NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter वर्णोच्चारण-शिक्षा २ of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 11 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 11 – वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 online above, or download the complete question-answer PDF to study वर्णोच्चारण-शिक्षा २ offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 66 questions of this chapter. The questions solved are:
- आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति ? तानि कानि च ?
- आस्ये कति स्थानानि, कति करणानि च सन्ति ? तानि नामतः लिखत। (पृष्ठ १४५ के ‘षट् स्थानानि — षट् करणानि’ चित्र के आधार पर)
- ‘अस्मिन् पाठे — (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः — इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः।’ — अस्य वाक्यस्य कः आशयः ? अयं पाठः ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा २’ इति किमर्थं कथ्यते ?
- ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ कः उच्यते ? सः कतिविधः भवति ?
- ‘स्पृष्ट-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः उत्पद्यन्ते ? (पृष्ठ १४६)
- ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः जायन्ते ? (पृष्ठ १४६)
- ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः जायन्ते ? (पृष्ठ १४७)
- ‘विवृत-प्रयत्नः’ कदा भवति ? तेन के वर्णाः उच्चार्यन्ते ? ‘लघुः विवरः’ तथा ‘स्फुटः विवरः’ इत्यनयोः का भिन्नता ? (पृष्ठ १४७)
- ‘संवृत-प्रयत्नः’ कस्य वर्णस्य उच्चारणे भवति ? सः कुत्र भवति ? ‘अ-कारः विशिष्टः स्वरः’ इति किमर्थम् उच्यते ? (पृष्ठ १४८–१४९)
- पञ्चानाम् आभ्यन्तर-प्रयत्नानां सारणीं रचयत — प्रयत्नः, करणस्य क्रिया, उत्पद्यमानाः वर्णाः, तेषां सङ्ख्या च।
- पृष्ठ १४९ के चित्र में मुरली (वंशी) तथा अङ्गुलियों का दृष्टान्त किस प्रकार स्थान, करण तथा आभ्यन्तर-प्रयत्न को समझाता है ?
- ‘आस्ये विद्यमानानाम् एतेषां स्थान–करण–आभ्यन्तर-प्रयत्नानां सम्यक्-ज्ञानेन, तथा पुनःपुनः अभ्यासेन च वयं किं कर्तुं प्रभवामः ?’ — पाठस्य उपसंहार-वाक्यानां आशयं लिखत।
- ‘वर्णमालायां स्वर-व्यञ्जनयोः मध्ये का भिन्नता ?’ — आभ्यन्तर-प्रयत्नस्य आधारेण संक्षेपेण उत्तरं लिखत।
- पृष्ठ १५० की ‘वर्णमाला’ को उसी रूप में सारणी-रूप में लिखिए — वर्णों का भेद, उनके वर्ण तथा उनका आभ्यन्तर-प्रयत्न।
- वर्णमालायां शुद्ध-स्वराणां सङ्ख्या का ? तेषु कति स्वराः विवृत-प्रयत्नेन, कति च संवृत-प्रयत्नेन उच्चार्यन्ते ? गणनया दर्शयत।
- पृष्ठ १५१ का चक्र-चित्र क्या दिखाता है ? उसे शब्दों में समझाइए तथा उसका पूरा विवरण सारणी में लिखिए।
- चक्रे ‘षट् करणानि’ इति चापे कानि षट् करणानि क्रमेण लिखितानि सन्ति ? ‘जिह्वा — करणम्’ तथा ‘स्वस्थानं — करणम्’ इति द्वयोः कः भेदः ?
- ‘वर्णानां द्वौ मुख्य-भेदौ’ इति सारणीम् आधृत्य स्वरस्य व्यञ्जनस्य च मध्ये तिस्रः भिन्नताः लिखत।
- ‘स्वराणां द्वौ भेदौ’ इति सारणीम् आधृत्य समानाक्षर-स्वरस्य सन्ध्यक्षर-स्वरस्य च मध्ये भिन्नतां लिखत। ‘एक-स्थानी’ तथा ‘द्वि-स्थानी’ इत्यनयोः कः अर्थः ?
- ‘व्यञ्जनानां चत्वारः भेदाः’ इति सारणीम् आधृत्य स्पर्श-अन्तःस्थ-ऊष्म-अयोगवाह-व्यञ्जनानां भिन्नतां लिखत।
- ‘अत्र केवलं शुद्ध-स्वराः (अर्थात् निरनुनासिकाः स्वराः) एव गण्यन्ते, न तु अनुनासिक-स्वराः।’ — अस्याः तारांकित-टिप्पण्याः कः आशयः ?
- ‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायां प्रदत्तानां त्रयोदश-पारिभाषिक-शब्दानाम् अर्थान् लिखत तथा प्रत्येकं शब्दं पाठे कुत्र प्रयुक्तः इति अपि दर्शयत।
- ‘कण्ठ्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५४, १५५)
- ‘तालव्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५४, १५५)
- ‘मूर्धन्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५४, १५५)
- ‘दन्त्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५६, १५७)
- ‘ओष्ठ्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५६, १५७)
- ‘नासिक्याः वर्णाः’ — तेषां स्थानं, करणम्, वर्णाः तथा आभ्यन्तर-प्रयत्नाः लिखत। (पृष्ठ १५६, १५७)
- पृष्ठ १५४–१५७ की चारों सारणियों का सार एक ही सारणी में लिखिए — कस्मिन् स्थाने कति वर्णाः, तेषां करणं प्रयत्नाः च।
- ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्’ इति सूत्र-समूहः अत्र किमर्थं दीयते ? पूर्वकक्षयोः ‘स्थान-प्रकरणेन’ ‘करण-प्रकरणेन’ च सह अस्य कः सम्बन्धः ? नव सूत्राणि क्रमेण लिखत।
- सूत्रम् — ‘प्रयत्नोऽपि द्विविधः।’ अस्य अर्थः कः ?
- सूत्रम् — ‘आभ्यन्तरो बाह्यश्च।’ अस्य अर्थः कः ? ‘बाह्य-प्रयत्नः’ इति किम् ?
- सूत्रम् — ‘स्वस्थाने आभ्यन्तरस्तावत्।’ अस्य अर्थः कः ?
- सूत्रम् — ‘स्पृष्ट–करणाः – स्पर्शाः।’ अस्य अर्थः कः ?
- सूत्रम् — ‘ईषत्-स्पृष्ट–करणा – अन्तस्थाः।’ अस्य अर्थः कः ?
- सूत्रम् — ‘ईषद्-विवृत–करणा – ऊष्माणः।’ अस्य अर्थः कः ?
- सूत्रम् — ‘विवृत–करणाः – स्वराः।’ अस्य अर्थः कः ?
- सूत्रम् — ‘संवृतस्त्वकारः।’ अस्य अर्थः कः ? अत्र ‘तु’ शब्दस्य कः प्रयोजनम् ?
- सूत्रम् — ‘इत्येषोऽन्तःप्रयत्नः।’ अस्य अर्थः कः ?
- वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ?
- कति स्थानानि सन्ति ?
- आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः ?
- करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति ?
- अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति ?
- संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति ?
- आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते ?
- ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति ?
- करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते ?
- आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते ?
- आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति ?
- अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत — क-स्तम्भः : (क) विवृत-प्रयत्नः (ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः (ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः (घ) ईषत्विवृत-प्रयत्नः (ङ) संवृत-प्रयत्नः ॥ ख-स्तम्भः : (१) व् (२) श् (३) ऋ (४) अ (५) ध्
- ‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न)
- ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न)
- ‘झ’ वर्णः सपर्शः अस्ति। (आम् / न)
- ‘र’ वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते। (आम् / न)
- ‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। (आम् / न)
- स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति। (रेखाङ्कितम् — स्वराः)
- व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति। (रेखाङ्कितम् — व्यञ्जनानि)
- स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः। (रेखाङ्कितम् — द्वौ)
- ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति। (रेखाङ्कितम् — ह्रस्वस्य)
- व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति। (रेखाङ्कितम् — चत्वारो)
- एकस्थानि-वर्णाः — (वर्णाः लिखत)
- स्पर्श-व्यञ्जनानि — (वर्णाः लिखत)
- अयोगवाह-व्यञ्जनानि — (वर्णाः लिखत)
- ऊष्म-व्यञ्जनानि — (वर्णाः लिखत)
- द्विस्थानि-वर्णाः — (वर्णाः लिखत)
Chapter at a Glance
- यह पाठ कहाँ से शुरू होता है — पाठ का पहला ही वाक्य पिछली कक्षा की ओर इशारा करता है : ‘पूर्वस्यां कक्षायां मनुष्येषु वाग्-उत्पत्ति-प्रक्रिया कथं भवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः।’ वहाँ यह भी देखा था कि आस्य के भीतर वर्ण बनने के लिए तीन तत्त्व चाहिए — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः। पहले दो तत्त्व कक्षा ८ में विस्तार से पढ़े जा चुके; इस पाठ का वाक्य है — ‘अस्मिन् पाठे (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः।’ इसीलिए यह ‘शिक्षा २ ’ है।
- आभ्यन्तर-प्रयत्न क्या है — पुस्तक की परिभाषा है — ‘ आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते। ’ अर्थात् करण (जो अङ्ग हिलता है) स्थान (जो अङ्ग स्थिर है) तक कितने ज़ोर से, कितने पास तक जाता है — यही प्रयत्न है। ‘आभ्यन्तर’ इसलिए कि यह सारा प्रयत्न मुँह के भीतर होता है।
- पाँच प्रयत्न, पाँच परिणाम — (१) स्पृष्ट — करण स्थान को पूरी तरह छू ले → स्पर्श-व्यञ्जन (क् से म् तक २५)। (२) ईषत्-स्पृष्ट — बहुत थोड़ा छुए → अन्तःस्थ (य् र् ल् व्)। (३) ईषद्-विवृत — छुए नहीं, बहुत पास जाए, बीच में ‘लघुः विवरः’ रहे → ऊष्म-व्यञ्जन (श् ष् स् ह्) तथा अयोगवाहौ (अनुस्वार, विसर्ग)। (४) विवृत — छुए नहीं, केवल कुछ पास जाए, बीच में ‘स्फुटः विवरः’ रहे → स्वर (अ को छोड़कर सब)। (५) संवृत — कण्ठ सिकुड़ जाए → केवल ह्रस्व अ ।
- पूरे पाठ की सबसे बड़ी बात — ‘अ’ का अपवाद — ‘अ-वर्ण’ के तीन उपभेद हैं : अ (ह्रस्व), आ (दीर्घ), अ३ (प्लुत)। इनमें आ तथा अ३ का उच्चारण दूसरे स्वरों जैसा ही — विवृत — है, पर ह्रस्व अ बोलते समय कण्ठ में स्थान और करण के बीच ‘संकोचः’ हो जाता है। इसी संकोच का नाम संवृतम् है। इसीलिए पुस्तक कहती है — ‘ केवलं कण्ठ-स्थाने एव संवृत-प्रयत्नः भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य उच्चारणार्थम् एव। ’ यही कारण है कि अ को ‘विशिष्टः स्वरः’ कहा गया है।
- अङ्गुली और मुरली का दृष्टान्त — कक्षा ८ में बाँसुरी से स्थान और करण समझाए गए थे; यह पाठ उसी चित्र में तीसरा तत्त्व जोड़ देता है — अङ्गुलिच्छिद्राणि → स्थानानि इव , अङ्गुलयः → करणानि इव , और अङ्गुलि का छिद्र की ओर लगाया गया दबाव → आभ्यन्तर-प्रयत्नः इव । उँगली छिद्र को पूरी तरह ढाँपे, आधा ढाँपे या ज़रा ऊपर रहे — स्वर बदल जाता है; मुँह के भीतर भी ठीक यही होता है।
- वर्णमाला अब प्रयत्न के अनुसार पढ़िए — पृष्ठ १५० का ‘वर्णमाला’ पत्र वर्णों को नए ढंग से बाँटता है — स्वराः : समानाक्षराणि (अ आ अ३ इ ई इ३ उ ऊ उ३ ऋ ॠ ऋ३ ऌ ऌ३) तथा सन्ध्यक्षराणि (ए ए३ ऐ ऐ३ ओ ओ३ औ औ३); व्यञ्जनानि : स्पर्शाः (वर्गीयाः), अन्तःस्थाः (अर्ध-स्वराः), ऊष्माणः तथा अयोगवाहौ। इनके सामने सीधे प्रयत्न लिखा है — यही इस पाठ की ‘एक पन्ने की पुनरावृत्ति’ है।
- तुलना-सारणियाँ (पृष्ठ १५२) — पाठ तीन जोड़ियों की भिन्नता एक साथ रखता है : स्वर बनाम व्यञ्जन (स्वतन्त्र/परतन्त्र, एक-द्वि-त्रिमात्र/अर्धमात्र, विवृत-संवृत/स्पृष्ट-ईषत्स्पृष्ट-ईषद्विवृत), समानाक्षर बनाम सन्ध्यक्षर (एक-स्थानी/द्वि-स्थानी, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत/केवल दीर्घ-प्लुत), तथा व्यञ्जनों के चार भेद (साधारण/विशिष्ट, आधार-स्वर पहले या बाद/नित्यं पहले ही)। अभ्यास के प्रश्न ४, ५ और ६ सीधे इन्हीं सारणियों से निकले हैं।
- व्याकरणिक अभ्यास — अभ्यास में तीन कौशल जाँचे जाते हैं — (१) संख्यावाची उत्तर (त्रीणि, षट्, पञ्चविधः, त्रयः) जो लिङ्ग-वचन के अनुसार बदलते हैं; (२) प्रश्ननिर्माण — रेखाङ्कित पद के अनुसार सही प्रश्नवाचक चुनना (के, कानि, कति, कस्य); (३) वर्गीकरण — किसी वर्ण को उसके भेद में रखना। तीनों के लिए नियम पहले याद कीजिए, फिर लागू कीजिए।
- पाणिनीय-शिक्षा से जोड़ — ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में वही सारी बातें मूल सूत्रों में आ जाती हैं — ‘प्रयत्नोऽपि द्विविधः’, ‘आभ्यन्तरो बाह्यश्च’, ‘स्पृष्ट-करणाः – स्पर्शाः’, ‘ईषत्-स्पृष्ट-करणा – अन्तस्थाः’, ‘ईषद्-विवृत-करणा – ऊष्माणः’, ‘विवृत-करणाः – स्वराः’, ‘संवृतस्त्वकारः’। यहीं पहली बार बाह्य-प्रयत्न का नाम आता है — पर उसका विस्तार आगे के अध्ययन के लिए छोड़ दिया गया है।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 PDF
Follow these simple steps to get the वर्णोच्चारण-शिक्षा २ questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for वर्णोच्चारण-शिक्षा २ shown above.
- Click the Download PDF link to save the वर्णोच्चारण-शिक्षा २ solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides वर्णोच्चारण-शिक्षा २ in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 11 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 11 |
| Chapter Name | वर्णोच्चारण-शिक्षा २ |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 11 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 11 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the वर्णोच्चारण-शिक्षा २ questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 11 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २, then please ask in the comments below.