NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी शारदा (कक्षा ९) का पञ्चमः पाठः है। यह संवाद (वार्तालाप) विधा की आधुनिक रचना है — विद्यालय की एक कक्षा में अध्यापक तथा यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्वः, अक्षतः, आर्यः, वेदः, आकाशः, पावनी, भास्करः आदि छात्र मिलकर कृतकबुद्धि (Artificial Intelligence) के स्वरूप, प्रकार, उपयोगक्षेत्रों, लाभों तथा सीमाओं पर चर्चा करते हैं। बीच में चैट-जीपीटी से प्राप्त एक अनुष्टुप् श्लोक भी आता है। पाठ के साथ पुस्तक सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली है), तन्त्रांशाः/अनुप्रयोगाः (संस्कृत-अंग्रेज़ी नाम-सूची), अत्र इदम् अवधेयम् (पञ्चमी, षष्ठी तथा सप्तमी विभक्ति का व्याकरण), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (अमरकोश का धीवर्ग-श्लोक) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (क्षेत्रानुसार ए.आई.-उपकरणों की सूची बनाने का प्रकल्प) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे आठ प्रश्नों में है — पूर्णवाक्येन उत्तर, मेलनम्, मञ्जूषा से रिक्तस्थानपूर्ति, वर्गचित्रजालम् (शब्द-खोज), शुद्धम्/अशुद्धम् चयन, चित्र-आधारित वाक्यरचना, कर्तृपद-क्रियापद-चयन तथा विशेषण-विशेष्य-चयन।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ का परिचय (पृष्ठ 51)
कक्षा में संवाद — कृतकबुद्धि क्या है? (पृष्ठ 52–53)
• सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यू-ट्यूब्।
• सामान्यकृतकबुद्धिः — मानवसमाना बुद्धिमत्ता (एतत् लक्ष्यं भवति)।
• अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः — मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती – एषा काल्पनिकी अस्ति।
• सीमित कृत्रिम बुद्धि (Narrow AI) — जैसे जीपीटी, गूगल-मैप, यू-ट्यूब।
• सामान्य कृत्रिम बुद्धि (General AI) — मनुष्य के समान बुद्धिमत्ता (यह अभी लक्ष्य है)।
• अत्यन्त उत्कृष्ट कृत्रिम बुद्धि (Super AI) — मनुष्य से भी अधिक बुद्धिमान – यह (अभी) काल्पनिक है।
यन्त्र कैसे सीखते हैं और कृतकबुद्धि कहाँ उपयोगी है (पृष्ठ 54–55)
श्लोक, डीप-फेक का भय और उसके उपाय (पृष्ठ 56–57)
अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ-परिचयः — पृष्ठ 51पाठस्य प्रस्तावना — गद्यांशः तथा शीर्षकस्य अर्थः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
अस्य गद्यांशस्य आशयः — आधुनिके विज्ञानयुगे मानवजीवनं शीघ्रं परिवर्तते। अस्मिन् एव काले कृतकबुद्धिः एकं प्रभावशालि साधनम् इव उपस्थिता। अत्र यन्त्राणि मानवाः इव चिन्तयन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति — इदम् एव तस्याः आश्चर्यजनकं सामर्थ्यम्। अस्मिन् पाठे अध्यापकः छात्राः च मिलित्वा कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उपयोगक्षेत्राणि, लाभान् सीमां च अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति। पाठस्य प्रयोजनं केवलं सूचनादानं नास्ति, अपि तु छात्राणां चिन्तनशक्तेः विवेकस्य च जागरणम्।
उत्तरम् — एतानि सर्वाणि पदानि समासेन प्रत्ययेन च निर्मितानि सन्ति। संस्कृतभाषा नूतनवस्तूनां कृते नूतनान् शब्दान् एवं रचयति — मूलधातुम् उपसर्गं प्रत्ययं च योजयित्वा, अथवा द्वयोः त्रयाणां वा पदानां समासं कृत्वा।
(हिन्दी — संस्कृत नए शब्द उधार नहीं लेती, गढ़ती है। धातु + उपसर्ग + प्रत्यय, अथवा समास — यही दो औज़ार हैं। नीचे पाठ के हर आधुनिक शब्द की बनावट दी गई है।)
| नूतनपदम् | अङ्ग्लभाषायाम् | कैसे बना (व्युत्पत्ति / विग्रह) | समास / प्रत्यय |
|---|---|---|---|
| कृतकबुद्धिः | Artificial Intelligence | कृत (√कृ + क्त) + क (स्वार्थे कन्) = कृतक ‘बनाया हुआ’; कृतका चासौ बुद्धिः च | कर्मधारयः |
| सङ्कुचितकृतकबुद्धिः | Narrow AI | सम् + √कुच् (सिकुड़ना) + क्त = सङ्कुचित ‘सीमित’; सङ्कुचिता चासौ कृतकबुद्धिः च | कर्मधारयः |
| अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः | Super AI | अति + उत्कृष्ट (उत् + √कृष् + क्त) = अत्युत्कृष्ट ‘अत्यन्त श्रेष्ठ’ (यण् सन्धि — इ + उ = यु) | कर्मधारयः |
| यन्त्राधिगमः | Machine Learning | यन्त्रस्य अधिगमः; अधिगमः = अधि + √गम् + घञ् ‘सीखना, प्राप्त करना’ (दीर्घ सन्धि — अ + अ = आ) | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| गहनाधिगमः | Deep Learning | गहनः अधिगमः — ‘गहरा सीखना’ (दीर्घ सन्धि) | कर्मधारयः |
| दत्तांशः | Data | दत्तः (√दा + क्त ‘दिया हुआ’) अंशः — ‘दिया हुआ अंश/टुकड़ा’ (दीर्घ सन्धि — अ + अ = आ) | कर्मधारयः |
| तन्त्रांशः | Software | तन्त्रस्य अंशः — यन्त्र का वह भाग जो छुआ नहीं जा सकता, केवल चलता है | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| संवादोपकरणम् | Communication tool | संवादस्य उपकरणम् (गुण सन्धि — अ + उ = ओ) | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| मुखपरिचयप्रणाली | Facial Recognition System | मुखस्य परिचयस्य प्रणाली — ‘चेहरा पहचानने की प्रणाली’ | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| पटु-कारयानम् | Smart Car | पटु ‘चतुर’ + कारयानम् (कार-रूपं यानम्) — ‘चतुर गाड़ी’ | कर्मधारयः |
| गूगल-सहायकम् | Google Assistant | गूगल-नामकं सहायकम् | कर्मधारयः |
| रश्मिपरीक्षणविद्या | Radiology | रश्मीनां परीक्षणस्य विद्या — ‘किरणों की जाँच का शास्त्र’ | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| अपराधशमनाय | Reducing crime | अपराधस्य शमनाय — ‘अपराध को शान्त करने के लिए’ (चतुर्थी — तादर्थ्ये) | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| जालप्रवेशः | Internet access | जालस्य प्रवेशः — ‘जाल (नेट) में प्रवेश’ | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| सङ्गणकः | Computer | सम् + √गण् (गिनना) + ण्वुल् — ‘जो एक साथ गणना करे’ | कृदन्तम् |
| सहकरी | Helper (fem.) | सह + √कृ से बना स्त्रीलिङ्ग कर्तृवाचक पद — ‘साथ मिलकर करने वाली’ | कृदन्तम् |
संवादः (भागः १) — पृष्ठ 52–53कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उदाहरणानि, प्रकाराः तथा प्रशिक्षणविधिः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
उत्तरम् — स्थानं विद्यालयकक्षा अस्ति। अध्यापके कक्षायां प्रविशति सति सर्वे छात्राः ‘शुभप्रभातं, गुरुवर्य !’ इति वदन्ति, अध्यापकः च ‘शुभप्रभातं, प्रियच्छात्राः !’ इति प्रत्युत्तरं ददाति। ततः यशिका पृच्छति — ‘महोदय ! अद्य अहं किञ्चन चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती। अहम् आश्चर्यचकिता। किम् एतत् संभवम् ?’ अध्यापकः उत्तरं ददाति — ‘अवश्यं यशिके ! एतत् कृतकबुद्ध्या सम्भवति।’
(हिन्दी — स्थान है विद्यालय की कक्षा। अध्यापक कक्षा में प्रवेश करते हैं, सब छात्र ‘शुभप्रभात, गुरुवर्य!’ कहते हैं। तब यशिका पूछती है — ‘महोदय! आज मैंने एक बिना चालक की स्मार्ट कार देखी। मैं आश्चर्यचकित हूँ। क्या यह सम्भव है?’ अध्यापक उत्तर देते हैं — ‘अवश्य यशिके! यह कृतकबुद्धि से सम्भव होता है।’)
उत्तरम् — प्रथमं श्रेया वदति — ‘आचार्य ! अहं जानामि। यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति इति जानीमः।’ ततः अध्यापकः तां प्रशंसति — ‘सुष्ठु !’ — तथा परिभाषां परिष्कृत्य वदति — ‘यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।’
(हिन्दी — श्रेया कहती है — ‘आचार्य! मैं जानती हूँ। जब यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते हैं, निर्णय करते हैं और काम करते हैं, तब हम जानते हैं कि वहाँ कृतकबुद्धि उपस्थित है।’ अध्यापक ‘बहुत सुन्दर!’ कहकर परिभाषा को और स्पष्ट करते हैं — ‘जिसके द्वारा चेतनाहीन यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसी को वैज्ञानिक कृतकबुद्धि मानते हैं।’)
उत्तरम् — अध्यापकः वदति — ‘साधु ! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।’
(हिन्दी — अध्यापक कहते हैं — ‘साधु! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, जेमिनि, मेटा-ए.आई., परप्लेक्सिटि इत्यादि प्रयुक्त होने वाले विशेष तन्त्र (एप्लिकेशन) कृतकबुद्धि से युक्त हैं।’)
| कः वदति | तस्य अनुभवः (संस्कृतम्) | हिन्दी में |
|---|---|---|
| अथर्वः | आम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति। | चैट-जीपीटी नाम का संवाद-उपकरण भी कृतकबुद्धि से युक्त है। |
| यशिका | अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती। इदं कृतकबुद्ध्याः कारणात् एव संभवम्। | मैंने चैट-जीपीटी से अनेक प्रश्नों के मनचाहे उत्तर पाए। यह कृतकबुद्धि के ही कारण सम्भव है। |
| अथर्वः | मम माता ‘एलेक्सा’-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति। एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति। | मेरी माता ‘एलेक्सा’ नामक यन्त्र का उपयोग करती हैं। वह गीत गाता है, बिजली का दीपक जलाता है, दैनिक समाचार तथा मौसम की जानकारी देता है। |
| पावनी | अहो ! मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति। | अहो! मेरी माता गूगल-असिस्टेंट से बातचीत करती हैं। |
उत्तरम् — कृतकबुद्धेः त्रयः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति। अक्षतस्य प्रश्नं (‘के ते प्रकाराः मान्यवर !’) श्रुत्वा अध्यापकः फलके एतान् लिखति —
• सामान्यकृतकबुद्धिः — मानवसमाना बुद्धिमत्ता (एतत् लक्ष्यं भवति)।
• अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः — मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती — एषा काल्पनिकी अस्ति।
उत्तरम् — वेदः शङ्कते — ‘किन्तु आचार्य ! अस्माकं बुद्धिस्तु ईश्वरेण मस्तिष्के स्थापिता अस्ति, कथम् एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते ?’ अध्यापकः तं प्रशंसति — ‘उत्तमः प्रश्नः’ — तथा वदति — ‘प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।’
(हिन्दी — वेद पूछता है — ‘किन्तु आचार्य! हमारी बुद्धि तो ईश्वर ने मस्तिष्क में रखी है; यह बुद्धि यन्त्र में कैसे रखी जाती है?’ अध्यापक कहते हैं — ‘उत्तम प्रश्न! तकनीकी विशेषज्ञ यन्त्राधिगम (Machine Learning) तथा गहनाधिगम (Deep Learning) — इस विधि से इन यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उपयोग के लिए तैयार करते हैं।’)
संवादः (भागः २) — पृष्ठ 54–55डेटासेट्, पूर्वग्रहः, उपयोगक्षेत्राणि, शिक्षा, चिकित्सा, कृषिः तथा अपराधशमनम् (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
उत्तरम् — आर्यः विनोदेन पृच्छति — ‘यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ?’ (सर्वे हसन्ति)। अध्यापकः उत्तरं ददाति — ‘अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम “डेटासेट्” इति ! कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।’
(हिन्दी — आर्य पूछता है — ‘क्या यन्त्रों की भी पाठशाला होती है?’ सब हँस पड़ते हैं। अध्यापक कहते हैं — ‘इस यन्त्र-पाठशाला का नाम ‘डेटासेट्’ है! कृतकबुद्धि यन्त्र को दत्तांश (डेटा) के माध्यम से शिक्षा देती है।’)
उत्तरम् — यदि अशुद्धः (पक्षपातयुक्तः) दत्तांशः दीयते, तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति। यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते। कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति, अतः सा मानवीयपरिचर्या-विवेकेन सह एव त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतुं शक्यते।
(हिन्दी — अशुद्ध या पक्षपातपूर्ण डेटा देने पर कृतकबुद्धि भी त्रुटि करती है; उसके निष्कर्ष भी पक्षपाती हो जाते हैं। इस दोष को ‘पूर्वग्रह’ (Bias) कहते हैं। कृतकबुद्धि अभी विकास की अवस्था में है, इसलिए उसे मानवीय देखरेख और विवेक के साथ ही अपनाना चाहिए।)
उत्तरम् — श्रेया पृच्छति — ‘गुरुवर ! एषा बुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते ?’ अध्यापकः वदति — ‘श्रेये ! तव प्रश्नः अतीव महत्त्वपूर्णः। शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।’
(हिन्दी — श्रेया पूछती है — ‘गुरुवर! यह बुद्धि किन-किन स्थानों पर प्रयुक्त होती है?’ अध्यापक कहते हैं — ‘श्रेये! तुम्हारा प्रश्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण है। शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में, न्यायालय में, सञ्चार में, वित्त में, कला-सङ्गीत तथा मनोरञ्जन आदि क्षेत्रों में कृतकबुद्धि बहुतायत से प्रयुक्त होती है।’)
उत्तरम् (उपयोगः) — शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च प्रयुज्यन्ते। एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
उत्तरम् (शिक्षकस्य स्थानम्) — न, कृतकबुद्धिः शिक्षकस्य स्थानं ग्रहीतुं न शक्नोति। कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति। शिक्षकाणां सान्निध्ये एव छात्रेषु व्यक्तित्वविकासः भवति; शिक्षकाः मानवीयमूल्यबोधम्, अनुशासनं, परोपकारं, करुणां व्यवहारज्ञानं च शिक्षयन्ति। कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।
उत्तरम् (त्रीणि क्षेत्राणि) —
| क्षेत्रम् | पाठस्य वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| चिकित्सायाम् (आर्यस्य प्रश्नः) | आम् ! रोबोटिक्-सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञानं, कृतकबुद्धिः रश्मिपरीक्षणविद्या, चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशुश्रूषा चेत्यादीनि तदाधारितानि चिकित्सोपकरणानि सन्ति। | रोबोटिक सर्जरी, रोग का पूर्वानुमान, ए.आई.-आधारित रेडियोलॉजी, चैट-ए.आई. तथा औषध-शुश्रूषा — ये सब ए.आई.-आधारित चिकित्सा-उपकरण हैं। |
| कृषि-क्षेत्रे (अक्षतस्य प्रश्नः) | नूनं ! कृषि-क्षेत्रे अपि ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनं, कीटनिरीक्षणं, भूमिक्षमता-चेत्यादीनां परीक्षणम् अपि यन्त्रैः भवन्ति। | निश्चय ही! खेती में भी ड्रोन के द्वारा बीज बोना, कीटों का निरीक्षण तथा भूमि की क्षमता की जाँच — ये सब यन्त्रों से होते हैं। |
| अपराधशमनाय (अथर्वस्य प्रश्नः) | मुखपरिचयप्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणं चेत्यादि-योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति। | चेहरा पहचानने की प्रणाली तथा पूर्वानुमान-आधारित नियन्त्रण (Predictive Policing) जैसी योजनाओं में ए.आई. का प्रयोग है। |
उत्तरम् (भयम्) — वेदः वदति — ‘अहं कस्मिंश्चित् चलच्चित्रे दृष्टवान् यत् यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति इति।’ यशिका च पृच्छति — ‘अपि च, आचार्य ! किं कृतकबुद्धिः मानवस्य स्थानं हर्तुं शक्नोति ?’ अध्यापकः शमयति — ‘एषा चिन्ता समाजे प्रगाढं जायमाना अस्ति, किन्तु अत्र बोद्धव्यं यत् कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न।’
पाठान्तर्गतः श्लोकः — पृष्ठ 55–56चैट-जीपीटी-प्राप्तः अनुष्टुप् श्लोकः — पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थः, भावः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥
पदच्छेदः — विद्युत्-प्रज्ञया + यन्त्राणि + नित्यम् + वदन्ति + चेतनाः। अहोरात्रम् + न + विश्रान्ताः + मानवान् + धारयन्ति + ते।
अन्वयः — चेतनाः यन्त्राणि विद्युत्प्रज्ञया नित्यं वदन्ति। ते अहोरात्रं न विश्रान्ताः (सन्तः) मानवान् धारयन्ति।
| पदम् | व्युत्पत्तिः / विग्रहः | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| विद्युत्प्रज्ञया | विद्युतः प्रज्ञा, तया — षष्ठी-तत्पुरुष, तृतीया ए.व. | बिजली की बुद्धि से — अर्थात् कृतकबुद्धि से |
| यन्त्राणि | नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन | यन्त्र (मशीनें) |
| नित्यम् | अव्ययम् | प्रतिदिन, सदा |
| वदन्ति | √वद् + लट्, प्र.पु.ब.व. | बोलते हैं |
| चेतनाः | चेतना विद्यते येषां ते — बहुव्रीहि | चेतन (जैसे जीवित), सजग |
| अहोरात्रम् | अहश्च रात्रिश्च — द्वन्द्व; यहाँ द्वितीया (लगातार समय) — क्रियाविशेषण की तरह | दिन-रात |
| विश्रान्ताः | वि + √श्रम् + क्त | विश्राम किए हुए — ‘न विश्रान्ताः’ = बिना थके |
| धारयन्ति | √धृ + णिच् + लट् | धारण करते हैं, सँभालते हैं |
हिन्दी अर्थ — बिजली की बुद्धि (कृतकबुद्धि) से चलने वाले ये यन्त्र चेतन प्राणियों की तरह नित्य बोलते हैं। दिन-रात बिना थके ये मनुष्यों को सँभालते रहते हैं।
भावः — कृतकबुद्धि से युक्त यन्त्र थकते नहीं; वे दिन-रात मनुष्यों की सहायता करते हैं और उन्हें सँभालते हैं। अर्थात् यन्त्र मनुष्य के स्वामी नहीं, सहायक हैं — यही पाठ के शीर्षक ‘मानवबुद्धेः सहकरी’ का भाव है।
संवादः (भागः ३) — पृष्ठ 56–57साइबर-अपराधः, डीप्-फेक्, निराकरणोपायाः, वृत्ति-प्रश्नः तथा उपसंहारः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
उत्तरम् (भयम्) — पावनी वदति — ‘किन्तु श्रीमन्, कृतकबुद्धि-सकाशात् समाजे महत् भयम् अपि अस्ति।’ अध्यापकः स्वीकुर्वन्ति — ‘सत्यं, भयस्य कारणमपि यथार्थम् अस्ति। अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति।’
उत्तरम् (डीप्-फेक्) — आकाशस्य प्रश्ने (‘गुरुवर ! तत् डीप्-फेक् इति किमस्ति ?’) अध्यापकः वदति — ‘डीप्-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते — उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।’
उत्तरम् — अथर्वस्य प्रश्ने (‘अस्य निराकरणार्थम् उपायः कः ?’) अध्यापकः चतुरः उपायान् गणयति — ‘अस्माकं कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणं, सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयाः।’
| उपायः | अर्थः | व्यवहारे क्या करना है |
|---|---|---|
| कृतकबुद्धि-साक्षरता | ए.आई. की समझ | जानिए कि चित्र-ध्वनि बनाए जा सकते हैं; स्रोत जाँचे बिना कुछ भी आगे न भेजें। |
| नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणम् | नैतिकता से भरा प्रशिक्षण | जो ए.आई. बनाते हैं, उन्हें ‘क्या बना सकते हैं’ के साथ ‘क्या बनाना चाहिए’ भी सिखाया जाए। |
| सर्वकारेण नियन्त्रणम् | सरकार द्वारा नियन्त्रण | क़ानून, दण्ड-व्यवस्था तथा साइबर-सुरक्षा का तन्त्र। |
| आत्मनियन्त्रणम् | स्वयं पर संयम | अपने ऊपर स्वयं अंकुश — यही सबसे टिकाऊ उपाय है। |
भास्करस्य वाक्यम् — ‘अहो ! “कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी” इति वाक्यं मम मनः स्पृशति।’ (हिन्दी — ‘अहो! “कृतकबुद्धि मित्र बने, स्वामी न बने” — यह वाक्य मेरे मन को छू जाता है।’)
उत्तरम् — वेदः पृच्छति — ‘तथापि यदि कृतकबुद्धिः मनुष्यान् स्वस्ववृत्तेः निष्कासयति तर्हि कः तत्र रक्षणोपायः ?’ अध्यापकः वदति — ‘तथाविधः सङ्कटः नापतेत् इति भारतसर्वकारेण स्किल्-इण्डिया, डिजिटल्-इण्डिया, ई-स्किल्-इण्डिया चेत्याद्याः अनेकाः योजनाः सञ्चाल्यन्ते। एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तीः प्राप्तुम् अर्हन्ति। वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति। अपि तु कृतकबुद्धिप्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत्।’
उत्तरम् — उपसंहारे यशिका भविष्यविषये पृच्छति, अध्यापकः ‘यदि … तर्हि’ इति रूपेण उत्तरं ददाति, श्रेया स्वमतं वदति, अध्यापकः ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ इति वाक्येन समापयति, सर्वे च सङ्कल्पं कुर्वन्ति —
| कः | वाक्यम् (संस्कृतम्) | हिन्दी |
|---|---|---|
| यशिका (प्रश्नः) | गुरुवर ! कृतकबुद्धि-द्वारा भविष्ये मानुषजीवनं कीदृशं भविष्यति ? | गुरुवर! कृतकबुद्धि के द्वारा भविष्य में मानव-जीवन कैसा होगा? |
| अध्यापकः (उत्तरम्) | यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति। | यदि विवेकपूर्वक प्रयोग हो, तो जीवन अधिक सुगम, सुरक्षित तथा कल्याणकारी होगा। |
| श्रेया (मतम्) | कृतकबुद्धिः एव मानवीयबुद्धिं कार्यक्षमतां च द्विगुणितां करिष्यति इति मम मतम्। भारतीय-कृतकबुद्धिप्रभाव-सम्मेलनम् – २०२६ (India AI Impact Summit – 2026) इत्यत्रापि उक्तमेतम्। | मेरा मत है कि कृतकबुद्धि ही मानवीय बुद्धि तथा कार्यक्षमता को दुगुना करेगी। ‘भारतीय ए.आई. प्रभाव सम्मेलन – २०२६’ में भी यही कहा गया। |
| अध्यापकः (समापनम्) | उत्तमं कथनम् ! ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ — इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात्। | उत्तम कथन! ‘कृतकबुद्धि मानवबुद्धि की सहयोगिनी है’ — यह वाक्य हमारे मन में स्पष्ट रहे। |
| सर्वे (सङ्कल्पः) | आम् ! वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम, अपि च डिजिटल्-भारतं समृद्धं करवाम। | हाँ! हम जागरूक नागरिक बनें, सुरक्षित इंटरनेट-प्रवेश करें, और डिजिटल भारत को समृद्ध करें। |
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 57–59शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः (प्र.2 अभ्यास के लिए जोड़ा गया)
पुस्तक में यह अन्तिम स्तम्भ जान-बूझकर खाली छोड़ा गया है — विद्यार्थी को हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखना है। नीचे पूरी तालिका दी है और वह स्तम्भ हिन्दी (हमारी माध्यम-भाषा) में भर दिया गया है। जिनकी मातृभाषा मराठी, बाङ्ग्ला, गुजराती, तमिऴ, तेलुगु, कन्नड, ओड़िआ या कोई अन्य भारतीय भाषा है, वे इसी अर्थ के आधार पर अपनी भाषा का शब्द रखें।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अध्येतुम् (अधि + √इ + तुमुन्) | अध्ययनं कर्तुम् | अध्ययन करने के लिए | For Studying | पढ़ने के लिए, सीखने के लिए |
| अधिगृह्णन्ति (अधि + √ग्रह् + लट्, प्र.पु.ब.व.) | स्वीकुर्वन्ति | अधिग्रहण करते हैं | Acquire | अपने अधिकार में ले लेते हैं, क़ब्ज़ा कर लेते हैं |
| अपराधशमनाय (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.च.ए.व.) | अपराधस्य शमनाय | अपराध की रोकथाम के लिए | Reducing crime | जुर्म रोकने के लिए |
| अर्हन्ति (√अर्ह् + लट्, प्र.पु.ब.व.) | शक्नुवन्ति | योग्य होते हैं | Deserve | पाने के काबिल होते हैं, समर्थ होते हैं |
| कृतकबुद्धिः (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.) | कृतका बुद्धिः | मनुष्य-बुद्धि जैसे यन्त्र का चिन्तन-कौशल | Artificial Intelligence | बनावटी बुद्धि — मशीन की सोचने की शक्ति |
| चिकित्सायाम् (स्त्री.स.ए.व.) | रोगोपचारस्य क्षेत्रे | चिकित्सा में | In medicine | इलाज के क्षेत्र में, दवा-दारू के काम में |
| डीप्-फेक् | गहनमिथ्याचित्रं कृतकबुद्ध्या निर्मितम् | कृत्रिम बुद्धि द्वारा निर्मित मिथ्याचित्र | AI-generated fake media | मशीन से बनाया गया नक़ली चेहरा, दृश्य या आवाज़ |
| तन्त्रांशः (पुं.प्र.ए.व.) | संगणक-तन्त्रः | सॉफ्टवेयर | Software | कम्प्यूटर में चलने वाला प्रोग्राम |
| दत्तांशः (पुं.प्र.ए.व.) | पूर्वदत्तं ज्ञानम् | डेटा, आँकड़े | Data | इकट्ठी की हुई जानकारी, आँकड़े |
| नैतिकता (स्त्री.प्र.ए.व.) | सदाचारः, धर्मनिष्ठा | नैतिक मूल्य | Ethics | सही-ग़लत की समझ, अच्छा आचरण |
| परीक्षणम् (नपुं.प्र.ए.व.) | समीक्षणम् | जाँच पड़ताल करना | Examination | परखना, जाँचना |
| पूर्वाग्रहः (पुं.प्र.ए.व.) | पूर्वं स्थापितं पक्षपातयुक्तं मतम् | पूर्वपक्षपात | Bias | पहले से बनी हुई एकतरफ़ा राय |
| प्रशिक्षयन्ति (प्र + √शिक्ष् + लट्, प्र.पु.ब.व.) | शिक्षयन्ति, अभ्यासं कारयन्ति | प्रशिक्षण देते हैं | They coach | सिखाते हैं, अभ्यास कराते हैं |
| प्रतिस्पर्धिनी (स्त्री.प्र.ए.व.) | स्पर्धायुक्ता | प्रतियोगी | Competitor | होड़ करने वाली, मुक़ाबला करने वाली |
| प्रौद्योगिकीविशारदाः (पुं.प्र.ब.व.) | प्रौद्योगिकीशास्त्रे कुशलाः जनाः | तकनीकी विशेषज्ञ | Technology Experts | तकनीक के जानकार लोग |
| रश्मिपरीक्षणविद्या (षष्ठी-तत्पुरुषः, स्त्री.प्र.ए.व.) | रश्मिपरीक्षणस्य विद्या | किरण विज्ञान चिकित्सा | Radiology | एक्स-रे आदि किरणों से जाँच का शास्त्र |
| वाञ्छामः (√वाञ्छ् + लट्, उ.पु.ब.व.) | इच्छामः | (हम) इच्छा करते हैं | We wish | हम चाहते हैं |
| वित्ते (नपुं.स.ए.व.) | अर्थव्यवस्थायाम् | वित्त क्षेत्र में | In finance | पैसे-कारोबार के क्षेत्र में |
| संवादोपकरणम् (नपुं.प्र.ए.व.) | संवादसाधनम् | वार्तालाप करने का साधन | Communication tool | बातचीत का साधन |
| सहकरी (स्त्री.प्र.ए.व.) | सहयोगिनी | सहयोगी | Helper | साथ मिलकर काम करने वाली, मददगार |
उत्तरम् — पुस्तक में यह सूची पृष्ठ ५९–६० पर दो स्तम्भों में दी गई है। नीचे उसमें एक तीसरा स्तम्भ जोड़ दिया गया है, जो बताता है कि हर संस्कृत नाम कैसे बना।
| संस्कृतनाम | English | नाम कैसे बना / क्या करता है |
|---|---|---|
| सिरि | Siri | ध्वनि के अनुसार ज्यों का त्यों लिप्यन्तरण — एप्पल का वाक्-सहायक |
| जेमिनि | Gemini | लिप्यन्तरण — गूगल का संवाद-तन्त्रांश |
| मेटा-कृतकबुद्धिः | Meta AI | ‘मेटा’ (नाम) + कृतकबुद्धिः (AI) — अर्धानुवाद |
| परप्लेक्सिटि-कृतकबुद्धिः | Perplexity AI | ‘परप्लेक्सिटि’ (नाम) + कृतकबुद्धिः |
| पटु-कारयानम् | Smart Car | पटु = चतुर, कुशल; कारयानम् = कार-रूपी यान — ‘चतुर गाड़ी’ (कर्मधारय) |
| गूगल-सहायकम् | Google Assistant | गूगल-नामकं सहायकम् — ‘सहायक’ का सीधा अनुवाद |
| सङ्कुचितकृतकबुद्धिः | Narrow AI | सङ्कुचिता (सम् + √कुच् + क्त = सिकुड़ी, सीमित) चासौ कृतकबुद्धिः च |
| सामान्यकृतकबुद्धिः | General AI | सामान्या (सर्वसाधारण, मानव-समान) कृतकबुद्धिः |
| अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः | Super AI | अति + उत्कृष्ट (यण् सन्धि) = अत्यन्त श्रेष्ठ — ‘Super’ का सटीक अनुवाद |
| यन्त्राधिगमः | Machine Learning | यन्त्रस्य अधिगमः; अधिगमः = अधि + √गम् + घञ् = ‘सीखना’ (षष्ठी-तत्पुरुष) |
| गहनाधिगमः | Deep Learning | गहनः अधिगमः — ‘गहरा सीखना’ (कर्मधारय); ‘Deep’ = गहन |
| स्वयम् | SWAYAM | भारत सरकार का ऑनलाइन पाठ्यक्रम-मञ्च; ‘स्वयम्’ शब्द स्वयं संस्कृत अव्यय है — ‘अपने आप’ |
| सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः | AI for All | ‘कृते’ (के लिए) के योग में षष्ठी — पूरा शब्दशः अनुवाद |
| पी.एम्. ई-विद्या | PM e-Vidya | योजना का नाम; ‘विद्या’ संस्कृत शब्द है |
| मुखपरिचयप्रणाली | Facial Recognition System | मुखस्य परिचयस्य प्रणाली — ‘चेहरा पहचानने की प्रणाली’ (षष्ठी-तत्पुरुष) |
| दीक्षा | DIKSHA | शिक्षकों-छात्रों का राष्ट्रीय डिजिटल मञ्च; ‘दीक्षा’ = विधिपूर्वक शिक्षा का आरम्भ |
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 60–61पञ्चमी (अपादानम्), षष्ठी (सम्बन्धः) तथा सप्तमी (अधिकरणम्) विभक्तयः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पुस्तक का कथन — ‘पञ्चमी विभक्तिः (अपादानकारकम्) — उपयोगः : ‘कस्मात्’ ? इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते। वियोगं, कारणम् अपसरणं च सूचयति।’
| प्रयोगविधानम् | पुस्तक का उदाहरण | हिन्दी अर्थ | पञ्चमीपदम् |
|---|---|---|---|
| (क) कारणबोधकः | मूषकः बिडालात् बिभेति। | चूहा बिल्ली से डरता है। | बिडालात् — ‘भी’ (डरना) धातु के योग में जिससे डर हो, उसमें पञ्चमी |
| (ख) वियोगबोधकः | छात्रः विद्यालयात् आगतः। | छात्र विद्यालय से आया। | विद्यालयात् — जहाँ से अलग होकर आया |
| (ग) अपसरणबोधकः | दुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः। | दुर्जन मूर्खता के कारण धर्म से भ्रष्ट हो गया। | धर्मात् — जिससे हट गया |
पाठात् उदाहरणानि (इसी पाठ से) —
२. यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति। (मनुष्यों से — अपादान)
३. प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति। (मनुष्यों से ही आती है — वियोग/उद्गम)
४. कृतकबुद्धि-सकाशात् समाजे महत् भयम्। (के कारण — ‘सकाशात्’ पञ्चम्यन्त)
५. अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एनं श्लोकं प्राप्तवान्। (उससे प्राप्त किया)
६. मनुष्यान् स्वस्ववृत्तेः निष्कासयति। (अपनी-अपनी आजीविका से निकालना)
पुस्तक का कथन — ‘षष्ठी विभक्तिः (सम्बन्धः) — उपयोगः : ‘कस्य’ ? इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। सम्बन्धं, स्वामित्वम्, अंशं विषयं च दर्शयति।’
| प्रयोगविधानम् | पुस्तक का उदाहरण | हिन्दी अर्थ | क्या दिखाता है |
|---|---|---|---|
| (क) सम्बन्धबोधकः | मम मित्रम्। | मेरा मित्र। | दो व्यक्तियों का आपसी नाता |
| (ख) स्वामित्वबोधकः | बालकस्य पुस्तकम्। | बालक की पुस्तक। | किसकी है — अधिकार |
| (ग) अंशबोधकः | शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयं मस्तिष्कं च स्तः। | शरीर के ऊपरी भाग में हृदय और मस्तिष्क हैं। | पूर्ण में से एक भाग |
| (घ) विषयबोधकः | फलस्य स्वादः रुचिकरः। | फल का स्वाद रुचिकर है। | किस विषय का गुण |
पाठात् उदाहरणानि —
२. अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम ‘डेटासेट्’। (सम्बन्ध/नाम)
३. कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन साइबर्-अपराधाः चलन्ति। (विषय)
४. शिक्षकाणां सान्निध्ये व्यक्तित्वविकासः भवति। (सम्बन्ध)
५. मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न। (सम्बन्ध)
६. अपराधस्य शमनाय — ‘अपराधशमनाय’ इति समासे। (विषय)
७. सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः। (‘कृते’ के योग में षष्ठी)
पुस्तक का कथन — ‘सप्तमी विभक्तिः (अधिकरणकारकम्) — उपयोगः : ‘कस्मिन्’ ? इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। स्थानं, कालम् आधारं च बोधयति।’
| प्रयोगविधानम् | पुस्तक का उदाहरण | हिन्दी अर्थ | कौन-सा अधिकरण |
|---|---|---|---|
| (क) स्थानबोधकः | विद्यालये पठति। | विद्यालय में पढ़ता है। | स्थान — जहाँ क्रिया होती है |
| (ख) कालबोधकः | प्रभाते सूर्यः उदेति। | प्रातःकाल सूर्य उगता है। | कालाधिकरण |
| (ग) आधारबोधकः | भूमौ पादपाः रोहन्ति। | भूमि पर पौधे उगते हैं। | आधार — जिस पर टिका हो |
पाठात् उदाहरणानि —
२. अध्यापकः कक्षायां प्रविशति। (स्थान)
३. एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते। (आधार)
४. अस्माकं बुद्धिः मस्तिष्के स्थापिता। (स्थान)
५. कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति। (अवस्था — आधार)
६. शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि छात्राः अध्येतुं शक्नुवन्ति। (काल/अवस्था)
७. इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात्। (आधार)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 61प्रश्न १ — पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
उत्तरम् — यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः अस्ति इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
(हिन्दी — जिसके द्वारा चेतनारहित यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसी को वैज्ञानिक कृतकबुद्धि मानते हैं।)
उत्तरम् — अध्यापकः कृतकबुद्धेः एतानि उदाहरणानि उक्तवान् — चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।
(हिन्दी — अध्यापक ने ये उदाहरण बताए — चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, जेमिनि, मेटा-ए.आई. तथा परप्लेक्सिटि; ये सब प्रयोग में आने वाले विशेष तन्त्र (एप्लिकेशन) कृतकबुद्धि से युक्त हैं।)
उत्तरम् — प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति। कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।
(हिन्दी — तकनीकी विशेषज्ञ ‘यन्त्राधिगम’ (Machine Learning) तथा ‘गहनाधिगम’ (Deep Learning) — इस विधि से इन यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उपयोग के लिए तैयार करते हैं। कृतकबुद्धि यन्त्र को दत्तांश (डेटा) के माध्यम से पढ़ाती है।)
उत्तरम् — ‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति।
(हिन्दी — ‘डेटासेट्’ यन्त्रों की पाठशाला है।)
उत्तरम् — शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः प्रयुज्यते (उपयुज्यते)।
(हिन्दी — शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में, न्यायालय में, सञ्चार में, वित्त में, कला-सङ्गीत तथा मनोरञ्जन आदि क्षेत्रों में कृतकबुद्धि बहुतायत से प्रयुक्त होती है।)
उत्तरम् — शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र तत्र प्रयुज्यन्ते। एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
(हिन्दी — शिक्षा में दीक्षा, स्वयम्, ‘सर्वों के लिए ए.आई.’, पी.एम्. ई-विद्या, शङ्का दूर करने के लिए चैटबोट तथा भाषानुवाद के उपकरण जगह-जगह प्रयुक्त होते हैं। ये सब ए.आई.-आधारित उपकरण हैं। इनकी सहायता से छात्र शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी स्वयं पढ़ सकते हैं।)
उत्तरम् — यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति। यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ (Bias) इति कथ्यते। अतः कृतकबुद्धिः मानवीयपरिचर्या-विवेकेन सह एव ग्रहीतव्या।
(हिन्दी — यदि अशुद्ध डेटा दिया जाए तो कृतकबुद्धि भी त्रुटि करती है। जब प्रशिक्षण का डेटा पक्षपात से भरा होता है, तब उसके निष्कर्ष भी पक्षपातपूर्ण हो जाते हैं। इसी दोष को ‘पूर्वग्रह’ कहा जाता है। इसलिए कृतकबुद्धि को मानवीय देखरेख और विवेक के साथ ही अपनाना चाहिए।)
उत्तरम् — कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। तेषु प्रमुखः ‘डीप्-फेक्’ अस्ति — यत् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा भवति, यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते — उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।
(हिन्दी — कृतकबुद्धि के दुरुपयोग से भाँति-भाँति के साइबर-अपराध समाजों और देशों में चल रहे हैं। इनमें प्रमुख है ‘डीप्-फेक्’ — कृतकबुद्धि से बनाया गया झूठा चित्र, दृश्य या ध्वनि, जिसमें चेहरा और आवाज़ दोनों झूठे प्रस्तुत किए जाते हैं; कभी हँसी-मज़ाक के लिए और अनेक बार अपराध के लिए भी।)
उत्तरम् — अस्य वाक्यस्य अयम् अर्थः यत् कृतकबुद्धिः अस्माकं सहायिका मित्रम् इव भवेत्, न तु अस्माकं स्वामिनी। वयं तस्याः उपयोगं कुर्याम, न तु सा अस्मान् चालयेत्। सा उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति। अतः विवेकेन तस्याः प्रयोगः करणीयः — तदा एव सा ‘मानवबुद्धेः सहकरी’ भवितुम् अर्हति।
(हिन्दी — इस वाक्य का अर्थ है कि कृतकबुद्धि हमारी सहायक मित्र बने, हमारी स्वामिनी नहीं। हम उसका उपयोग करें, वह हमें न चलाए। वह उपकरण है — प्रेरणा तो मनुष्यों से ही आती है। इसलिए उसका प्रयोग विवेकपूर्वक करना चाहिए; तभी वह सचमुच ‘मानवबुद्धि की सहयोगिनी’ बन सकती है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 61–62प्रश्न २ — मेलनं कुरुत : तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत
| स्तम्भः अ | स्तम्भः ब |
|---|---|
| (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) | १. नैतिकतायाः शिक्षां करोति |
| (ख) डीप्-फेक् (Deepfake) | २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| (ग) शिक्षकः | ३. पथनिर्देशनं करोति |
| (घ) एलेक्सा (Alexa) | ४. संवादयन्त्रम् |
| (ङ) डेटासेट् (Dataset) | ५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् |
| (च) दीक्षा (DIKSHA) | ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) | ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| (ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps) | ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई.अनुप्रयोगः |
| (झ) पूर्वग्रहः | ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| (ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E) | १०. अपराधशमनाय प्रयोगः |
शुद्धं मेलनम् — (क)–४, (ख)–७, (ग)–१, (घ)–६, (ङ)–९, (च)–२, (छ)–१०, (ज)–३, (झ)–५, (ञ)–८।
| स्तम्भः अ | स्तम्भः ब |
|---|---|
| (क) चैट-जीपीटी | ४. संवादयन्त्रम् |
| (ख) डीप्-फेक् | ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| (ग) शिक्षकः | १. नैतिकतायाः शिक्षां करोति |
| (घ) एलेक्सा | ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च |
| (ङ) डेटासेट् | ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| (च) दीक्षा | २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् | १०. अपराधशमनाय प्रयोगः |
| (ज) गूगल मानचित्रं | ३. पथनिर्देशनं करोति |
| (झ) पूर्वग्रहः | ५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् |
| (ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E) | ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई.अनुप्रयोगः |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 62–63प्रश्न ३ — अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (मञ्जूषा : कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप्-फेक्, सम्वादयन्त्रम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वाग्रहः, नैतिकता)
उत्तरम् — यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
(हिन्दी — यन्त्रों को सिखाने के लिए ‘डेटासेट्’ नाम का दत्तांश-समूह (आँकड़ों का ढेर) प्रयोग में लाया जाता है।)
उत्तरम् — चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धिः इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
(हिन्दी — चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादि ‘कृतकबुद्धि’ के उदाहरण हैं।)
उत्तरम् — यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः सम्वादयन्त्रम् इति उच्यते।
(हिन्दी — जो मनुष्य की तरह प्रश्नों का उत्तर देता है, उसे ‘संवादयन्त्र’ (चैटबोट) कहा जाता है।)
उत्तरम् — यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वाग्रहम् (मञ्जूषायां दत्तं रूपम् — ‘पूर्वाग्रहः’) करोति।
(हिन्दी — जब पक्षपात से भरा डेटा प्रयोग में लाया जाता है, तब कृतकबुद्धि भी पूर्वाग्रह करती है।)
उत्तरम् — शिक्षकाः सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तेषां सहायिका अस्ति। (मञ्जूषायां दत्तं रूपम् — ‘शिक्षकः’)
(हिन्दी — शिक्षक सदा करुणा और विवेक सिखाते हैं; कृतकबुद्धि तो उनकी सहायिका है।)
उत्तरम् — कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति। (शुद्धतरं रूपम् — ‘कृतकबुद्धि-यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति।’)
(हिन्दी — कृतकबुद्धि-युक्त यन्त्र अभ्यास से प्रशिक्षण प्राप्त करते हैं।)
उत्तरम् — मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप्-फेक् इति कथ्यते।
(हिन्दी — यदि झूठा चित्र और झूठी आवाज़ कृतकबुद्धि से बनाई जाए, तो उस दोष को ‘डीप्-फेक्’ कहा जाता है।)
उत्तरम् — ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति।
(हिन्दी — ड्रोन के माध्यम से बीज बोना तथा भूमि की क्षमता की जाँच — ये कृषि-क्षेत्र में होते हैं।)
उत्तरम् — यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति।
(हिन्दी — जब कृतकबुद्धि विवेकहीनता से प्रयुक्त होती है, तब नैतिकता की हानि होती है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 63प्रश्न ४ — वर्गचित्रजालम् : पाठे आगतानां नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत
वर्गचित्रजालम् (उदाहरण के दोनों पद — पुस्तक में घेरे हुए — रंग से दिखाए गए हैं)
| पं.\स्त. | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | स्फू | आ | कृ | त | क | बु | द्धिः | च | र्चा |
| २ | र्त | चा | गू | ग | ल | मा | न | चि | त्रः |
| ३ | प | र्यः | ग | र | डी | प् | आ | र्ट | क |
| ४ | ट | गो | ल | दी | प | म् | ए | आ | ई |
| ५ | ल | चै | स | क्षा | फे | सि | रि | डे | जै |
| ६ | म् | ट | हा | य | क् | शि | क्षा | टा | म |
| ७ | द | जी | य | न्त्रा | धि | ग | मः | से | ना |
| ८ | त्तां | पी | कः | र | चै | ट | बो | ट् | ई |
| ९ | शः | टी | ए | ले | क्सा | डि | जि | ट | ल् |
उत्तरम् — पुस्तक ने दो पद उदाहरण के रूप में पहले ही घेर दिए हैं — कृतकबुद्धिः (पंक्ति १, बाएँ से दाएँ) तथा डेटासेट् (स्तम्भ ८, ऊपर से नीचे)। शेष पद नीचे दिए हैं; पंक्ति-स्तम्भ की संख्या प्रश्न के जाल के अनुसार है।
(अ) वामतः दक्षिणं (बाएँ से दाएँ) मिलने वाले पद —
| पदम् | स्थानम् | अर्थः / पाठे कुत्र आगतम् |
|---|---|---|
| कृतकबुद्धिः | पंक्ति १, स्तम्भ ३–७ (उदाहरणम् — पुस्तके एव अङ्कितम्) | Artificial Intelligence — पाठ का मुख्य विषय |
| चर्चा | पंक्ति १, स्तम्भ ८–९ | ‘…अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति।’ (पृष्ठ ५१) |
| गूगलमानचित्रः | पंक्ति २, स्तम्भ ३–९ | Google Maps — ‘सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यू-ट्यूब्’ |
| एआई (ए.आई.) | पंक्ति ४, स्तम्भ ७–९ | AI — ‘ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली’ (प्रश्न २) तथा ‘India AI Impact Summit’ (पृष्ठ ५७) |
| सिरि | पंक्ति ५, स्तम्भ ६–७ | Siri — अध्यापक की उदाहरण-सूची में |
| शिक्षा | पंक्ति ६, स्तम्भ ६–७ | ‘शिक्षायां, चिकित्सायां…’ — प्रथम उपयोगक्षेत्र |
| यन्त्राधिगमः | पंक्ति ७, स्तम्भ ३–७ | Machine Learning — ‘यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना’ |
| चैटबोट् | पंक्ति ८, स्तम्भ ५–८ | ‘संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्’ (पृष्ठ ५४) |
| एलेक्सा | पंक्ति ९, स्तम्भ ३–५ | Alexa — अथर्व की माता जिसका उपयोग करती हैं |
| डिजिटल् | पंक्ति ९, स्तम्भ ६–९ | ‘डिजिटल्-इण्डिया’ तथा ‘डिजिटल्-भारतं समृद्धं करवाम’ |
(आ) उपरितः अधः (ऊपर से नीचे) मिलने वाले पद —
| पदम् | स्थानम् | अर्थः / पाठे कुत्र आगतम् |
|---|---|---|
| डेटासेट् | स्तम्भ ८, पंक्ति ५–८ (उदाहरणम् — पुस्तके एव अङ्कितम्) | यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| आचार्यः | स्तम्भ २, पंक्ति १–३ | ‘आचार्य ! अहं जानामि…’ — छात्र अध्यापक को इसी नाम से पुकारते हैं |
| चैटजीपीटी | स्तम्भ २, पंक्ति ५–९ | Chat-GPT — ‘अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एनं श्लोकं प्राप्तवान्’ |
| गूगलसहायकः | स्तम्भ ३, पंक्ति २–८ | Google Assistant — ‘मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति’ |
| दीक्षा | स्तम्भ ४, पंक्ति ४–५ | DIKSHA — शिक्षाक्षेत्रे कृतकबुद्ध्याधारितम् उपकरणम् |
| डीपफेक् | स्तम्भ ५, पंक्ति ३–६ | Deepfake — ‘कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रम्’ |
| दत्तांशः | स्तम्भ १, पंक्ति ७–९ | Data — ‘यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति’ |
| जैमनाई (= जेमिनि) | स्तम्भ ९, पंक्ति ५–८ | Gemini — अध्यापक की सूची का ‘जेमिनि’; जाल में उच्चारण के अनुसार वर्तनी |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 64प्रश्न ५ — अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✗) वा चिनुत
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम् — पाठे एतादृशं कथनं नास्ति। यशिका केवलम् एतावत् वदति यत् ‘अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती’ — किन्तु ‘विद्यालये’ इति तत्र न उक्तम्। आर्यः तु केवलं प्रश्नान् पृच्छति (‘यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ?’, ‘किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते ?’); सः कुत्रापि कृतकबुद्धेः उपयोगं न करोति।
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम् — पाठे स्पष्टम् उक्तं यत् ‘शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।’ अतः सा केवलं विनोदस्य (मनोरञ्जनस्य) उपकरणं नास्ति — मनोरञ्जनं तु तस्याः अष्टानां क्षेत्राणाम् एकम् एव क्षेत्रम्।
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम् — अथर्वः शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगं न करोति, अपि तु तद्विषये प्रश्नं पृच्छति — ‘महोदय ! कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति ? किं शिक्षकस्य स्थाने कृतकबुद्धिः अस्मान् पाठयिष्यति ?’ अन्यत्र सः वदति यत् ‘मम माता ‘एलेक्सा’-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति’ — अर्थात् उपयोगः मातुः, न तु तस्य, तथा सः उपयोगः गृहे भवति, न शिक्षायाम्।
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम् — पाठे अक्षतः केवलं द्वौ प्रश्नौ पृच्छति — ‘के ते प्रकाराः मान्यवर !’ तथा ‘किं कृषि-क्षेत्रे अपि प्रयुज्यते ?’। ‘उपन्यासलेखनम्’ इति शब्दः पाठे कुत्रापि नास्ति, न च केनापि छात्रेण एतादृशं कर्म कृतम्। चैट्बोट् इत्यस्य विषये पाठः केवलम् एतावत् वदति यत् सः ‘संशयनिराकरणार्थम्’ प्रयुज्यते।
उत्तरम् — शुद्धम् (✓)
कारणम् — अध्यापकः स्पष्टम् एव वदति — ‘अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति।’ ततः सः डीप्-फेक् इत्यस्य स्वरूपं व्याख्याति — ‘कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा … उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।’ यत् उपहासाय अपराधाय च प्रयुज्यते, तत् दुरुपयोगः एव।
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम् — पाठे आर्यस्य द्वौ एव संवादौ स्तः — ‘यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ?’ तथा ‘महोदय ! किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते ?’। सः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं न प्राप्नोति। ‘चित्रोत्पादनम्’ इति विषयः केवलम् अभ्यासस्य द्वितीयप्रश्ने ‘दॅल्ल्-ई’ इत्यनेन सह आगच्छति, पाठे न।
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम् — पाठे शिक्षकस्य विषये यत् उक्तं तत् एतत् — सः ‘पुस्तकीयज्ञानेन सह मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयति’, ‘अनुशासनं, परोपकारं, करुणां, व्यवहारज्ञानं च शिक्षयति’। ‘चैट्बोट् इत्यस्य वाक्यानां मूल्याङ्कनम्’ इति कर्म पाठे कुत्रापि न वर्णितम्।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 64प्रश्न ६ — एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत
(चित्र में, पृष्ठ ६४ — नीले रंग की एक आधुनिक प्रयोगशाला। बाईं ओर चाँदी जैसे रंग का एक यन्त्रमानव (रोबोट) खड़ा है; उसके सामने चश्मा पहने एक व्यक्ति हाथ से सङ्केत करते हुए उससे बात कर रहा है। पीछे दो व्यक्ति (एक लड़की, एक लड़का) कम्प्यूटर पर काम कर रहे हैं। दीवारों पर ‘AI’ लिखा पटल, मस्तिष्क का चित्र और आलेख (ग्राफ़) दिख रहे हैं।)
(क) …… (ख) …… (ग) …… (घ) …… (ङ) ……
नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — पञ्च वाक्यानि —
(ख) अत्र एकः रजतवर्णः यन्त्रमानवः वैज्ञानिकस्य सम्मुखे तिष्ठति।
(ग) वैज्ञानिकः यन्त्रमानवेन सह वार्तां करोति।
(घ) पृष्ठभागे द्वौ छात्रौ सङ्गणकयन्त्रयोः दत्तांशं पश्यतः।
(ङ) भित्तौ ‘कृतकबुद्धिः’ इति आलेखाः चित्राणि च प्रदर्शितानि सन्ति।
(हिन्दी — (क) यह कृतकबुद्धि की प्रयोगशाला का चित्र है। (ख) यहाँ चाँदी जैसे रंग का एक यन्त्रमानव वैज्ञानिक के सामने खड़ा है। (ग) वैज्ञानिक यन्त्रमानव से बातचीत कर रहा है। (घ) पीछे की ओर दो छात्र कम्प्यूटर पर आँकड़े देख रहे हैं। (ङ) दीवार पर ‘कृतकबुद्धि’ सम्बन्धी आलेख तथा चित्र प्रदर्शित हैं।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 65प्रश्न ७ — अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत
उत्तरम् — कर्तृपदम् : आर्यः · क्रियापदम् : आसीत् (‘कुर्वन् आसीत्’ इति सम्पूर्णं क्रियापदम्)।
(हिन्दी — कर्तृपद ‘आर्यः’ है और क्रियापद ‘आसीत्’ — पूरा क्रिया-रूप ‘कुर्वन् आसीत्’ = ‘कर रहा था’।)
उत्तरम् — कर्तृपदम् : यशिका · क्रियापदम् : वर्णयति।
(हिन्दी — कर्तृपद ‘यशिका’ और क्रियापद ‘वर्णयति’ (वर्णन करती है)।)
उत्तरम् — कर्तृपदम् : शिक्षकः · क्रियापदम् : सूचयति।
(हिन्दी — कर्तृपद ‘शिक्षकः’ और क्रियापद ‘सूचयति’ (सूचित करता है, बताता है)।)
उत्तरम् — कर्तृपदम् : अथर्वः · क्रियापदम् : दत्तवान्।
(हिन्दी — कर्तृपद ‘अथर्वः’ और क्रियापद ‘दत्तवान्’ (उसने दिया)।)
उत्तरम् — कर्तृपदम् : वेदः · क्रियापदम् : विवेचयति।
(हिन्दी — कर्तृपद ‘वेदः’ और क्रियापद ‘विवेचयति’ (विवेचन करता है, दोषों को गिनाकर समझाता है)।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 65प्रश्न ८ — अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत
उत्तरम् — विशेषणम् : अद्यतनम् (तथा विधेय-विशेषणम् ‘अतिसक्रियम्’) · विशेष्यम् : संगणकयन्त्रम्।
(हिन्दी — विशेषण ‘अद्यतनम्’ (आजकल का, आधुनिक) और विशेष्य ‘संगणकयन्त्रम्’ (कम्प्यूटर)। ‘अतिसक्रियम्’ भी उसी का विशेषण है, पर वह क्रिया के बाद आया विधेय-विशेषण है।)
उत्तरम् — विशेषणम् : गम्भीरम् · विशेष्यम् : गवेषणम्।
(हिन्दी — विशेषण ‘गम्भीरम्’ (गहरा) और विशेष्य ‘गवेषणम्’ (खोज, अनुसन्धान)। अर्थ — वेद की खोज गहरी थी।)
उत्तरम् — विशेषणम् : सुबोधा · विशेष्यम् : प्रस्तुतिः।
(हिन्दी — विशेषण ‘सुबोधा’ (सरलता से समझ में आने वाली) और विशेष्य ‘प्रस्तुतिः’ (प्रस्तुति)। अर्थ — यशिका की प्रस्तुति सरलता से समझ में आने वाली थी।)
उत्तरम् — विशेषणम् : सुस्पष्टः · विशेष्यम् : सन्देशः।
(हिन्दी — विशेषण ‘सुस्पष्टः’ (बिलकुल साफ़) और विशेष्य ‘सन्देशः’। अर्थ — शिक्षक का सन्देश बिलकुल स्पष्ट था।)
उत्तरम् — विशेषणम् : आधुनिकः · विशेष्यम् : दृष्टिकोणः।
(हिन्दी — विशेषण ‘आधुनिकः’ (आज के समय का, नया) और विशेष्य ‘दृष्टिकोणः’ (देखने का ढंग)। अर्थ — आर्य का दृष्टिकोण आधुनिक था।)
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 66अमरकोशस्य धीवर्गः (१.५.१-२) — बुद्धेः पर्यायवाचकाः शब्दाः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पदच्छेदः — बुद्धिः + मनीषा + धिषणा + धीः + प्रज्ञा + शेमुषी + मतिः। प्रेक्षा + उपलब्धिः + चित् + संवित् + प्रतिपत् + ज्ञप्तिः + चेतना॥ धीः + धारणावती + मेधा + सङ्कल्पः + कर्म + मानसम्। अवधानम् + समाधानम् + प्रणिधानम् + तथा + एव + च॥
अन्वयः — मनीषा, धिषणा, धीः, प्रज्ञा, शेमुषी, मतिः, प्रेक्षा, उपलब्धिः, चित्, संवित्, प्रतिपत्, ज्ञप्तिः, चेतना — (एते) ‘बुद्धिः’ (इत्यर्थे)। धारणावती धीः — ‘मेधा’। मानसं कर्म — ‘सङ्कल्पः’। तथा एव च अवधानं, समाधानं, प्रणिधानम् (एकार्थकाः)।
अर्थः — ‘बुद्धि’ के पर्याय हैं — मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि, चित्, संवित्, प्रतिपत्, ज्ञप्ति तथा चेतना। धारण करने वाली (याद रखने वाली) बुद्धि ‘मेधा’ कहलाती है; मन का कर्म ‘सङ्कल्प’ कहलाता है; और अवधान, समाधान तथा प्रणिधान — ये तीनों (ध्यान/एकाग्रता के) पर्याय हैं।
भावः — एक ही ‘बुद्धि’ के लिए संस्कृत में अनेक शब्द हैं, और पुस्तक के अनुसार ये सब स्त्रीलिङ्ग हैं।
उत्तरम् (सम्बन्धः) — अस्य पाठस्य केन्द्रे ‘बुद्धिः’ इति शब्दः एव अस्ति — कृतकबुद्धिः, मानवबुद्धिः, बुद्धिमती, बुद्धिमत्ता। अमरकोशः दर्शयति यत् एतस्याः एकस्याः ‘बुद्धेः’ कृते संस्कृतभाषायां बहवः (चतुर्दश) पर्यायाः सन्ति, तेषु च प्रत्येकः बुद्धेः भिन्नं रूपं सूचयति। अतः अयं श्लोकः पाठस्य शब्दसम्पदं वर्धयति, ‘कृतकबुद्धिः’ इत्यस्य स्त्रीलिङ्गत्वं च स्पष्टीकरोति।
नमूना उत्तर — पर्यायपदैः पञ्च वाक्यानि —
(ख) यस्य मेधा धारणावती, सः पठितं न विस्मरति।
(ग) प्रज्ञा तत्त्वं दर्शयति, सूचना तु केवलं वृत्तान्तं कथयति।
(घ) यन्त्रेषु चेतना नास्ति, तथापि तानि चेतनवत् कार्यं कुर्वन्ति।
(ङ) कृतकबुद्धेः प्रयोगे मतिः विवेकः च अपेक्षितौ।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 66प्रकल्पकार्यम् — नवसु क्षेत्रेषु कृतकबुद्ध्या युक्तानाम् उपकरणानां, तन्त्राणाम्, अनुप्रयोगाणां च नामानि सङ्गृह्य लेखनम्
नमूना उत्तर (प्रकल्प-कार्य) — नौ क्षेत्रों में कृतकबुद्धि पर आधारित उपकरण, तन्त्रांश तथा अनुप्रयोग —
| क्षेत्रम् | कृतकबुद्ध्या युक्तानि उपकरणानि / तन्त्राणि / अनुप्रयोगाः | कार्यम् (हिन्दी में) |
|---|---|---|
| शिक्षाक्षेत्रे | दीक्षा (DIKSHA), स्वयम् (SWAYAM), पी.एम्. ई-विद्या, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः (AI for All), चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि, चैट-जीपीटी, जेमिनि | पाठ्यसामग्री, शङ्का-समाधान, अनुवाद, स्वयं-अध्ययन |
| चिकित्साक्षेत्रे | रोबोटिक्-सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञानम्, रश्मिपरीक्षणविद्या (AI Radiology), चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशुश्रूषा, ई-सञ्जीवनी | शल्यक्रिया, रोग की पहचान, एक्स-रे की जाँच, दूरचिकित्सा |
| वाणिज्ये (वित्ते) | कपटलेनदेन-निरीक्षणम् (fraud detection), अनुशंसा-प्रणाली (recommendation system), ग्राहकसेवा-चैट्बोट्, यू.पी.आई.-सुरक्षातन्त्रम् | धोखाधड़ी पकड़ना, ग्राहक को सुझाव देना, चौबीसों घंटे सेवा |
| सैन्यक्षेत्रे | ड्रोन् (चालकरहितविमानम्), मुखपरिचयप्रणाली, उपग्रहचित्र-विश्लेषणम्, स्वचालित-सीमानिरीक्षणम् | निगरानी, सीमा-रक्षा, चित्रों का विश्लेषण |
| कृषिक्षेत्रे | ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनम्, कीटनिरीक्षणम्, भूमिक्षमतापरीक्षणम्, किसान्-ई-मित्रम् (चैट्बोट्), वातावरण-पूर्वानुमानम् | बीज बोना, कीट पहचानना, मिट्टी जाँचना, मौसम बताना |
| मनोरञ्जनक्षेत्रे | यू-ट्यूब्, अनुशंसा-प्रणाली, दॅल्ल्-ई (DALL-E), सङ्गीतरचना-तन्त्रांशाः, चलच्चित्र-सम्पादन-उपकरणानि | पसन्द के अनुसार सुझाव, चित्र-सङ्गीत की रचना |
| वास्तुकलाक्षेत्रे | आकल्पन-तन्त्रांशाः (design software), त्रिविम-मुद्रणम् (3D printing), भवन-प्रतिरूप-निर्माणम्, ऊर्जा-दक्षता-गणनम् | नक़्शा बनाना, त्रिआयामी प्रतिरूप, ऊर्जा-बचत की गणना |
| विधिक्षेत्रे | सुवास् (SUVAS — विधिक-अनुवाद-तन्त्रांशः), सुपेस् (SUPACE), न्यायिक-अभिलेख-अन्वेषणम्, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्, मुखपरिचयप्रणाली | निर्णयों का भाषानुवाद, पुराने मुक़दमे खोजना, अपराध-नियन्त्रण |
| सामान्यजीवनक्षेत्रे | सिरि, एलेक्सा, गूगल-सहायकम्, गूगल-मानचित्रम्, पटु-कारयानम्, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि-कृतकबुद्धिः | मार्गदर्शन, घर के उपकरण चलाना, प्रश्नों के उत्तर, मौसम-समाचार |
प्रकल्पस्य उपसंहारः (संस्कृतेन) —
शिक्षायां सा गुरोः मित्रम्, चिकित्सायां वैद्यस्य सहायिका, कृषौ कृषकस्य साधनम् अस्ति।
किन्तु सर्वत्र एकम् एव स्मरणीयम् — यन्त्रं सूचनां ददाति, विवेकं तु मानवः एव ददाति।
अतः वयं कृतकबुद्धिं विवेकेन प्रयुञ्जीमहि, यतः ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’।
Chapter 5 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Next: Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 5 – एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 5 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 5?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.