Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी शारदा (कक्षा ९) का पञ्चमः पाठः है। यह संवाद (वार्तालाप) विधा की आधुनिक रचना है — विद्यालय की एक कक्षा में अध्यापक तथा यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्वः, अक्षतः, आर्यः, वेदः, आकाशः, पावनी, भास्करः आदि छात्र मिलकर कृतकबुद्धि (Artificial Intelligence) के स्वरूप, प्रकार, उपयोगक्षेत्रों, लाभों तथा सीमाओं पर चर्चा करते हैं। बीच में चैट-जीपीटी से प्राप्त एक अनुष्टुप् श्लोक भी आता है। पाठ के साथ पुस्तक सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली है), तन्त्रांशाः/अनुप्रयोगाः (संस्कृत-अंग्रेज़ी नाम-सूची), अत्र इदम् अवधेयम् (पञ्चमी, षष्ठी तथा सप्तमी विभक्ति का व्याकरण), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (अमरकोश का धीवर्ग-श्लोक) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (क्षेत्रानुसार ए.आई.-उपकरणों की सूची बनाने का प्रकल्प) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे आठ प्रश्नों में है — पूर्णवाक्येन उत्तर, मेलनम्, मञ्जूषा से रिक्तस्थानपूर्ति, वर्गचित्रजालम् (शब्द-खोज), शुद्धम्/अशुद्धम् चयन, चित्र-आधारित वाक्यरचना, कर्तृपद-क्रियापद-चयन तथा विशेषण-विशेष्य-चयन।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFएषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरीView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पाठ का परिचय (पृष्ठ 51)
एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
(पाठ का शीर्षक) यह वह कृत्रिम बुद्धि (AI) है जो मानव-बुद्धि की सहयोगी है।
आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते।
आधुनिक विज्ञान के युग में जब मनुष्य का जीवन तेज़ गति से बदल रहा है, तब यहाँ कृत्रिम बुद्धि (कृतकबुद्धि) एक प्रभावशाली साधन के रूप में उपस्थित है।
अत्र यन्त्राणि मानववत् चिन्तयन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति। अहो ! अवलोकनीयं कृतकबुद्धेः सामर्थ्यं तत्र।
यहाँ मशीनें मनुष्य की तरह सोचती हैं और निर्णय करती हैं। अहा! वहाँ कृत्रिम बुद्धि की शक्ति देखने योग्य है।
अस्मिन् पाठे “कृतकबुद्धिः-मानवबुद्धेः सहकरी” इति कश्चित् वार्तालापः प्रस्तुतः अस्ति। यत्र अध्यापकः छात्राः च मिलित्वा कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उपयोगक्षेत्राणि, लाभान् सीमां च अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति।
इस पाठ में “कृत्रिम बुद्धि – मानव-बुद्धि की सहयोगी” नाम का एक वार्तालाप प्रस्तुत है। इसमें अध्यापक और छात्र मिलकर कृत्रिम बुद्धि के स्वरूप, उसके उपयोग के क्षेत्रों, लाभों और सीमा के विषय में चर्चा करते हैं।
एषः पाठः न केवलं कृतकबुद्धेः विषये सूचनां प्रयच्छति अपि तु विद्यार्थिनां चिन्तन-शक्तिं विवेकं च जागरयति। एषा कृतकबुद्धिः कथं मानवहिताय उपयोगिनी भवेत् इति चिन्तनीयः विषयः।
यह पाठ केवल कृत्रिम बुद्धि के विषय में जानकारी ही नहीं देता, बल्कि विद्यार्थियों की सोचने की शक्ति और विवेक को भी जगाता है। यह कृत्रिम बुद्धि मनुष्य के हित के लिए कैसे उपयोगी हो – यह सोचने योग्य विषय है।
कक्षा में संवाद — कृतकबुद्धि क्या है? (पृष्ठ 52–53)
(स्थानं – विद्यालयकक्षा। अध्यापकः कक्षायां प्रविशति।)
(स्थान – विद्यालय की कक्षा। अध्यापक कक्षा में प्रवेश करते हैं।)
सर्वे छात्राः – शुभप्रभातं, गुरुवर्य !
सभी छात्र – सुप्रभात, गुरुवर (श्रेष्ठ गुरुजी)!
अध्यापकः – शुभप्रभातं, प्रियच्छात्राः !
अध्यापक – सुप्रभात, प्रिय छात्रो!
यशिका – महोदय ! अद्य अहम् किञ्चन चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती। अहम् आश्चर्यचकिता। किम् एतत् संभवम् ?
यशिका – महोदय! आज मैंने एक बिना चालक (ड्राइवर) वाली स्मार्ट कार देखी। मैं आश्चर्यचकित हूँ। क्या यह सम्भव है?
अध्यापकः – अवश्यं यशिके ! एतत् कृतकबुद्ध्या सम्भवति।
अध्यापक – अवश्य, यशिका! यह कृत्रिम बुद्धि से सम्भव होता है।
कात्यायनी – महोदय ! केयं कृतकबुद्धिः, अद्य वयम् अस्याः विषये ज्ञातुमिच्छामः।
कात्यायनी – महोदय! यह कृत्रिम बुद्धि क्या है? आज हम इसके विषय में जानना चाहते हैं।
अध्यापकः – अद्यत्वे अयं बहुचर्चितः विषयः अस्ति। भवत्सु कृतकबुद्धेः विषये कोऽपि जानाति वा ?
अध्यापक – आजकल यह बहुत चर्चित विषय है। क्या आप में से कोई कृत्रिम बुद्धि के विषय में जानता है?
श्रेया – आचार्य ! अहं जानामि। यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति इति जानीमः।
श्रेया – आचार्य जी! मैं जानती हूँ। जब मशीनें मनुष्य की तरह सोचती हैं, निर्णय करती हैं और काम करती हैं, तब हम जानते हैं कि वहाँ कृत्रिम बुद्धि उपस्थित है।
अध्यापकः – सुष्ठु ! यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
अध्यापक – बहुत अच्छा! जिसके द्वारा जड़ (चेतना-रहित) मशीनें मानव-बुद्धि की तरह काम करती हैं, उसे वैज्ञानिक कृत्रिम बुद्धि मानते हैं।
अथर्वः – आम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति।
अथर्व – हाँ, चैट-जीपीटी नाम का बातचीत करने का साधन भी कृत्रिम बुद्धि से युक्त है।
अध्यापकः – साधु ! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।
अध्यापक – ठीक कहा! चैट-जीपीटी, सिरी, एलेक्सा, गूगल मैप (मानचित्र), जेमिनी, मेटा-एआई, परप्लेक्सिटी आदि विशेष ऐप (अनुप्रयोग-तन्त्र) कृत्रिम बुद्धि से युक्त हैं।
यशिका – अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती। इदं कृतकबुद्ध्याः कारणात् एव संभवम्।
यशिका – मैंने चैट-जीपीटी से अनेक प्रश्नों के मनचाहे उत्तर प्राप्त किए। यह कृत्रिम बुद्धि के कारण ही सम्भव हुआ।
अथर्वः – मम माता ‘एलेक्सा’-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति। एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति।
अथर्व – मेरी माँ ‘एलेक्सा’ नाम के यन्त्र का उपयोग करती हैं। यह गाना गाता है, बिजली का बल्ब जलाता है, और रोज़ के समाचार तथा मौसम की स्थिति बताता है।
पावनी – अहो ! मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति।
पावनी – अरे वाह! मेरी माँ गूगल-असिस्टेंट (गूगल-सहायक) के साथ बातें करती हैं।
अध्यापकः – साधु ! एषा काचित् ‘बुद्धिमती’ यन्त्रप्रणाली अस्ति। किं यूयं जानीथ कृतकबुद्धेः कतिपयाः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति ?
अध्यापक – ठीक है! यह एक ‘बुद्धिमान’ यन्त्र-प्रणाली है। क्या तुम लोग जानते हो कि कृत्रिम बुद्धि के कितने प्रमुख प्रकार हैं?
अक्षतः – के ते प्रकाराः मान्यवर !
अक्षत – मान्यवर! वे प्रकार कौन-से हैं?
अध्यापकः – ते सन्ति —
• सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यू-ट्यूब्।
• सामान्यकृतकबुद्धिः — मानवसमाना बुद्धिमत्ता (एतत् लक्ष्यं भवति)।
• अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः — मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती – एषा काल्पनिकी अस्ति।
अध्यापक – वे (प्रकार) हैं —
• सीमित कृत्रिम बुद्धि (Narrow AI) — जैसे जीपीटी, गूगल-मैप, यू-ट्यूब।
• सामान्य कृत्रिम बुद्धि (General AI) — मनुष्य के समान बुद्धिमत्ता (यह अभी लक्ष्य है)।
• अत्यन्त उत्कृष्ट कृत्रिम बुद्धि (Super AI) — मनुष्य से भी अधिक बुद्धिमान – यह (अभी) काल्पनिक है।
वेदः – किन्तु आचार्य ! अस्माकं बुद्धिस्तु ईश्वरेण मस्तिष्के स्थापिता अस्ति, कथम् एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते ?
वेद – किन्तु आचार्य जी! हमारी बुद्धि तो ईश्वर ने मस्तिष्क में स्थापित की है, यह बुद्धि मशीन में कैसे स्थापित की जाती है?
अध्यापकः – उत्तमः प्रश्नः। प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।
अध्यापक – उत्तम प्रश्न है। तकनीकी विशेषज्ञ ‘मशीन लर्निंग’ (यन्त्राधिगम) और ‘डीप लर्निंग’ (गहनाधिगम) की विधि से इन मशीनों को प्रशिक्षण देते हैं और उपयोग के लिए तैयार करते हैं।
यन्त्र कैसे सीखते हैं और कृतकबुद्धि कहाँ उपयोगी है (पृष्ठ 54–55)
आर्यः – यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ?
आर्य – क्या मशीनों की भी पाठशाला होती है?
(सर्वे हसन्ति)
(सब हँसते हैं)
अध्यापकः – अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम “डेटासेट्” इति ! कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।
अध्यापक – इस यन्त्र-पाठशाला का नाम है “डेटासेट”! कृत्रिम बुद्धि वाली मशीन डेटा (दत्तांश) के माध्यम से सीखती है।
यशिका – किन्तु आचार्य ! यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति ?
यशिका – किन्तु आचार्य जी! यदि गलत डेटा दिया जाए तो क्या कृत्रिम बुद्धि भी गलती करती है?
अध्यापकः – आम्। यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते।
अध्यापक – हाँ। जब प्रशिक्षण का डेटा पक्षपात से भरा होता है, तब निष्कर्ष (परिणाम) भी पक्षपातपूर्ण होते हैं। इस दोष को ‘पूर्वाग्रह’ (Bias) कहा जाता है।
कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति। सेदानीं मानवीयपरिचर्या-विवेकेन सह त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतुं शक्यते।
कृत्रिम बुद्धि अभी भी विकास की अवस्था में है। इस समय उसे मनुष्य की देखरेख और विवेक के साथ ही त्रुटिरहित रूप में अपनाया जा सकता है।
श्रेया – गुरुवर ! एषा बुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते ?
श्रेया – गुरुवर! यह बुद्धि किन-किन स्थानों पर उपयोग में लाई जाती है?
अध्यापकः – श्रेये ! तव प्रश्नः अतीव महत्त्वपूर्णः। शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।
अध्यापक – श्रेया! तुम्हारा प्रश्न बहुत महत्त्वपूर्ण है। शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में, न्यायालय में, संचार में, वित्त में, कला-संगीत के क्षेत्र में और मनोरंजन आदि क्षेत्रों में कृत्रिम बुद्धि का बहुत अधिक उपयोग होता है।
अथर्वः – महोदय ! कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति ? किं शिक्षकस्य स्थाने कृतकबुद्धिः अस्मान् पाठयिष्यति ? एतत् कथं सम्भवति ?
अथर्व – महोदय! कृत्रिम बुद्धि शिक्षा में कैसे सहायता करती है? क्या शिक्षक के स्थान पर कृत्रिम बुद्धि हमें पढ़ाएगी? यह कैसे सम्भव है?
अध्यापकः – दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र तत्र प्रयुज्यन्ते। एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति।
अध्यापक – दीक्षा (DIKSHA), स्वयम् (SWAYAM), ‘सबके लिए कृत्रिम बुद्धि’ (AI for All), पी.एम. ई-विद्या, शंकाओं को दूर करने के लिए चैटबॉट और भाषा-अनुवाद के उपकरण जगह-जगह प्रयोग किए जाते हैं। ये कृत्रिम बुद्धि पर आधारित उपकरण हैं।
एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
इनकी सहायता से छात्र शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी स्वयं पढ़ सकते हैं।
आकाशः – हा धिक् ! एतेषां कारणेन मानवशिक्षकः किं प्रयोजनरहितः भविष्यति ?
आकाश – हाय! क्या इनके कारण मनुष्य-शिक्षक बेकार (प्रयोजनहीन) हो जाएगा?
अध्यापकः – न न ! कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति। शिक्षकाणां सान्निध्ये छात्रेषु व्यक्तित्वविकासः भवति।
अध्यापक – नहीं, नहीं! कृत्रिम बुद्धि गुरु की मित्र (सहायक) है, गुरु का विकल्प नहीं है। शिक्षकों के सान्निध्य (निकटता) में छात्रों के व्यक्तित्व का विकास होता है।
शिक्षकाः पुस्तकीयज्ञानेन सह छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयन्ति। ते अनुशासनं, परोपकारं, करुणां, तथैव व्यवहारज्ञानं च शिक्षयन्ति।
शिक्षक पुस्तकों के ज्ञान के साथ-साथ छात्रों में मानवीय मूल्यों की समझ भी उत्पन्न करते हैं। वे अनुशासन, परोपकार, करुणा और इसी प्रकार व्यवहार का ज्ञान भी सिखाते हैं।
सदा स्मरणीयं यत् कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।
सदा याद रखना चाहिए कि कृत्रिम बुद्धि (केवल) एक उपकरण है, प्रेरणा तो मनुष्यों से ही आती है।
वेदः – अहम् कस्मिंश्चित् चलच्चित्रे दृष्टवान् यत् यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति इति।
वेद – मैंने किसी फ़िल्म (चलचित्र) में देखा कि मशीनें मनुष्यों से संसार को अपने अधिकार में ले लेती हैं।
यशिका – अपि च, आचार्य ! किं कृतकबुद्धिः मानवस्य स्थानं हर्तुं शक्नोति ?
यशिका – और आचार्य जी! क्या कृत्रिम बुद्धि मनुष्य का स्थान छीन सकती है?
अध्यापकः – एषा चिन्ता समाजे प्रगाढं जायमाना अस्ति, किन्तु अत्र बोद्धव्यं यत् कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न।
अध्यापक – यह चिन्ता समाज में गहरी होती जा रही है, किन्तु यहाँ समझना चाहिए कि कृत्रिम बुद्धि सहायक है, मनुष्य की प्रतियोगी नहीं।
आर्यः – महोदय ! किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते ?
आर्य – महोदय! क्या कृत्रिम बुद्धि चिकित्सा में भी प्रयोग की जाती है?
अध्यापकः – आम् ! रोबोटिक्-सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञानं, कृतकबुद्धिः रश्मिपरीक्षणविद्या, चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशुश्रूषा चेत्यादीनि तदाधारितानि चिकित्सोपकरणानि सन्ति।
अध्यापक – हाँ! रोबोटिक सर्जरी, रोग का पहले से पता लगाना, कृत्रिम बुद्धि वाली किरण-परीक्षण विद्या (रेडियोलॉजी), चैट-एआई, दवा और देखभाल (सेवा-शुश्रूषा) आदि उस (कृत्रिम बुद्धि) पर आधारित चिकित्सा-उपकरण हैं।
अक्षतः – किं कृषि-क्षेत्रे अपि प्रयुज्यते ?
अक्षत – क्या कृषि-क्षेत्र में भी (इसका) प्रयोग होता है?
अध्यापकः – नूनं ! कृषि-क्षेत्रे अपि ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनं, कीटनिरीक्षणं, भूमिक्षमता-चेत्यादीनां परीक्षणम् अपि यन्त्रैः भवन्ति।
अध्यापक – निश्चय ही! कृषि-क्षेत्र में भी ड्रोन के माध्यम से बीज बोना, कीटों की निगरानी और भूमि की क्षमता (उर्वरता) आदि की जाँच भी मशीनों से होती है।
अथर्वः – गुरुदेव ! अपराधशमनाय कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति ?
अथर्व – गुरुदेव! अपराध की रोकथाम के लिए कृत्रिम बुद्धि कैसे सहायता करती है?
अध्यापकः – मुखपरिचयप्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणं चेत्यादि-योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति।
अध्यापक – चेहरा पहचानने की प्रणाली (Facial Recognition System), पहले से अनुमान लगाकर नियन्त्रण (अपराध रोकना) आदि योजनाओं में कृत्रिम बुद्धि का प्रयोग होता है।
यशिका – किं कृतकबुद्धिः काव्यमपि रचयितुं समर्था ?
यशिका – क्या कृत्रिम बुद्धि काव्य (कविता) रचने में भी समर्थ है?
अध्यापकः – अत्र भवन्तः किं चिन्तयन्ति ?
अध्यापक – इस विषय में आप लोग क्या सोचते हैं?
वेदः – अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एनं श्लोकं प्राप्तवान् —
वेद – मैंने चैट-जीपीटी से यह श्लोक प्राप्त किया —
श्लोक, डीप-फेक का भय और उसके उपाय (पृष्ठ 56–57)
विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः।
अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥
बिजली (विद्युत्) की बुद्धि से यन्त्र सदा चेतन (सजीव) होकर बोलते हैं। वे दिन-रात बिना विश्राम किए मनुष्यों को सहारा देते हैं (उनका काम सँभालते हैं)।
(सर्वे सोत्साहं पठन्ति, आश्चर्यं च कुर्वन्ति)
(सब उत्साह के साथ पढ़ते हैं और आश्चर्य करते हैं)
पावनी – किन्तु श्रीमन्, कृतकबुद्धि-सकाशात् समाजे महत् भयम् अपि अस्ति।
पावनी – किन्तु श्रीमान्, कृत्रिम बुद्धि से समाज में बड़ा भय भी है।
अध्यापकः – सत्यं, भयस्य कारणमपि यथार्थम् अस्ति। अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। किं भवन्तः ‘डीप्-फेक्’ इति समस्याविषये जानन्ति?
अध्यापक – सच है, भय का कारण भी वास्तविक है। आजकल कृत्रिम बुद्धि के दुरुपयोग से ही समाजों और देशों में अनेक प्रकार के साइबर-अपराध चल रहे हैं। क्या आप ‘डीप-फेक’ नाम की समस्या के विषय में जानते हैं?
आकाशः – गुरुवर ! तत् डीप्-फेक् इति किमस्ति ?
आकाश – गुरुवर! वह डीप-फेक क्या है?
अध्यापकः – डीप्-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते — उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।
अध्यापक – डीप-फेक कृत्रिम बुद्धि से बनाया गया झूठा चित्र, दृश्य (वीडियो) या आवाज़ है। इस झूठे दृश्य में चेहरा और आवाज़ नकली रूप में प्रस्तुत किए जाते हैं — मज़ाक उड़ाने के लिए, और अनेक बार अपराध के लिए भी।
अथर्वः – अस्य निराकरणार्थम् उपायः कः ?
अथर्व – इसे दूर करने (रोकने) का उपाय क्या है?
अध्यापकः – अस्माकं कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणं, सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयाः।
अध्यापक – हमारी कृत्रिम बुद्धि की साक्षरता (समझ), नैतिकता से भरा प्रशिक्षण, सरकार द्वारा नियन्त्रण और आत्म-नियन्त्रण – ये विविध उपाय हमें करने चाहिए।
भास्करः – अहो ! “कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी” इति वाक्यं मम मनः स्पृशति।
भास्कर – अहा! “कृत्रिम बुद्धि मित्र बने, स्वामी न बने” – यह वाक्य मेरे मन को छू रहा है।
वेदः – तथापि यदि कृतकबुद्धिः मनुष्यान् स्वस्ववृत्तेः निष्कासयति तर्हि कः तत्र रक्षणोपायः ?
वेद – फिर भी यदि कृत्रिम बुद्धि मनुष्यों को उनके अपने-अपने रोज़गार (व्यवसाय) से निकाल दे, तो उसमें बचाव का उपाय क्या है?
अध्यापकः – तथाविधः सङ्कटः नापतेत् इति भारतसर्वकारेण स्किल्-इण्डिया, डिजिटल्-इण्डिया ई-स्किल्-इण्डिया, चेत्याद्याः अनेकाः योजनाः सञ्चाल्यन्ते।
अध्यापक – ऐसा संकट न आए, इसलिए भारत सरकार द्वारा स्किल-इंडिया, डिजिटल-इंडिया, ई-स्किल-इंडिया आदि अनेक योजनाएँ चलाई जा रही हैं।
एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तीः प्राप्तुम् अर्हन्ति। वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति।
इन योजनाओं से प्रशिक्षित युवा नए रोज़गार प्राप्त करने के योग्य होते हैं। वास्तव में कृत्रिम बुद्धि अपने आप किसी का रोज़गार नहीं छीनती।
अपि तु कृतकबुद्धिप्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत्।
बल्कि कृत्रिम बुद्धि में प्रशिक्षित व्यक्ति कभी-कभी अप्रशिक्षित व्यक्ति का पारम्परिक रोज़गार छीन सकता है।
यशिका – गुरुवर ! कृतकबुद्धि-द्वारा भविष्ये मानुषजीवनं कीदृशं भविष्यति ?
यशिका – गुरुवर! कृत्रिम बुद्धि के द्वारा भविष्य में मनुष्य का जीवन कैसा होगा?
अध्यापकः – यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति।
अध्यापक – यदि (इसका) विवेकपूर्वक प्रयोग किया जाए, तो जीवन अधिक सरल, सुरक्षित और कल्याणकारी होगा।
श्रेया – कृतकबुद्धिः एव मानवीयबुद्धिं कार्यक्षमतां च द्विगुणितां करिष्यति इति मम मतम्। भारतीय-कृतकबुद्धिप्रभाव-सम्मेलनम् – २०२६ (India AI Impact Summit – 2026) इत्यत्रापि उक्तमेतम्
श्रेया – मेरा मत है कि कृत्रिम बुद्धि ही मानवीय बुद्धि और कार्यक्षमता को दुगुना कर देगी। भारतीय कृत्रिम-बुद्धि-प्रभाव सम्मेलन – 2026 (India AI Impact Summit – 2026) में भी यही बात कही गई।
अध्यापकः – उत्तमं कथनम् ! ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ — इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात्।
अध्यापक – उत्तम कथन! ‘कृत्रिम बुद्धि मानव-बुद्धि की सहयोगी है’ — यह वाक्य हमारे मन में स्पष्ट रहना चाहिए।
सर्वे – आम् ! वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम, अपि च डिजिटल्-भारतं समृद्धं करवाम।
सब – हाँ! हम जागरूक नागरिक बनें, इंटरनेट (जाल) का सुरक्षित उपयोग करें, और डिजिटल-भारत को समृद्ध बनाएँ।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ-परिचयः — पृष्ठ 51पाठस्य प्रस्तावना — गद्यांशः तथा शीर्षकस्य अर्थः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)

पाठ-परिचयः
प्र.1पाठस्य आरम्भे यः गद्यांशः दत्तः, तस्य आशयं लिखत — “आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते। अत्र यन्त्राणि मानववत् चिन्तयन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति। अहो ! अवलोकनीयं कृतकबुद्धेः सामर्थ्यं तत्र। अस्मिन् पाठे ‘कृतकबुद्धिः-मानवबुद्धेः सहकरी’ इति कश्चित् वार्तालापः प्रस्तुतः अस्ति। यत्र अध्यापकः छात्राः च मिलित्वा कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उपयोगक्षेत्राणि, लाभान् सीमां च अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति। एषः पाठः न केवलं कृतकबुद्धेः विषये सूचनां प्रयच्छति अपि तु विद्यार्थिनां चिन्तन-शक्तिं विवेकं च जागरयति। एषा कृतकबुद्धिः कथं मानवहिताय उपयोगिनी भवेत् इति चिन्तनीयः विषयः।”
उत्तर

अस्य गद्यांशस्य आशयः — आधुनिके विज्ञानयुगे मानवजीवनं शीघ्रं परिवर्तते। अस्मिन् एव काले कृतकबुद्धिः एकं प्रभावशालि साधनम् इव उपस्थिता। अत्र यन्त्राणि मानवाः इव चिन्तयन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति — इदम् एव तस्याः आश्चर्यजनकं सामर्थ्यम्। अस्मिन् पाठे अध्यापकः छात्राः च मिलित्वा कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उपयोगक्षेत्राणि, लाभान् सीमां च अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति। पाठस्य प्रयोजनं केवलं सूचनादानं नास्ति, अपि तु छात्राणां चिन्तनशक्तेः विवेकस्य च जागरणम्।

प्र.2‘कृतकबुद्धिः’ इति नूतनपदम् कथं निर्मितम् ? पाठे आगतानि एतादृशानि अन्यानि नूतनपदानि अपि उदाहरणसहितं व्याख्यात।
उत्तर

उत्तरम् — एतानि सर्वाणि पदानि समासेन प्रत्ययेन च निर्मितानि सन्ति। संस्कृतभाषा नूतनवस्तूनां कृते नूतनान् शब्दान् एवं रचयति — मूलधातुम् उपसर्गं प्रत्ययं च योजयित्वा, अथवा द्वयोः त्रयाणां वा पदानां समासं कृत्वा।

(हिन्दी — संस्कृत नए शब्द उधार नहीं लेती, गढ़ती है। धातु + उपसर्ग + प्रत्यय, अथवा समास — यही दो औज़ार हैं। नीचे पाठ के हर आधुनिक शब्द की बनावट दी गई है।)

नूतनपदम्अङ्ग्लभाषायाम्कैसे बना (व्युत्पत्ति / विग्रह)समास / प्रत्यय
कृतकबुद्धिःArtificial Intelligenceकृत (√कृ + क्त) + क (स्वार्थे कन्) = कृतक ‘बनाया हुआ’; कृतका चासौ बुद्धिः चकर्मधारयः
सङ्कुचितकृतकबुद्धिःNarrow AIसम् + √कुच् (सिकुड़ना) + क्त = सङ्कुचित ‘सीमित’; सङ्कुचिता चासौ कृतकबुद्धिः चकर्मधारयः
अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिःSuper AIअति + उत्कृष्ट (उत् + √कृष् + क्त) = अत्युत्कृष्ट ‘अत्यन्त श्रेष्ठ’ (यण् सन्धि — इ + उ = यु)कर्मधारयः
यन्त्राधिगमःMachine Learningयन्त्रस्य अधिगमः; अधिगमः = अधि + √गम् + घञ् ‘सीखना, प्राप्त करना’ (दीर्घ सन्धि — अ + अ = आ)षष्ठी-तत्पुरुषः
गहनाधिगमःDeep Learningगहनः अधिगमः — ‘गहरा सीखना’ (दीर्घ सन्धि)कर्मधारयः
दत्तांशःDataदत्तः (√दा + क्त ‘दिया हुआ’) अंशः — ‘दिया हुआ अंश/टुकड़ा’ (दीर्घ सन्धि — अ + अ = आ)कर्मधारयः
तन्त्रांशःSoftwareतन्त्रस्य अंशः — यन्त्र का वह भाग जो छुआ नहीं जा सकता, केवल चलता हैषष्ठी-तत्पुरुषः
संवादोपकरणम्Communication toolसंवादस्य उपकरणम् (गुण सन्धि — अ + उ = ओ)षष्ठी-तत्पुरुषः
मुखपरिचयप्रणालीFacial Recognition Systemमुखस्य परिचयस्य प्रणाली — ‘चेहरा पहचानने की प्रणाली’षष्ठी-तत्पुरुषः
पटु-कारयानम्Smart Carपटु ‘चतुर’ + कारयानम् (कार-रूपं यानम्) — ‘चतुर गाड़ी’कर्मधारयः
गूगल-सहायकम्Google Assistantगूगल-नामकं सहायकम्कर्मधारयः
रश्मिपरीक्षणविद्याRadiologyरश्मीनां परीक्षणस्य विद्या — ‘किरणों की जाँच का शास्त्र’षष्ठी-तत्पुरुषः
अपराधशमनायReducing crimeअपराधस्य शमनाय — ‘अपराध को शान्त करने के लिए’ (चतुर्थी — तादर्थ्ये)षष्ठी-तत्पुरुषः
जालप्रवेशःInternet accessजालस्य प्रवेशः — ‘जाल (नेट) में प्रवेश’षष्ठी-तत्पुरुषः
सङ्गणकःComputerसम् + √गण् (गिनना) + ण्वुल् — ‘जो एक साथ गणना करे’कृदन्तम्
सहकरीHelper (fem.)सह + √कृ से बना स्त्रीलिङ्ग कर्तृवाचक पद — ‘साथ मिलकर करने वाली’कृदन्तम्

संवादः (भागः १) — पृष्ठ 52–53कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उदाहरणानि, प्रकाराः तथा प्रशिक्षणविधिः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)

संवादः
प्र.1संवादस्य आरम्भः कथं भवति ? यशिकायाः प्रश्नः कः आसीत्, अध्यापकः च किम् उत्तरम् अयच्छत् ?
उत्तर

उत्तरम् — स्थानं विद्यालयकक्षा अस्ति। अध्यापके कक्षायां प्रविशति सति सर्वे छात्राः ‘शुभप्रभातं, गुरुवर्य !’ इति वदन्ति, अध्यापकः च ‘शुभप्रभातं, प्रियच्छात्राः !’ इति प्रत्युत्तरं ददाति। ततः यशिका पृच्छति — ‘महोदय ! अद्य अहं किञ्चन चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती। अहम् आश्चर्यचकिता। किम् एतत् संभवम् ?’ अध्यापकः उत्तरं ददाति — ‘अवश्यं यशिके ! एतत् कृतकबुद्ध्या सम्भवति।’

(हिन्दी — स्थान है विद्यालय की कक्षा। अध्यापक कक्षा में प्रवेश करते हैं, सब छात्र ‘शुभप्रभात, गुरुवर्य!’ कहते हैं। तब यशिका पूछती है — ‘महोदय! आज मैंने एक बिना चालक की स्मार्ट कार देखी। मैं आश्चर्यचकित हूँ। क्या यह सम्भव है?’ अध्यापक उत्तर देते हैं — ‘अवश्य यशिके! यह कृतकबुद्धि से सम्भव होता है।’)

प्र.2अध्यापकः कृतकबुद्धेः का परिभाषा दत्तवान् ? श्रेयायाः उत्तरं च किम् आसीत् ?
उत्तर

उत्तरम् — प्रथमं श्रेया वदति — ‘आचार्य ! अहं जानामि। यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति इति जानीमः।’ ततः अध्यापकः तां प्रशंसति — ‘सुष्ठु !’ — तथा परिभाषां परिष्कृत्य वदति — ‘यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।’

(हिन्दी — श्रेया कहती है — ‘आचार्य! मैं जानती हूँ। जब यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते हैं, निर्णय करते हैं और काम करते हैं, तब हम जानते हैं कि वहाँ कृतकबुद्धि उपस्थित है।’ अध्यापक ‘बहुत सुन्दर!’ कहकर परिभाषा को और स्पष्ट करते हैं — ‘जिसके द्वारा चेतनाहीन यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसी को वैज्ञानिक कृतकबुद्धि मानते हैं।’)

प्र.3अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान् ? अथर्वः यशिका पावनी च स्वानुभवात् किं किम् अवदन् ?
उत्तर

उत्तरम् — अध्यापकः वदति — ‘साधु ! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।’

(हिन्दी — अध्यापक कहते हैं — ‘साधु! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, जेमिनि, मेटा-ए.आई., परप्लेक्सिटि इत्यादि प्रयुक्त होने वाले विशेष तन्त्र (एप्लिकेशन) कृतकबुद्धि से युक्त हैं।’)

कः वदतितस्य अनुभवः (संस्कृतम्)हिन्दी में
अथर्वःआम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति।चैट-जीपीटी नाम का संवाद-उपकरण भी कृतकबुद्धि से युक्त है।
यशिकाअहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती। इदं कृतकबुद्ध्याः कारणात् एव संभवम्।मैंने चैट-जीपीटी से अनेक प्रश्नों के मनचाहे उत्तर पाए। यह कृतकबुद्धि के ही कारण सम्भव है।
अथर्वःमम माता ‘एलेक्सा’-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति। एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति।मेरी माता ‘एलेक्सा’ नामक यन्त्र का उपयोग करती हैं। वह गीत गाता है, बिजली का दीपक जलाता है, दैनिक समाचार तथा मौसम की जानकारी देता है।
पावनीअहो ! मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति।अहो! मेरी माता गूगल-असिस्टेंट से बातचीत करती हैं।
प्र.4कृतकबुद्धेः कति प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति ? तान् सोदाहरणं विवृणुत।
उत्तर

उत्तरम् — कृतकबुद्धेः त्रयः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति। अक्षतस्य प्रश्नं (‘के ते प्रकाराः मान्यवर !’) श्रुत्वा अध्यापकः फलके एतान् लिखति —

• सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यू-ट्यूब्।
• सामान्यकृतकबुद्धिः — मानवसमाना बुद्धिमत्ता (एतत् लक्ष्यं भवति)।
• अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः — मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती — एषा काल्पनिकी अस्ति।
प्र.5वेदस्य शङ्का का आसीत् ? यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते इति अध्यापकः किम् उक्तवान् ?
उत्तर

उत्तरम् — वेदः शङ्कते — ‘किन्तु आचार्य ! अस्माकं बुद्धिस्तु ईश्वरेण मस्तिष्के स्थापिता अस्ति, कथम् एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते ?’ अध्यापकः तं प्रशंसति — ‘उत्तमः प्रश्नः’ — तथा वदति — ‘प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।’

(हिन्दी — वेद पूछता है — ‘किन्तु आचार्य! हमारी बुद्धि तो ईश्वर ने मस्तिष्क में रखी है; यह बुद्धि यन्त्र में कैसे रखी जाती है?’ अध्यापक कहते हैं — ‘उत्तम प्रश्न! तकनीकी विशेषज्ञ यन्त्राधिगम (Machine Learning) तथा गहनाधिगम (Deep Learning) — इस विधि से इन यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उपयोग के लिए तैयार करते हैं।’)

संवादः (भागः २) — पृष्ठ 54–55डेटासेट्, पूर्वग्रहः, उपयोगक्षेत्राणि, शिक्षा, चिकित्सा, कृषिः तथा अपराधशमनम् (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)

संवादः
प्र.1‘डेटासेट्’ किम् अस्ति ? आर्यस्य प्रश्नस्य अध्यापकः किम् उत्तरम् अयच्छत् ?
उत्तर

उत्तरम् — आर्यः विनोदेन पृच्छति — ‘यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ?’ (सर्वे हसन्ति)। अध्यापकः उत्तरं ददाति — ‘अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम “डेटासेट्” इति ! कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।’

(हिन्दी — आर्य पूछता है — ‘क्या यन्त्रों की भी पाठशाला होती है?’ सब हँस पड़ते हैं। अध्यापक कहते हैं — ‘इस यन्त्र-पाठशाला का नाम ‘डेटासेट्’ है! कृतकबुद्धि यन्त्र को दत्तांश (डेटा) के माध्यम से शिक्षा देती है।’)

प्र.2यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति ? ‘पूर्वग्रहः’ इति कः दोषः ?
उत्तर

उत्तरम् — यदि अशुद्धः (पक्षपातयुक्तः) दत्तांशः दीयते, तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति। यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते। कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति, अतः सा मानवीयपरिचर्या-विवेकेन सह एव त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतुं शक्यते।

(हिन्दी — अशुद्ध या पक्षपातपूर्ण डेटा देने पर कृतकबुद्धि भी त्रुटि करती है; उसके निष्कर्ष भी पक्षपाती हो जाते हैं। इस दोष को ‘पूर्वग्रह’ (Bias) कहते हैं। कृतकबुद्धि अभी विकास की अवस्था में है, इसलिए उसे मानवीय देखरेख और विवेक के साथ ही अपनाना चाहिए।)

प्र.3कृतकबुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते ? श्रेयायाः प्रश्नस्य अध्यापकस्य च उत्तरं लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — श्रेया पृच्छति — ‘गुरुवर ! एषा बुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते ?’ अध्यापकः वदति — ‘श्रेये ! तव प्रश्नः अतीव महत्त्वपूर्णः। शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।’

(हिन्दी — श्रेया पूछती है — ‘गुरुवर! यह बुद्धि किन-किन स्थानों पर प्रयुक्त होती है?’ अध्यापक कहते हैं — ‘श्रेये! तुम्हारा प्रश्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण है। शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में, न्यायालय में, सञ्चार में, वित्त में, कला-सङ्गीत तथा मनोरञ्जन आदि क्षेत्रों में कृतकबुद्धि बहुतायत से प्रयुक्त होती है।’)

प्र.4शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति ? किं कृतकबुद्धिः शिक्षकस्य स्थानं ग्रहीतुं शक्नोति ?
उत्तर

उत्तरम् (उपयोगः) — शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च प्रयुज्यन्ते। एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।

उत्तरम् (शिक्षकस्य स्थानम्) — न, कृतकबुद्धिः शिक्षकस्य स्थानं ग्रहीतुं न शक्नोति। कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति। शिक्षकाणां सान्निध्ये एव छात्रेषु व्यक्तित्वविकासः भवति; शिक्षकाः मानवीयमूल्यबोधम्, अनुशासनं, परोपकारं, करुणां व्यवहारज्ञानं च शिक्षयन्ति। कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।

प्र.5चिकित्साक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे तथा अपराधशमने कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति ? वेदस्य तथा यशिकायाः भयं च कीदृशम् आसीत् ?
उत्तर

उत्तरम् (त्रीणि क्षेत्राणि) —

क्षेत्रम्पाठस्य वाक्यम्हिन्दी
चिकित्सायाम् (आर्यस्य प्रश्नः)आम् ! रोबोटिक्-सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञानं, कृतकबुद्धिः रश्मिपरीक्षणविद्या, चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशुश्रूषा चेत्यादीनि तदाधारितानि चिकित्सोपकरणानि सन्ति।रोबोटिक सर्जरी, रोग का पूर्वानुमान, ए.आई.-आधारित रेडियोलॉजी, चैट-ए.आई. तथा औषध-शुश्रूषा — ये सब ए.आई.-आधारित चिकित्सा-उपकरण हैं।
कृषि-क्षेत्रे (अक्षतस्य प्रश्नः)नूनं ! कृषि-क्षेत्रे अपि ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनं, कीटनिरीक्षणं, भूमिक्षमता-चेत्यादीनां परीक्षणम् अपि यन्त्रैः भवन्ति।निश्चय ही! खेती में भी ड्रोन के द्वारा बीज बोना, कीटों का निरीक्षण तथा भूमि की क्षमता की जाँच — ये सब यन्त्रों से होते हैं।
अपराधशमनाय (अथर्वस्य प्रश्नः)मुखपरिचयप्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणं चेत्यादि-योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति।चेहरा पहचानने की प्रणाली तथा पूर्वानुमान-आधारित नियन्त्रण (Predictive Policing) जैसी योजनाओं में ए.आई. का प्रयोग है।

उत्तरम् (भयम्) — वेदः वदति — ‘अहं कस्मिंश्चित् चलच्चित्रे दृष्टवान् यत् यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति इति।’ यशिका च पृच्छति — ‘अपि च, आचार्य ! किं कृतकबुद्धिः मानवस्य स्थानं हर्तुं शक्नोति ?’ अध्यापकः शमयति — ‘एषा चिन्ता समाजे प्रगाढं जायमाना अस्ति, किन्तु अत्र बोद्धव्यं यत् कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न।’

पाठान्तर्गतः श्लोकः — पृष्ठ 55–56चैट-जीपीटी-प्राप्तः अनुष्टुप् श्लोकः — पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थः, भावः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)

श्लोकः
प्र.1वेदः चैट-जीपीटी इत्यस्मात् यं श्लोकं प्राप्तवान्, तस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत — “विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः। अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥”
उत्तर
विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः।
अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥

पदच्छेदः — विद्युत्-प्रज्ञया + यन्त्राणि + नित्यम् + वदन्ति + चेतनाः। अहोरात्रम् + न + विश्रान्ताः + मानवान् + धारयन्ति + ते।

अन्वयः — चेतनाः यन्त्राणि विद्युत्प्रज्ञया नित्यं वदन्ति। ते अहोरात्रं न विश्रान्ताः (सन्तः) मानवान् धारयन्ति।

पदम्व्युत्पत्तिः / विग्रहःशब्दार्थः
विद्युत्प्रज्ञयाविद्युतः प्रज्ञा, तया — षष्ठी-तत्पुरुष, तृतीया ए.व.बिजली की बुद्धि से — अर्थात् कृतकबुद्धि से
यन्त्राणिनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा बहुवचनयन्त्र (मशीनें)
नित्यम्अव्ययम्प्रतिदिन, सदा
वदन्ति√वद् + लट्, प्र.पु.ब.व.बोलते हैं
चेतनाःचेतना विद्यते येषां ते — बहुव्रीहिचेतन (जैसे जीवित), सजग
अहोरात्रम्अहश्च रात्रिश्च — द्वन्द्व; यहाँ द्वितीया (लगातार समय) — क्रियाविशेषण की तरहदिन-रात
विश्रान्ताःवि + √श्रम् + क्तविश्राम किए हुए — ‘न विश्रान्ताः’ = बिना थके
धारयन्ति√धृ + णिच् + लट्धारण करते हैं, सँभालते हैं

हिन्दी अर्थ — बिजली की बुद्धि (कृतकबुद्धि) से चलने वाले ये यन्त्र चेतन प्राणियों की तरह नित्य बोलते हैं। दिन-रात बिना थके ये मनुष्यों को सँभालते रहते हैं।

भावः — कृतकबुद्धि से युक्त यन्त्र थकते नहीं; वे दिन-रात मनुष्यों की सहायता करते हैं और उन्हें सँभालते हैं। अर्थात् यन्त्र मनुष्य के स्वामी नहीं, सहायक हैं — यही पाठ के शीर्षक ‘मानवबुद्धेः सहकरी’ का भाव है।

संवादः (भागः ३) — पृष्ठ 56–57साइबर-अपराधः, डीप्-फेक्, निराकरणोपायाः, वृत्ति-प्रश्नः तथा उपसंहारः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)

संवादः
प्र.1कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति ? ‘डीप्-फेक्’ किम् अस्ति ?
उत्तर

उत्तरम् (भयम्) — पावनी वदति — ‘किन्तु श्रीमन्, कृतकबुद्धि-सकाशात् समाजे महत् भयम् अपि अस्ति।’ अध्यापकः स्वीकुर्वन्ति — ‘सत्यं, भयस्य कारणमपि यथार्थम् अस्ति। अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति।’

उत्तरम् (डीप्-फेक्) — आकाशस्य प्रश्ने (‘गुरुवर ! तत् डीप्-फेक् इति किमस्ति ?’) अध्यापकः वदति — ‘डीप्-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते — उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।’

प्र.2डीप्-फेक् इत्यस्य तथा साइबर्-अपराधानां निराकरणार्थम् उपायाः के ? भास्करस्य वाक्यं च किम् आसीत् ?
उत्तर

उत्तरम् — अथर्वस्य प्रश्ने (‘अस्य निराकरणार्थम् उपायः कः ?’) अध्यापकः चतुरः उपायान् गणयति — ‘अस्माकं कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणं, सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयाः।’

उपायःअर्थःव्यवहारे क्या करना है
कृतकबुद्धि-साक्षरताए.आई. की समझजानिए कि चित्र-ध्वनि बनाए जा सकते हैं; स्रोत जाँचे बिना कुछ भी आगे न भेजें।
नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणम्नैतिकता से भरा प्रशिक्षणजो ए.आई. बनाते हैं, उन्हें ‘क्या बना सकते हैं’ के साथ ‘क्या बनाना चाहिए’ भी सिखाया जाए।
सर्वकारेण नियन्त्रणम्सरकार द्वारा नियन्त्रणक़ानून, दण्ड-व्यवस्था तथा साइबर-सुरक्षा का तन्त्र।
आत्मनियन्त्रणम्स्वयं पर संयमअपने ऊपर स्वयं अंकुश — यही सबसे टिकाऊ उपाय है।

भास्करस्य वाक्यम् — ‘अहो ! “कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी” इति वाक्यं मम मनः स्पृशति।’ (हिन्दी — ‘अहो! “कृतकबुद्धि मित्र बने, स्वामी न बने” — यह वाक्य मेरे मन को छू जाता है।’)

प्र.3‘कृतकबुद्धिः मनुष्याणां वृत्तिं हरति’ इति वेदस्य शङ्कायाः अध्यापकः किम् उत्तरम् अयच्छत् ? भारतसर्वकारस्य काः योजनाः पाठे उक्ताः ?
उत्तर

उत्तरम् — वेदः पृच्छति — ‘तथापि यदि कृतकबुद्धिः मनुष्यान् स्वस्ववृत्तेः निष्कासयति तर्हि कः तत्र रक्षणोपायः ?’ अध्यापकः वदति — ‘तथाविधः सङ्कटः नापतेत् इति भारतसर्वकारेण स्किल्-इण्डिया, डिजिटल्-इण्डिया, ई-स्किल्-इण्डिया चेत्याद्याः अनेकाः योजनाः सञ्चाल्यन्ते। एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तीः प्राप्तुम् अर्हन्ति। वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति। अपि तु कृतकबुद्धिप्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत्।’

प्र.4संवादस्य उपसंहारः कथं भवति ? श्रेयायाः मतम्, अध्यापकस्य कथनं सर्वेषां छात्राणां सङ्कल्पं च लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — उपसंहारे यशिका भविष्यविषये पृच्छति, अध्यापकः ‘यदि … तर्हि’ इति रूपेण उत्तरं ददाति, श्रेया स्वमतं वदति, अध्यापकः ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ इति वाक्येन समापयति, सर्वे च सङ्कल्पं कुर्वन्ति —

कःवाक्यम् (संस्कृतम्)हिन्दी
यशिका (प्रश्नः)गुरुवर ! कृतकबुद्धि-द्वारा भविष्ये मानुषजीवनं कीदृशं भविष्यति ?गुरुवर! कृतकबुद्धि के द्वारा भविष्य में मानव-जीवन कैसा होगा?
अध्यापकः (उत्तरम्)यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति।यदि विवेकपूर्वक प्रयोग हो, तो जीवन अधिक सुगम, सुरक्षित तथा कल्याणकारी होगा।
श्रेया (मतम्)कृतकबुद्धिः एव मानवीयबुद्धिं कार्यक्षमतां च द्विगुणितां करिष्यति इति मम मतम्। भारतीय-कृतकबुद्धिप्रभाव-सम्मेलनम् – २०२६ (India AI Impact Summit – 2026) इत्यत्रापि उक्तमेतम्।मेरा मत है कि कृतकबुद्धि ही मानवीय बुद्धि तथा कार्यक्षमता को दुगुना करेगी। ‘भारतीय ए.आई. प्रभाव सम्मेलन – २०२६’ में भी यही कहा गया।
अध्यापकः (समापनम्)उत्तमं कथनम् ! ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ — इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात्।उत्तम कथन! ‘कृतकबुद्धि मानवबुद्धि की सहयोगिनी है’ — यह वाक्य हमारे मन में स्पष्ट रहे।
सर्वे (सङ्कल्पः)आम् ! वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम, अपि च डिजिटल्-भारतं समृद्धं करवाम।हाँ! हम जागरूक नागरिक बनें, सुरक्षित इंटरनेट-प्रवेश करें, और डिजिटल भारत को समृद्ध करें।

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 57–59शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः (प्र.2 अभ्यास के लिए जोड़ा गया)

कार्यकलापः
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
उत्तर

पुस्तक में यह अन्तिम स्तम्भ जान-बूझकर खाली छोड़ा गया है — विद्यार्थी को हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखना है। नीचे पूरी तालिका दी है और वह स्तम्भ हिन्दी (हमारी माध्यम-भाषा) में भर दिया गया है। जिनकी मातृभाषा मराठी, बाङ्ग्ला, गुजराती, तमिऴ, तेलुगु, कन्नड, ओड़िआ या कोई अन्य भारतीय भाषा है, वे इसी अर्थ के आधार पर अपनी भाषा का शब्द रखें।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी)
अध्येतुम् (अधि + √इ + तुमुन्)अध्ययनं कर्तुम्अध्ययन करने के लिएFor Studyingपढ़ने के लिए, सीखने के लिए
अधिगृह्णन्ति (अधि + √ग्रह् + लट्, प्र.पु.ब.व.)स्वीकुर्वन्तिअधिग्रहण करते हैंAcquireअपने अधिकार में ले लेते हैं, क़ब्ज़ा कर लेते हैं
अपराधशमनाय (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.च.ए.व.)अपराधस्य शमनायअपराध की रोकथाम के लिएReducing crimeजुर्म रोकने के लिए
अर्हन्ति (√अर्ह् + लट्, प्र.पु.ब.व.)शक्नुवन्तियोग्य होते हैंDeserveपाने के काबिल होते हैं, समर्थ होते हैं
कृतकबुद्धिः (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.)कृतका बुद्धिःमनुष्य-बुद्धि जैसे यन्त्र का चिन्तन-कौशलArtificial Intelligenceबनावटी बुद्धि — मशीन की सोचने की शक्ति
चिकित्सायाम् (स्त्री.स.ए.व.)रोगोपचारस्य क्षेत्रेचिकित्सा मेंIn medicineइलाज के क्षेत्र में, दवा-दारू के काम में
डीप्-फेक्गहनमिथ्याचित्रं कृतकबुद्ध्या निर्मितम्कृत्रिम बुद्धि द्वारा निर्मित मिथ्याचित्रAI-generated fake mediaमशीन से बनाया गया नक़ली चेहरा, दृश्य या आवाज़
तन्त्रांशः (पुं.प्र.ए.व.)संगणक-तन्त्रःसॉफ्टवेयरSoftwareकम्प्यूटर में चलने वाला प्रोग्राम
दत्तांशः (पुं.प्र.ए.व.)पूर्वदत्तं ज्ञानम्डेटा, आँकड़ेDataइकट्ठी की हुई जानकारी, आँकड़े
नैतिकता (स्त्री.प्र.ए.व.)सदाचारः, धर्मनिष्ठानैतिक मूल्यEthicsसही-ग़लत की समझ, अच्छा आचरण
परीक्षणम् (नपुं.प्र.ए.व.)समीक्षणम्जाँच पड़ताल करनाExaminationपरखना, जाँचना
पूर्वाग्रहः (पुं.प्र.ए.व.)पूर्वं स्थापितं पक्षपातयुक्तं मतम्पूर्वपक्षपातBiasपहले से बनी हुई एकतरफ़ा राय
प्रशिक्षयन्ति (प्र + √शिक्ष् + लट्, प्र.पु.ब.व.)शिक्षयन्ति, अभ्यासं कारयन्तिप्रशिक्षण देते हैंThey coachसिखाते हैं, अभ्यास कराते हैं
प्रतिस्पर्धिनी (स्त्री.प्र.ए.व.)स्पर्धायुक्ताप्रतियोगीCompetitorहोड़ करने वाली, मुक़ाबला करने वाली
प्रौद्योगिकीविशारदाः (पुं.प्र.ब.व.)प्रौद्योगिकीशास्त्रे कुशलाः जनाःतकनीकी विशेषज्ञTechnology Expertsतकनीक के जानकार लोग
रश्मिपरीक्षणविद्या (षष्ठी-तत्पुरुषः, स्त्री.प्र.ए.व.)रश्मिपरीक्षणस्य विद्याकिरण विज्ञान चिकित्साRadiologyएक्स-रे आदि किरणों से जाँच का शास्त्र
वाञ्छामः (√वाञ्छ् + लट्, उ.पु.ब.व.)इच्छामः(हम) इच्छा करते हैंWe wishहम चाहते हैं
वित्ते (नपुं.स.ए.व.)अर्थव्यवस्थायाम्वित्त क्षेत्र मेंIn financeपैसे-कारोबार के क्षेत्र में
संवादोपकरणम् (नपुं.प्र.ए.व.)संवादसाधनम्वार्तालाप करने का साधनCommunication toolबातचीत का साधन
सहकरी (स्त्री.प्र.ए.व.)सहयोगिनीसहयोगीHelperसाथ मिलकर काम करने वाली, मददगार
प्र.2‘तन्त्रांशाः/अनुप्रयोगाः’ इति सूच्यां प्रदत्तानां संस्कृतनामानाम् आङ्ग्लपर्यायान् लिखत, तेषां च शब्दनिर्माणं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तक में यह सूची पृष्ठ ५९–६० पर दो स्तम्भों में दी गई है। नीचे उसमें एक तीसरा स्तम्भ जोड़ दिया गया है, जो बताता है कि हर संस्कृत नाम कैसे बना।

संस्कृतनामEnglishनाम कैसे बना / क्या करता है
सिरिSiriध्वनि के अनुसार ज्यों का त्यों लिप्यन्तरण — एप्पल का वाक्-सहायक
जेमिनिGeminiलिप्यन्तरण — गूगल का संवाद-तन्त्रांश
मेटा-कृतकबुद्धिःMeta AI‘मेटा’ (नाम) + कृतकबुद्धिः (AI) — अर्धानुवाद
परप्लेक्सिटि-कृतकबुद्धिःPerplexity AI‘परप्लेक्सिटि’ (नाम) + कृतकबुद्धिः
पटु-कारयानम्Smart Carपटु = चतुर, कुशल; कारयानम् = कार-रूपी यान — ‘चतुर गाड़ी’ (कर्मधारय)
गूगल-सहायकम्Google Assistantगूगल-नामकं सहायकम् — ‘सहायक’ का सीधा अनुवाद
सङ्कुचितकृतकबुद्धिःNarrow AIसङ्कुचिता (सम् + √कुच् + क्त = सिकुड़ी, सीमित) चासौ कृतकबुद्धिः च
सामान्यकृतकबुद्धिःGeneral AIसामान्या (सर्वसाधारण, मानव-समान) कृतकबुद्धिः
अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिःSuper AIअति + उत्कृष्ट (यण् सन्धि) = अत्यन्त श्रेष्ठ — ‘Super’ का सटीक अनुवाद
यन्त्राधिगमःMachine Learningयन्त्रस्य अधिगमः; अधिगमः = अधि + √गम् + घञ् = ‘सीखना’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
गहनाधिगमःDeep Learningगहनः अधिगमः — ‘गहरा सीखना’ (कर्मधारय); ‘Deep’ = गहन
स्वयम्SWAYAMभारत सरकार का ऑनलाइन पाठ्यक्रम-मञ्च; ‘स्वयम्’ शब्द स्वयं संस्कृत अव्यय है — ‘अपने आप’
सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिःAI for All‘कृते’ (के लिए) के योग में षष्ठी — पूरा शब्दशः अनुवाद
पी.एम्. ई-विद्याPM e-Vidyaयोजना का नाम; ‘विद्या’ संस्कृत शब्द है
मुखपरिचयप्रणालीFacial Recognition Systemमुखस्य परिचयस्य प्रणाली — ‘चेहरा पहचानने की प्रणाली’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
दीक्षाDIKSHAशिक्षकों-छात्रों का राष्ट्रीय डिजिटल मञ्च; ‘दीक्षा’ = विधिपूर्वक शिक्षा का आरम्भ

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 60–61पञ्चमी (अपादानम्), षष्ठी (सम्बन्धः) तथा सप्तमी (अधिकरणम्) विभक्तयः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)

व्याकरणम्
प्र.1पञ्चमी विभक्तेः (अपादानकारकस्य) उपयोगं प्रयोगविधानं च पुस्तकानुसारं लिखत। पाठात् अपि उदाहरणानि दत्त।
उत्तर

पुस्तक का कथन — ‘पञ्चमी विभक्तिः (अपादानकारकम्) — उपयोगः : ‘कस्मात्’ ? इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते। वियोगं, कारणम् अपसरणं च सूचयति।’

प्रयोगविधानम्पुस्तक का उदाहरणहिन्दी अर्थपञ्चमीपदम्
(क) कारणबोधकःमूषकः बिडालात् बिभेति।चूहा बिल्ली से डरता है।बिडालात् — ‘भी’ (डरना) धातु के योग में जिससे डर हो, उसमें पञ्चमी
(ख) वियोगबोधकःछात्रः विद्यालयात् आगतः।छात्र विद्यालय से आया।विद्यालयात् — जहाँ से अलग होकर आया
(ग) अपसरणबोधकःदुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः।दुर्जन मूर्खता के कारण धर्म से भ्रष्ट हो गया।धर्मात् — जिससे हट गया

पाठात् उदाहरणानि (इसी पाठ से) —

१. मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती। (मानवात् = मनुष्य से — तुलना में पञ्चमी)
२. यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति। (मनुष्यों से — अपादान)
३. प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति। (मनुष्यों से ही आती है — वियोग/उद्गम)
४. कृतकबुद्धि-सकाशात् समाजे महत् भयम्। (के कारण — ‘सकाशात्’ पञ्चम्यन्त)
५. अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एनं श्लोकं प्राप्तवान्। (उससे प्राप्त किया)
६. मनुष्यान् स्वस्ववृत्तेः निष्कासयति। (अपनी-अपनी आजीविका से निकालना)
प्र.2षष्ठी विभक्तेः (सम्बन्धस्य) उपयोगं प्रयोगविधानं च लिखत। पाठात् अपि उदाहरणानि दत्त।
उत्तर

पुस्तक का कथन — ‘षष्ठी विभक्तिः (सम्बन्धः) — उपयोगः : ‘कस्य’ ? इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। सम्बन्धं, स्वामित्वम्, अंशं विषयं च दर्शयति।’

प्रयोगविधानम्पुस्तक का उदाहरणहिन्दी अर्थक्या दिखाता है
(क) सम्बन्धबोधकःमम मित्रम्।मेरा मित्र।दो व्यक्तियों का आपसी नाता
(ख) स्वामित्वबोधकःबालकस्य पुस्तकम्।बालक की पुस्तक।किसकी है — अधिकार
(ग) अंशबोधकःशरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयं मस्तिष्कं च स्तः।शरीर के ऊपरी भाग में हृदय और मस्तिष्क हैं।पूर्ण में से एक भाग
(घ) विषयबोधकःफलस्य स्वादः रुचिकरः।फल का स्वाद रुचिकर है।किस विषय का गुण

पाठात् उदाहरणानि —

१. कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी। (शीर्षक — सम्बन्ध)
२. अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम ‘डेटासेट्’। (सम्बन्ध/नाम)
३. कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन साइबर्-अपराधाः चलन्ति। (विषय)
४. शिक्षकाणां सान्निध्ये व्यक्तित्वविकासः भवति। (सम्बन्ध)
५. मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न। (सम्बन्ध)
६. अपराधस्य शमनाय — ‘अपराधशमनाय’ इति समासे। (विषय)
७. सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः। (‘कृते’ के योग में षष्ठी)
प्र.3सप्तमी विभक्तेः (अधिकरणकारकस्य) उपयोगं प्रयोगविधानं च लिखत। पाठात् अपि उदाहरणानि दत्त।
उत्तर

पुस्तक का कथन — ‘सप्तमी विभक्तिः (अधिकरणकारकम्) — उपयोगः : ‘कस्मिन्’ ? इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। स्थानं, कालम् आधारं च बोधयति।’

प्रयोगविधानम्पुस्तक का उदाहरणहिन्दी अर्थकौन-सा अधिकरण
(क) स्थानबोधकःविद्यालये पठति।विद्यालय में पढ़ता है।स्थान — जहाँ क्रिया होती है
(ख) कालबोधकःप्रभाते सूर्यः उदेति।प्रातःकाल सूर्य उगता है।कालाधिकरण
(ग) आधारबोधकःभूमौ पादपाः रोहन्ति।भूमि पर पौधे उगते हैं।आधार — जिस पर टिका हो

पाठात् उदाहरणानि —

१. शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते … कृतकबुद्धिः उपयुज्यते। (स्थान/क्षेत्र)
२. अध्यापकः कक्षायां प्रविशति। (स्थान)
३. एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते। (आधार)
४. अस्माकं बुद्धिः मस्तिष्के स्थापिता। (स्थान)
५. कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति। (अवस्था — आधार)
६. शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि छात्राः अध्येतुं शक्नुवन्ति। (काल/अवस्था)
७. इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात्। (आधार)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 61प्रश्न १ — पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)कृतकबुद्धिः का अस्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः अस्ति इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।

(हिन्दी — जिसके द्वारा चेतनारहित यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसी को वैज्ञानिक कृतकबुद्धि मानते हैं।)

प्र.1 (ख)अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान् ?
उत्तर

उत्तरम् — अध्यापकः कृतकबुद्धेः एतानि उदाहरणानि उक्तवान् — चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।

(हिन्दी — अध्यापक ने ये उदाहरण बताए — चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, जेमिनि, मेटा-ए.आई. तथा परप्लेक्सिटि; ये सब प्रयोग में आने वाले विशेष तन्त्र (एप्लिकेशन) कृतकबुद्धि से युक्त हैं।)

प्र.1 (ग)यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते ?
उत्तर

उत्तरम् — प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति। कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।

(हिन्दी — तकनीकी विशेषज्ञ ‘यन्त्राधिगम’ (Machine Learning) तथा ‘गहनाधिगम’ (Deep Learning) — इस विधि से इन यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उपयोग के लिए तैयार करते हैं। कृतकबुद्धि यन्त्र को दत्तांश (डेटा) के माध्यम से पढ़ाती है।)

प्र.1 (घ)‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — ‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति।

(हिन्दी — ‘डेटासेट्’ यन्त्रों की पाठशाला है।)

प्र.1 (ङ)कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते ?
उत्तर

उत्तरम् — शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः प्रयुज्यते (उपयुज्यते)।

(हिन्दी — शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में, न्यायालय में, सञ्चार में, वित्त में, कला-सङ्गीत तथा मनोरञ्जन आदि क्षेत्रों में कृतकबुद्धि बहुतायत से प्रयुक्त होती है।)

प्र.1 (च)शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र तत्र प्रयुज्यन्ते। एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।

(हिन्दी — शिक्षा में दीक्षा, स्वयम्, ‘सर्वों के लिए ए.आई.’, पी.एम्. ई-विद्या, शङ्का दूर करने के लिए चैटबोट तथा भाषानुवाद के उपकरण जगह-जगह प्रयुक्त होते हैं। ये सब ए.आई.-आधारित उपकरण हैं। इनकी सहायता से छात्र शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी स्वयं पढ़ सकते हैं।)

प्र.1 (छ)यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति। यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ (Bias) इति कथ्यते। अतः कृतकबुद्धिः मानवीयपरिचर्या-विवेकेन सह एव ग्रहीतव्या।

(हिन्दी — यदि अशुद्ध डेटा दिया जाए तो कृतकबुद्धि भी त्रुटि करती है। जब प्रशिक्षण का डेटा पक्षपात से भरा होता है, तब उसके निष्कर्ष भी पक्षपातपूर्ण हो जाते हैं। इसी दोष को ‘पूर्वग्रह’ कहा जाता है। इसलिए कृतकबुद्धि को मानवीय देखरेख और विवेक के साथ ही अपनाना चाहिए।)

प्र.1 (ज)कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। तेषु प्रमुखः ‘डीप्-फेक्’ अस्ति — यत् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा भवति, यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते — उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।

(हिन्दी — कृतकबुद्धि के दुरुपयोग से भाँति-भाँति के साइबर-अपराध समाजों और देशों में चल रहे हैं। इनमें प्रमुख है ‘डीप्-फेक्’ — कृतकबुद्धि से बनाया गया झूठा चित्र, दृश्य या ध्वनि, जिसमें चेहरा और आवाज़ दोनों झूठे प्रस्तुत किए जाते हैं; कभी हँसी-मज़ाक के लिए और अनेक बार अपराध के लिए भी।)

प्र.1 (झ)‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः ?
उत्तर

उत्तरम् — अस्य वाक्यस्य अयम् अर्थः यत् कृतकबुद्धिः अस्माकं सहायिका मित्रम् इव भवेत्, न तु अस्माकं स्वामिनी। वयं तस्याः उपयोगं कुर्याम, न तु सा अस्मान् चालयेत्। सा उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति। अतः विवेकेन तस्याः प्रयोगः करणीयः — तदा एव सा ‘मानवबुद्धेः सहकरी’ भवितुम् अर्हति।

(हिन्दी — इस वाक्य का अर्थ है कि कृतकबुद्धि हमारी सहायक मित्र बने, हमारी स्वामिनी नहीं। हम उसका उपयोग करें, वह हमें न चलाए। वह उपकरण है — प्रेरणा तो मनुष्यों से ही आती है। इसलिए उसका प्रयोग विवेकपूर्वक करना चाहिए; तभी वह सचमुच ‘मानवबुद्धि की सहयोगिनी’ बन सकती है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 61–62प्रश्न २ — मेलनं कुरुत : तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2मेलनं कुरुत — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत —
स्तम्भः अस्तम्भः ब
(क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT)१. नैतिकतायाः शिक्षां करोति
(ख) डीप्-फेक् (Deepfake)२. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली
(ग) शिक्षकः३. पथनिर्देशनं करोति
(घ) एलेक्सा (Alexa)४. संवादयन्त्रम्
(ङ) डेटासेट् (Dataset)५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्
(च) दीक्षा (DIKSHA)६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च
(छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing)७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्
(ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps)८. चित्रोत्पादनाय ए.आई.अनुप्रयोगः
(झ) पूर्वग्रहः९. यन्त्रपाठशालायाः नाम
(ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E)१०. अपराधशमनाय प्रयोगः
उत्तर

शुद्धं मेलनम् — (क)–४, (ख)–७, (ग)–१, (घ)–६, (ङ)–९, (च)–२, (छ)–१०, (ज)–३, (झ)–५, (ञ)–८।

स्तम्भः अस्तम्भः ब
(क) चैट-जीपीटी४. संवादयन्त्रम्
(ख) डीप्-फेक्७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्
(ग) शिक्षकः१. नैतिकतायाः शिक्षां करोति
(घ) एलेक्सा६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च
(ङ) डेटासेट्९. यन्त्रपाठशालायाः नाम
(च) दीक्षा२. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली
(छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्१०. अपराधशमनाय प्रयोगः
(ज) गूगल मानचित्रं३. पथनिर्देशनं करोति
(झ) पूर्वग्रहः५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्
(ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E)८. चित्रोत्पादनाय ए.आई.अनुप्रयोगः

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 62–63प्रश्न ३ — अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (मञ्जूषा : कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप्-फेक्, सम्वादयन्त्रम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वाग्रहः, नैतिकता)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3 (क)यन्त्राणां शिक्षणाय …………………… नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
उत्तर

उत्तरम् — यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।

(हिन्दी — यन्त्रों को सिखाने के लिए ‘डेटासेट्’ नाम का दत्तांश-समूह (आँकड़ों का ढेर) प्रयोग में लाया जाता है।)

प्र.3 (ख)चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि …………………… इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
उत्तर

उत्तरम् — चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धिः इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।

(हिन्दी — चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादि ‘कृतकबुद्धि’ के उदाहरण हैं।)

प्र.3 (ग)यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः …………………… इति उच्यते।
उत्तर

उत्तरम् — यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः सम्वादयन्त्रम् इति उच्यते।

(हिन्दी — जो मनुष्य की तरह प्रश्नों का उत्तर देता है, उसे ‘संवादयन्त्र’ (चैटबोट) कहा जाता है।)

प्र.3 (घ)यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि …………………… करोति।
उत्तर

उत्तरम् — यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वाग्रहम् (मञ्जूषायां दत्तं रूपम् — ‘पूर्वाग्रहः’) करोति।

(हिन्दी — जब पक्षपात से भरा डेटा प्रयोग में लाया जाता है, तब कृतकबुद्धि भी पूर्वाग्रह करती है।)

प्र.3 (ङ)…………………… सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
उत्तर

उत्तरम् — शिक्षकाः सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तेषां सहायिका अस्ति। (मञ्जूषायां दत्तं रूपम् — ‘शिक्षकः’)

(हिन्दी — शिक्षक सदा करुणा और विवेक सिखाते हैं; कृतकबुद्धि तो उनकी सहायिका है।)

प्र.3 (च)कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन …………………… प्राप्नुवन्ति।
उत्तर

उत्तरम् — कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति। (शुद्धतरं रूपम् — ‘कृतकबुद्धि-यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति।’)

(हिन्दी — कृतकबुद्धि-युक्त यन्त्र अभ्यास से प्रशिक्षण प्राप्त करते हैं।)

प्र.3 (छ)मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः …………………… इति कथ्यते।
उत्तर

उत्तरम् — मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप्-फेक् इति कथ्यते।

(हिन्दी — यदि झूठा चित्र और झूठी आवाज़ कृतकबुद्धि से बनाई जाए, तो उस दोष को ‘डीप्-फेक्’ कहा जाता है।)

प्र.3 (ज)ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च …………………… भवति।
उत्तर

उत्तरम् — ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति।

(हिन्दी — ड्रोन के माध्यम से बीज बोना तथा भूमि की क्षमता की जाँच — ये कृषि-क्षेत्र में होते हैं।)

प्र.3 (झ)यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि …………………… हानिं प्राप्नोति।
उत्तर

उत्तरम् — यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति।

(हिन्दी — जब कृतकबुद्धि विवेकहीनता से प्रयुक्त होती है, तब नैतिकता की हानि होती है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 63प्रश्न ४ — वर्गचित्रजालम् : पाठे आगतानां नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अत्र वामतः दक्षिणं (यथा-कृतकबुद्धिः) उपरितः अधः (यथा-डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत इति।
वर्गचित्रजालम् (उदाहरण के दोनों पद — पुस्तक में घेरे हुए — रंग से दिखाए गए हैं)
पं.\स्त.१२३४५६७८९
१स्फूआकृतकबुद्धिःचर्चा
२र्तचागूगलमानचित्रः
३पर्यःगरडीप्आर्टक
४टगोलदीपम्एआई
५लचैसक्षाफेसिरिडेजै
६म्टहायक्शिक्षाटाम
७दजीयन्त्राधिगमःसेना
८त्तांपीकःरचैटबोट्ई
९शःटीएलेक्साडिजिटल्
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तक ने दो पद उदाहरण के रूप में पहले ही घेर दिए हैं — कृतकबुद्धिः (पंक्ति १, बाएँ से दाएँ) तथा डेटासेट् (स्तम्भ ८, ऊपर से नीचे)। शेष पद नीचे दिए हैं; पंक्ति-स्तम्भ की संख्या प्रश्न के जाल के अनुसार है।

(अ) वामतः दक्षिणं (बाएँ से दाएँ) मिलने वाले पद —

पदम्स्थानम्अर्थः / पाठे कुत्र आगतम्
कृतकबुद्धिःपंक्ति १, स्तम्भ ३–७ (उदाहरणम् — पुस्तके एव अङ्कितम्)Artificial Intelligence — पाठ का मुख्य विषय
चर्चापंक्ति १, स्तम्भ ८–९‘…अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति।’ (पृष्ठ ५१)
गूगलमानचित्रःपंक्ति २, स्तम्भ ३–९Google Maps — ‘सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यू-ट्यूब्’
एआई (ए.आई.)पंक्ति ४, स्तम्भ ७–९AI — ‘ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली’ (प्रश्न २) तथा ‘India AI Impact Summit’ (पृष्ठ ५७)
सिरिपंक्ति ५, स्तम्भ ६–७Siri — अध्यापक की उदाहरण-सूची में
शिक्षापंक्ति ६, स्तम्भ ६–७‘शिक्षायां, चिकित्सायां…’ — प्रथम उपयोगक्षेत्र
यन्त्राधिगमःपंक्ति ७, स्तम्भ ३–७Machine Learning — ‘यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना’
चैटबोट्पंक्ति ८, स्तम्भ ५–८‘संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्’ (पृष्ठ ५४)
एलेक्सापंक्ति ९, स्तम्भ ३–५Alexa — अथर्व की माता जिसका उपयोग करती हैं
डिजिटल्पंक्ति ९, स्तम्भ ६–९‘डिजिटल्-इण्डिया’ तथा ‘डिजिटल्-भारतं समृद्धं करवाम’

(आ) उपरितः अधः (ऊपर से नीचे) मिलने वाले पद —

पदम्स्थानम्अर्थः / पाठे कुत्र आगतम्
डेटासेट्स्तम्भ ८, पंक्ति ५–८ (उदाहरणम् — पुस्तके एव अङ्कितम्)यन्त्रपाठशालायाः नाम
आचार्यःस्तम्भ २, पंक्ति १–३‘आचार्य ! अहं जानामि…’ — छात्र अध्यापक को इसी नाम से पुकारते हैं
चैटजीपीटीस्तम्भ २, पंक्ति ५–९Chat-GPT — ‘अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एनं श्लोकं प्राप्तवान्’
गूगलसहायकःस्तम्भ ३, पंक्ति २–८Google Assistant — ‘मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति’
दीक्षास्तम्भ ४, पंक्ति ४–५DIKSHA — शिक्षाक्षेत्रे कृतकबुद्ध्याधारितम् उपकरणम्
डीपफेक्स्तम्भ ५, पंक्ति ३–६Deepfake — ‘कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रम्’
दत्तांशःस्तम्भ १, पंक्ति ७–९Data — ‘यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति’
जैमनाई (= जेमिनि)स्तम्भ ९, पंक्ति ५–८Gemini — अध्यापक की सूची का ‘जेमिनि’; जाल में उच्चारण के अनुसार वर्तनी

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 64प्रश्न ५ — अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✗) वा चिनुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5 (क)आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत। ( )
उत्तर

उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)

कारणम् — पाठे एतादृशं कथनं नास्ति। यशिका केवलम् एतावत् वदति यत् ‘अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती’ — किन्तु ‘विद्यालये’ इति तत्र न उक्तम्। आर्यः तु केवलं प्रश्नान् पृच्छति (‘यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ?’, ‘किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते ?’); सः कुत्रापि कृतकबुद्धेः उपयोगं न करोति।

प्र.5 (ख)कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। ( )
उत्तर

उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)

कारणम् — पाठे स्पष्टम् उक्तं यत् ‘शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।’ अतः सा केवलं विनोदस्य (मनोरञ्जनस्य) उपकरणं नास्ति — मनोरञ्जनं तु तस्याः अष्टानां क्षेत्राणाम् एकम् एव क्षेत्रम्।

प्र.5 (ग)अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति। ( )
उत्तर

उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)

कारणम् — अथर्वः शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगं न करोति, अपि तु तद्विषये प्रश्नं पृच्छति — ‘महोदय ! कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति ? किं शिक्षकस्य स्थाने कृतकबुद्धिः अस्मान् पाठयिष्यति ?’ अन्यत्र सः वदति यत् ‘मम माता ‘एलेक्सा’-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति’ — अर्थात् उपयोगः मातुः, न तु तस्य, तथा सः उपयोगः गृहे भवति, न शिक्षायाम्।

प्र.5 (घ)अक्षतः चैट्बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति। ( )
उत्तर

उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)

कारणम् — पाठे अक्षतः केवलं द्वौ प्रश्नौ पृच्छति — ‘के ते प्रकाराः मान्यवर !’ तथा ‘किं कृषि-क्षेत्रे अपि प्रयुज्यते ?’। ‘उपन्यासलेखनम्’ इति शब्दः पाठे कुत्रापि नास्ति, न च केनापि छात्रेण एतादृशं कर्म कृतम्। चैट्बोट् इत्यस्य विषये पाठः केवलम् एतावत् वदति यत् सः ‘संशयनिराकरणार्थम्’ प्रयुज्यते।

प्र.5 (ङ)ए.आइ. डीप्-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति। ( )
उत्तर

उत्तरम् — शुद्धम् (✓)

कारणम् — अध्यापकः स्पष्टम् एव वदति — ‘अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति।’ ततः सः डीप्-फेक् इत्यस्य स्वरूपं व्याख्याति — ‘कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा … उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।’ यत् उपहासाय अपराधाय च प्रयुज्यते, तत् दुरुपयोगः एव।

प्र.5 (च)आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति। ( )
उत्तर

उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)

कारणम् — पाठे आर्यस्य द्वौ एव संवादौ स्तः — ‘यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ?’ तथा ‘महोदय ! किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते ?’। सः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं न प्राप्नोति। ‘चित्रोत्पादनम्’ इति विषयः केवलम् अभ्यासस्य द्वितीयप्रश्ने ‘दॅल्ल्-ई’ इत्यनेन सह आगच्छति, पाठे न।

प्र.5 (छ)शिक्षकः गम्भीरतया चैट्बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति। ( )
उत्तर

उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)

कारणम् — पाठे शिक्षकस्य विषये यत् उक्तं तत् एतत् — सः ‘पुस्तकीयज्ञानेन सह मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयति’, ‘अनुशासनं, परोपकारं, करुणां, व्यवहारज्ञानं च शिक्षयति’। ‘चैट्बोट् इत्यस्य वाक्यानां मूल्याङ्कनम्’ इति कर्म पाठे कुत्रापि न वर्णितम्।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 64प्रश्न ६ — एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत —
(चित्र में, पृष्ठ ६४ — नीले रंग की एक आधुनिक प्रयोगशाला। बाईं ओर चाँदी जैसे रंग का एक यन्त्रमानव (रोबोट) खड़ा है; उसके सामने चश्मा पहने एक व्यक्ति हाथ से सङ्केत करते हुए उससे बात कर रहा है। पीछे दो व्यक्ति (एक लड़की, एक लड़का) कम्प्यूटर पर काम कर रहे हैं। दीवारों पर ‘AI’ लिखा पटल, मस्तिष्क का चित्र और आलेख (ग्राफ़) दिख रहे हैं।)
(क) …… (ख) …… (ग) …… (घ) …… (ङ) ……
उत्तर

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — पञ्च वाक्यानि —

(क) इदं कृतकबुद्धेः प्रयोगशालायाः चित्रम् अस्ति।
(ख) अत्र एकः रजतवर्णः यन्त्रमानवः वैज्ञानिकस्य सम्मुखे तिष्ठति।
(ग) वैज्ञानिकः यन्त्रमानवेन सह वार्तां करोति।
(घ) पृष्ठभागे द्वौ छात्रौ सङ्गणकयन्त्रयोः दत्तांशं पश्यतः।
(ङ) भित्तौ ‘कृतकबुद्धिः’ इति आलेखाः चित्राणि च प्रदर्शितानि सन्ति।

(हिन्दी — (क) यह कृतकबुद्धि की प्रयोगशाला का चित्र है। (ख) यहाँ चाँदी जैसे रंग का एक यन्त्रमानव वैज्ञानिक के सामने खड़ा है। (ग) वैज्ञानिक यन्त्रमानव से बातचीत कर रहा है। (घ) पीछे की ओर दो छात्र कम्प्यूटर पर आँकड़े देख रहे हैं। (ङ) दीवार पर ‘कृतकबुद्धि’ सम्बन्धी आलेख तथा चित्र प्रदर्शित हैं।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 65प्रश्न ७ — अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.7 (क)आर्यः संगणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। — कर्तृपदम् ? क्रियापदम् ?
उत्तर

उत्तरम् — कर्तृपदम् : आर्यः · क्रियापदम् : आसीत् (‘कुर्वन् आसीत्’ इति सम्पूर्णं क्रियापदम्)।

(हिन्दी — कर्तृपद ‘आर्यः’ है और क्रियापद ‘आसीत्’ — पूरा क्रिया-रूप ‘कुर्वन् आसीत्’ = ‘कर रहा था’।)

प्र.7 (ख)यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति। — कर्तृपदम् ? क्रियापदम् ?
उत्तर

उत्तरम् — कर्तृपदम् : यशिका · क्रियापदम् : वर्णयति।

(हिन्दी — कर्तृपद ‘यशिका’ और क्रियापद ‘वर्णयति’ (वर्णन करती है)।)

प्र.7 (ग)शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति। — कर्तृपदम् ? क्रियापदम् ?
उत्तर

उत्तरम् — कर्तृपदम् : शिक्षकः · क्रियापदम् : सूचयति।

(हिन्दी — कर्तृपद ‘शिक्षकः’ और क्रियापद ‘सूचयति’ (सूचित करता है, बताता है)।)

प्र.7 (घ)अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्। — कर्तृपदम् ? क्रियापदम् ?
उत्तर

उत्तरम् — कर्तृपदम् : अथर्वः · क्रियापदम् : दत्तवान्।

(हिन्दी — कर्तृपद ‘अथर्वः’ और क्रियापद ‘दत्तवान्’ (उसने दिया)।)

प्र.7 (ङ)वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। — कर्तृपदम् ? क्रियापदम् ?
उत्तर

उत्तरम् — कर्तृपदम् : वेदः · क्रियापदम् : विवेचयति।

(हिन्दी — कर्तृपद ‘वेदः’ और क्रियापद ‘विवेचयति’ (विवेचन करता है, दोषों को गिनाकर समझाता है)।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 65प्रश्न ८ — अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.8 (क)अद्यतनं संगणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति। — विशेषणम् ? विशेष्यम् ?
उत्तर

उत्तरम् — विशेषणम् : अद्यतनम् (तथा विधेय-विशेषणम् ‘अतिसक्रियम्’) · विशेष्यम् : संगणकयन्त्रम्।

(हिन्दी — विशेषण ‘अद्यतनम्’ (आजकल का, आधुनिक) और विशेष्य ‘संगणकयन्त्रम्’ (कम्प्यूटर)। ‘अतिसक्रियम्’ भी उसी का विशेषण है, पर वह क्रिया के बाद आया विधेय-विशेषण है।)

प्र.8 (ख)वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्। — विशेषणम् ? विशेष्यम् ?
उत्तर

उत्तरम् — विशेषणम् : गम्भीरम् · विशेष्यम् : गवेषणम्।

(हिन्दी — विशेषण ‘गम्भीरम्’ (गहरा) और विशेष्य ‘गवेषणम्’ (खोज, अनुसन्धान)। अर्थ — वेद की खोज गहरी थी।)

प्र.8 (ग)यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधा आसीत्। — विशेषणम् ? विशेष्यम् ?
उत्तर

उत्तरम् — विशेषणम् : सुबोधा · विशेष्यम् : प्रस्तुतिः।

(हिन्दी — विशेषण ‘सुबोधा’ (सरलता से समझ में आने वाली) और विशेष्य ‘प्रस्तुतिः’ (प्रस्तुति)। अर्थ — यशिका की प्रस्तुति सरलता से समझ में आने वाली थी।)

प्र.8 (घ)शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्। — विशेषणम् ? विशेष्यम् ?
उत्तर

उत्तरम् — विशेषणम् : सुस्पष्टः · विशेष्यम् : सन्देशः।

(हिन्दी — विशेषण ‘सुस्पष्टः’ (बिलकुल साफ़) और विशेष्य ‘सन्देशः’। अर्थ — शिक्षक का सन्देश बिलकुल स्पष्ट था।)

प्र.8 (ङ)आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्। — विशेषणम् ? विशेष्यम् ?
उत्तर

उत्तरम् — विशेषणम् : आधुनिकः · विशेष्यम् : दृष्टिकोणः।

(हिन्दी — विशेषण ‘आधुनिकः’ (आज के समय का, नया) और विशेष्य ‘दृष्टिकोणः’ (देखने का ढंग)। अर्थ — आर्य का दृष्टिकोण आधुनिक था।)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 66अमरकोशस्य धीवर्गः (१.५.१-२) — बुद्धेः पर्यायवाचकाः शब्दाः (अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्डे प्रदत्तयोः श्लोकयोः पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत — “बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः। प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतना॥ धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसम्। अवधानं समाधानं प्रणिधानं तथैव च॥ (१.५.१-२, अमरकोशः)”
उत्तर

पदच्छेदः — बुद्धिः + मनीषा + धिषणा + धीः + प्रज्ञा + शेमुषी + मतिः। प्रेक्षा + उपलब्धिः + चित् + संवित् + प्रतिपत् + ज्ञप्तिः + चेतना॥ धीः + धारणावती + मेधा + सङ्कल्पः + कर्म + मानसम्। अवधानम् + समाधानम् + प्रणिधानम् + तथा + एव + च॥

अन्वयः — मनीषा, धिषणा, धीः, प्रज्ञा, शेमुषी, मतिः, प्रेक्षा, उपलब्धिः, चित्, संवित्, प्रतिपत्, ज्ञप्तिः, चेतना — (एते) ‘बुद्धिः’ (इत्यर्थे)। धारणावती धीः — ‘मेधा’। मानसं कर्म — ‘सङ्कल्पः’। तथा एव च अवधानं, समाधानं, प्रणिधानम् (एकार्थकाः)।

अर्थः — ‘बुद्धि’ के पर्याय हैं — मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि, चित्, संवित्, प्रतिपत्, ज्ञप्ति तथा चेतना। धारण करने वाली (याद रखने वाली) बुद्धि ‘मेधा’ कहलाती है; मन का कर्म ‘सङ्कल्प’ कहलाता है; और अवधान, समाधान तथा प्रणिधान — ये तीनों (ध्यान/एकाग्रता के) पर्याय हैं।

भावः — एक ही ‘बुद्धि’ के लिए संस्कृत में अनेक शब्द हैं, और पुस्तक के अनुसार ये सब स्त्रीलिङ्ग हैं।

प्र.2अमरकोशस्य एतस्य श्लोकस्य पाठेन सह कः सम्बन्धः ? पर्यायपदानि प्रयुज्य पञ्च वाक्यानि रचयत।
उत्तर

उत्तरम् (सम्बन्धः) — अस्य पाठस्य केन्द्रे ‘बुद्धिः’ इति शब्दः एव अस्ति — कृतकबुद्धिः, मानवबुद्धिः, बुद्धिमती, बुद्धिमत्ता। अमरकोशः दर्शयति यत् एतस्याः एकस्याः ‘बुद्धेः’ कृते संस्कृतभाषायां बहवः (चतुर्दश) पर्यायाः सन्ति, तेषु च प्रत्येकः बुद्धेः भिन्नं रूपं सूचयति। अतः अयं श्लोकः पाठस्य शब्दसम्पदं वर्धयति, ‘कृतकबुद्धिः’ इत्यस्य स्त्रीलिङ्गत्वं च स्पष्टीकरोति।

नमूना उत्तर — पर्यायपदैः पञ्च वाक्यानि —

(क) मनीषिणां मनीषा सर्वदा लोकहिताय प्रवर्तते।
(ख) यस्य मेधा धारणावती, सः पठितं न विस्मरति।
(ग) प्रज्ञा तत्त्वं दर्शयति, सूचना तु केवलं वृत्तान्तं कथयति।
(घ) यन्त्रेषु चेतना नास्ति, तथापि तानि चेतनवत् कार्यं कुर्वन्ति।
(ङ) कृतकबुद्धेः प्रयोगे मतिः विवेकः च अपेक्षितौ।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 66प्रकल्पकार्यम् — नवसु क्षेत्रेषु कृतकबुद्ध्या युक्तानाम् उपकरणानां, तन्त्राणाम्, अनुप्रयोगाणां च नामानि सङ्गृह्य लेखनम्

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
प्र.1अधोलिखितेषु क्षेत्रेषु कृतकबुद्ध्या युक्तानाम् उपकरणानां, तन्त्राणाम् अनुप्रयोगाणां च क्षेत्रानुसारं नामानि सङ्गृह्य लिखत — शिक्षाक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, वाणिज्ये, सैन्यक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, मनोरञ्जनक्षेत्रे, वास्तुकलाक्षेत्रे, विधिक्षेत्रे, सामान्यजीवनक्षेत्रे च।
उत्तर

नमूना उत्तर (प्रकल्प-कार्य) — नौ क्षेत्रों में कृतकबुद्धि पर आधारित उपकरण, तन्त्रांश तथा अनुप्रयोग —

क्षेत्रम्कृतकबुद्ध्या युक्तानि उपकरणानि / तन्त्राणि / अनुप्रयोगाःकार्यम् (हिन्दी में)
शिक्षाक्षेत्रेदीक्षा (DIKSHA), स्वयम् (SWAYAM), पी.एम्. ई-विद्या, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः (AI for All), चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि, चैट-जीपीटी, जेमिनिपाठ्यसामग्री, शङ्का-समाधान, अनुवाद, स्वयं-अध्ययन
चिकित्साक्षेत्रेरोबोटिक्-सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञानम्, रश्मिपरीक्षणविद्या (AI Radiology), चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशुश्रूषा, ई-सञ्जीवनीशल्यक्रिया, रोग की पहचान, एक्स-रे की जाँच, दूरचिकित्सा
वाणिज्ये (वित्ते)कपटलेनदेन-निरीक्षणम् (fraud detection), अनुशंसा-प्रणाली (recommendation system), ग्राहकसेवा-चैट्बोट्, यू.पी.आई.-सुरक्षातन्त्रम्धोखाधड़ी पकड़ना, ग्राहक को सुझाव देना, चौबीसों घंटे सेवा
सैन्यक्षेत्रेड्रोन् (चालकरहितविमानम्), मुखपरिचयप्रणाली, उपग्रहचित्र-विश्लेषणम्, स्वचालित-सीमानिरीक्षणम्निगरानी, सीमा-रक्षा, चित्रों का विश्लेषण
कृषिक्षेत्रेड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनम्, कीटनिरीक्षणम्, भूमिक्षमतापरीक्षणम्, किसान्-ई-मित्रम् (चैट्बोट्), वातावरण-पूर्वानुमानम्बीज बोना, कीट पहचानना, मिट्टी जाँचना, मौसम बताना
मनोरञ्जनक्षेत्रेयू-ट्यूब्, अनुशंसा-प्रणाली, दॅल्ल्-ई (DALL-E), सङ्गीतरचना-तन्त्रांशाः, चलच्चित्र-सम्पादन-उपकरणानिपसन्द के अनुसार सुझाव, चित्र-सङ्गीत की रचना
वास्तुकलाक्षेत्रेआकल्पन-तन्त्रांशाः (design software), त्रिविम-मुद्रणम् (3D printing), भवन-प्रतिरूप-निर्माणम्, ऊर्जा-दक्षता-गणनम्नक़्शा बनाना, त्रिआयामी प्रतिरूप, ऊर्जा-बचत की गणना
विधिक्षेत्रेसुवास् (SUVAS — विधिक-अनुवाद-तन्त्रांशः), सुपेस् (SUPACE), न्यायिक-अभिलेख-अन्वेषणम्, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्, मुखपरिचयप्रणालीनिर्णयों का भाषानुवाद, पुराने मुक़दमे खोजना, अपराध-नियन्त्रण
सामान्यजीवनक्षेत्रेसिरि, एलेक्सा, गूगल-सहायकम्, गूगल-मानचित्रम्, पटु-कारयानम्, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि-कृतकबुद्धिःमार्गदर्शन, घर के उपकरण चलाना, प्रश्नों के उत्तर, मौसम-समाचार

प्रकल्पस्य उपसंहारः (संस्कृतेन) —

एतत् सर्वं दृष्ट्वा वयं वदामः — कृतकबुद्धिः अद्य जीवनस्य प्रायः सर्वेषु क्षेत्रेषु प्रविष्टा अस्ति।
शिक्षायां सा गुरोः मित्रम्, चिकित्सायां वैद्यस्य सहायिका, कृषौ कृषकस्य साधनम् अस्ति।
किन्तु सर्वत्र एकम् एव स्मरणीयम् — यन्त्रं सूचनां ददाति, विवेकं तु मानवः एव ददाति।
अतः वयं कृतकबुद्धिं विवेकेन प्रयुञ्जीमहि, यतः ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’।

Chapter 5 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter5 – एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 5 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 5?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…