-प्रयत्नः’ भवति।

(हिन्दी — आभ्यन्तर-प्रयत्न की दृष्टि से स्वरों में ह्रस्व ‘अ’ विशिष्ट स्वर है; क्योंकि शेष सभी स्वरों में विवृत-प्रयत्न होता है, पर केवल इसी में कण्ठ सिकुड़ता है — संवृत-प्रयत्न होता है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 159प्रश्नः ३ — अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत —
क-स्तम्भःख-स्तम्भः
(क) विवृत-प्रयत्नः(१) व्
(ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः(२) श्
(ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः(३) ऋ
(घ) ईषत्विवृत-प्रयत्नः(४) अ
(ङ) संवृत-प्रयत्नः(५) ध्
उत्तर

शुद्धं मेलनम् — (क)–३, (ख)–५, (ग)–१, (घ)–२, (ङ)–४।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 160प्रश्नः ४ — अधोलिखितानां वाक्यानाम् उत्तराणि आम्/न इति सन्दर्भानुसारं लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4 (क)‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न)
उत्तर

उत्तरम् — न। (नहीं।)

शुद्धं वाक्यम् — ‘ई’ वर्णः समानाक्षरम् अस्ति, न तु सन्ध्यक्षरम्। (‘ई’ समानाक्षर स्वर है, सन्ध्यक्षर नहीं।)

प्र.4 (ख)‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न)
उत्तर

उत्तरम् — आम्। (हाँ।)

पूर्णवाक्येन — ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति; सः द्वि-स्थानी (कण्ठतालव्यः) अस्ति, तस्य ह्रस्वः उपभेदः न भवति, दीर्घ-प्लुतौ — द्वौ एव उपभेदौ भवतः।

प्र.4 (ग)‘झ’ वर्णः सपर्शः अस्ति। (आम् / न)
उत्तर

उत्तरम् — आम्। (हाँ — ‘झ’ स्पर्श-व्यञ्जन है।)

पूर्णवाक्येन — ‘झ’ वर्णः स्पर्शः (स्पर्श-व्यञ्जनम्) अस्ति; सः च-वर्गस्य चतुर्थः वर्णः, तालव्यः, तस्य आभ्यन्तर-प्रयत्नः स्पृष्ट-प्रयत्नः अस्ति।

प्र.4 (घ)‘र’ वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते। (आम् / न)
उत्तर

उत्तरम् — न। (नहीं।)

शुद्धं वाक्यम् — ‘र’ वर्णः स्पर्शेषु न परिगण्यते; सः अन्तःस्थेषु परिगण्यते। तस्य आभ्यन्तर-प्रयत्नः ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः अस्ति। (‘र’ स्पर्श वर्णों में नहीं, अन्तःस्थ वर्णों में गिना जाता है।)

प्र.4 (ङ)‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। (आम् / न)
उत्तर

उत्तरम् — न। (नहीं।)

शुद्धं वाक्यम् — ‘य, र, ल, व’ वर्णाः अन्तःस्थाः (अर्ध-स्वराः) सन्ति, न तु ऊष्माणः। ऊष्माणः तु ‘श, ष, स, ह’ इति चत्वारः वर्णाः सन्ति।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 160प्रश्नः ५ — रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5 (क)स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति। (रेखाङ्कितम् — स्वराः)
उत्तर

प्रश्नः — के स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति ?

(हिन्दी — कौन स्वतन्त्र वर्ण हैं ? — उत्तर : स्वर।)

प्र.5 (ख)व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति। (रेखाङ्कितम् — व्यञ्जनानि)
उत्तर

प्रश्नः — कानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति ?

(हिन्दी — कौन आधी मात्रा वाले होते हैं ? — उत्तर : व्यञ्जन।)

प्र.5 (ग)स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः। (रेखाङ्कितम् — द्वौ)
उत्तर

प्रश्नः — स्वराणां कति भेदाः भवन्ति ?

(हिन्दी — स्वरों के कितने भेद होते हैं ? — उत्तर : दो — समानाक्षर तथा सन्ध्यक्षर।)

प्र.5 (घ)ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति। (रेखाङ्कितम् — ह्रस्वस्य)
उत्तर

प्रश्नः — कस्य उपभेदाः न भवन्ति ?

(हिन्दी — किसके उपभेद नहीं होते ? — उत्तर : ह्रस्व के।)

प्र.5 (ङ)व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति। (रेखाङ्कितम् — चत्वारो)
उत्तर

प्रश्नः — व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति ?

(हिन्दी — व्यञ्जनों के कितने भेद होते हैं ? — उत्तर : चार — स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म तथा अयोगवाह।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 160प्रश्नः ६ — वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6 (क)एकस्थानि-वर्णाः — (वर्णाः लिखत)
उत्तर

उत्तरम् — (पृष्ठ १५२ की सारणी ‘स्वराणां द्वौ भेदौ’ के अनुसार — समानाक्षर-स्वरः एक-स्थानी) एकस्थानि-वर्णाः अर्थात् समानाक्षर-स्वराः — अ · आ · अ३ · इ · ई · इ३ · उ · ऊ · उ३ · ऋ · ॠ · ऋ३ · ऌ · ऌ३ (चतुर्दश)।

(हिन्दी — जिनका उच्चारण-स्थान केवल एक हो, वे ‘एकस्थानी’ हैं — ये समानाक्षर स्वर हैं, कुल चौदह।)

प्र.6 (ख)स्पर्श-व्यञ्जनानि — (वर्णाः लिखत)
उत्तर

उत्तरम् — क ख ग घ ङ · च छ ज झ ञ · ट ठ ड ढ ण · त थ द ध न · प फ ब भ म — पञ्चविंशतिः (२५) स्पर्श-व्यञ्जनानि।

प्र.6 (ग)अयोगवाह-व्यञ्जनानि — (वर्णाः लिखत)
उत्तर

उत्तरम् — अं (अनुस्वारः) तथा अः (विसर्गः) — द्वे (२) अयोगवाह-व्यञ्जने।

प्र.6 (घ)ऊष्म-व्यञ्जनानि — (वर्णाः लिखत)
उत्तर

उत्तरम् — श · ष · स · ह — चत्वारि (४) ऊष्म-व्यञ्जनानि।

प्र.6 (ङ)द्विस्थानि-वर्णाः — (वर्णाः लिखत)
उत्तर

उत्तरम् — द्विस्थानि-वर्णाः अर्थात् सन्ध्यक्षर-स्वराः — ए · ए३ · ऐ · ऐ३ · ओ · ओ३ · औ · औ३ (अष्ट)। व्यञ्जनेषु अपि — ङ ञ ण न म (स्ववर्ग-स्थानम् + नासिका) तथा व् (दन्तः + ओष्ठः) — द्विस्थानिनः सन्ति।

(हिन्दी — मुख्य उत्तर पृष्ठ १५२ की सारणी से : सन्ध्यक्षर स्वर द्वि-स्थानी हैं। पृष्ठ १५५–१५७ की सारणियों में ङ ञ ण न म तथा व भी दो-दो पंक्तियों में छपे हैं।)

Chapter 11 of 16 – Sanskrit

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter11 – वर्णोच्चारण-शिक्षा २
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 11 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 11?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…