NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Alasyam Hi Manushyanam of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 6 Sanskrit Chapter 14 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Class: Class 6
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 14 – Alasyam Hi Manushyanam
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः View Download
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 online above, or download the complete question-answer PDF to study Alasyam Hi Manushyanam offline at any time.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 19 questions of this chapter. The questions solved are:
- मातः ! अद्य तु अवकाशदिनम् अस्ति । अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि । … यदि ज्ञातुम् इच्छसि, तर्हि एतां कथां पठ । — अस्य सम्पूर्णस्य चित्रसंवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- एकस्मिन् विशाले ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् … “आर्य ! अहं प्रभूतं धनम् इच्छामि” इति सः सविनयम् उक्तवान् । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु । (पृष्ठ 142)
- तदा धनिकः वदति — “अहं तुभ्यं सहस्रं रूप्यकाणि यच्छामि …” … तस्माद् दिनात् भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यक्त्वा परिश्रमेण धनार्जनं कृत्वा सगौरवं जीवनयापनम् आरब्धवान् । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु । (पृष्ठ 143)
- आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः । नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थं (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) लिखन्तु, मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु — दृढकायः, भिक्षाटनम्, प्रभूतम्, अतीव, मह्यम्, शरीराङ्गानि, निराकृतवान्, दुर्बलम्, त्यक्त्वा, नावसीदति ।
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु — (क) भिक्षुकः किं करोति स्म ? (ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ? (ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ? (घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ? (ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ?
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु — यथा – ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् । — आम् । (क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत् । (ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति । (ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति । (घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति । (ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति ।
- अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु — यथा – चन्द्रशेखरः लेखं लिखति । — चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति । (क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति । (ख) मातामही कथां श्रावयति । (ग) सैनिकः मां रक्षति । (घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति । (ङ) छात्रः श्लोकं पठति ।
- चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु — बालिकाः ………… गच्छन्ति । पक्षिणः ………… खादन्ति । शिक्षकः ………… पाठयति । नर्तकी ………… धरति । अहं ………… स्वीकरोमि ।
- कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — यथा – भक्तः (देव) नमति । — भक्तः देवं नमति । (क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति । (ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति । (ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति । (घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति । (ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति । (च) पितामही (रजनी) आह्वयति । (छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि । (ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति । (झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति । (ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति ।
- द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — यथा – वयं सुभाषितं वदामः । — वयं सुभाषितानि वदामः । (क) अरुणः दूरवाणीं नयति । (ख) पिता लेखनीम् आनयति । (ग) जननी पाकं पचति । (घ) मातामहः मां बोधयति । (ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति ।
- अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (क) … (ख) … (ग) … (घ) … (ङ) … (च) … (छ) … (ज) … (झ) … (ञ) …
- एतानि शब्दरूपाणि पठन्तु, अवगच्छन्तु, स्मरन्तु च — (क) अकारान्त-पुंलिङ्गशब्दाः (ग्राम, भिक्षुक, बालक) (ख) आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः (भिक्षा, माला, बालिका, तत्) (ग) ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः (नदी, लेखनी, भगिनी) (घ) अकारान्त-नपुंसकलिङ्गशब्दाः (फल, जल, गृह) (ङ) सर्वनामशब्दाः (अस्मद्, युष्मद्, तद्, एतद्) ।
- उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — यथा : युवकः – युवकम् । भिक्षा – भिक्षाम् । नदी – नदीम् । धनम् – धनम् । (आसन्दः, पूजा, लेखनी, नगरम्, धनिकौ, कविते, जननी, पुष्पे, पादाः, नासिका, कर्तरी, पुष्पाणि, गोलदीपौ, पत्रिकाः, अङ्कन्यौ, पुस्तकानि, हस्तः, पेटिका, सम्मार्जन्यः, वनानि, अहम्, यूयम्, द्रोणी, त्वम्, युवाम्, आवाम्, भगिनी, सः)
- अधोलिखितान् श्लोकान् पठन्तु, अवगच्छन्तु स्मरन्तु च — (१) विना वेदं विना गीतां विना रामायणीं कथाम् । विना कविं कालिदासं भारतं भारतं न हि ॥ (२) रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम् । शयने यः स्मरेन्नित्यं दुःस्वप्नस्तस्य नश्यति ॥
- भाषाक्रीडा — बालकाः गणद्वये विभजनीयाः । शिक्षकः प्रथमाविभक्त्यन्तं कमपि शब्दं वदति । प्रथमगणस्य कश्चन छात्रः तस्य एव शब्दस्य द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपं वदेत् । ततश्च द्वितीयगणस्य कश्चन छात्रः तस्यैव पदस्य बहुवचनरूपं वदेत् । यस्य गणस्य छात्राः शुद्धं पदं वदन्ति तस्मै गणाय शिक्षकः अङ्कान् यच्छेत् । एवमेव द्वितीयाविभक्तेः वाक्यनिर्माणस्य क्रीडा अपि भवितुम् अर्हति ।
- परियोजनाकार्यम् १ — पाठे दर्शितानां चित्राणाम् अनुसारं द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु ।
- परियोजनाकार्यम् २ — द्वितीयाविभक्तेः आधारेण स्वदिनचर्यायाः विषये दश वाक्यानि लिखन्तु ।
- परियोजनाकार्यम् ३ — किं भवन्तः एवरेस्ट-पर्वतारोहिणीम् अरुणिमा-सिन्हां जानन्ति ? तस्याः विषये अन्वेषणं कृत्वा स्वभाषया दशवाक्यैः निबन्धं लिखन्तु ।
Chapter at a Glance
- पाठ का आरम्भ चित्रसंवाद से (पृष्ठ 141)। अवकाश का दिन है। पुत्र कहता है — ‘अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि।’ माँ उत्तर देती है — ‘ अवकाशः विद्यालयस्य अस्ति न तु स्वाध्यायस्य। बहु आलस्यं करोषि। उत्तिष्ठ, परिश्रमं कुरु।’ और समझाती है कि परिश्रमः एव मनुष्यस्य मित्रम् अस्ति, आलस्यं तु शत्रुः इव अस्ति ।
- कथा — भिक्षुकः तथा धनिकः (पृष्ठ 142–143)। एक गाँव में हट्टा-कट्टा जवान भिक्षुक भीख माँगता था। एक धनिक उससे कहता है — हज़ार रुपये लो, बदले में अपने पैर दे दो; फिर पाँच हज़ार लो, अपने हाथ दे दो। भिक्षुक हर बार मना कर देता है। तब धनिक कहता है — ‘ तव समीपे एव सहस्राधिकमूल्यकानि वस्तूनि सन्ति। फिर स्वयं को दुर्बल क्यों मानते हो?’ उसी दिन से भिक्षुक ने भीख छोड़कर परिश्रम से जीविका आरम्भ कर दी।
- पाठ का श्लोक (पृष्ठ 143–144)। ‘आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः। नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥’ — आलस्य मनुष्य के शरीर में ही बैठा हुआ सबसे बड़ा शत्रु है, और उद्यम (परिश्रम) जैसा कोई बन्धु नहीं , जिसे करके मनुष्य कभी दुखी नहीं होता। पुस्तक ने इसका पदच्छेदः, अन्वयः और भावार्थः — तीनों दिए हैं।
- व्याकरण — पूरा पाठ ‘द्वितीया विभक्ति’ पर है। अभ्यास के सात में से पाँच प्रश्न सीधे द्वितीया के हैं — एकवचन से द्विवचन (प्र.३), चित्र देखकर वाक्य (प्र.४), कोष्ठक के शब्द का एकवचन-रूप (प्र.५), एकवचन से बहुवचन (प्र.६) और चित्र देखकर दस वाक्य (प्र.७)। नियम एक ही है — कर्म में द्वितीया विभक्ति (कर्मणि द्वितीया)।
- योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 149–150)। पाँच वर्गों के शब्दरूप दिए हैं — अकारान्त पुंलिङ्ग (ग्राम, भिक्षुक, बालक), आकारान्त स्त्रीलिङ्ग (भिक्षा, माला, बालिका, तत्), ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (नदी, लेखनी, भगिनी), अकारान्त नपुंसकलिङ्ग (फल, जल, गृह) तथा सर्वनाम (अस्मद्, युष्मद्, तद्, एतद्) — सबके तीनों वचन। साथ में 28 पदों का अभ्यास और दो सुभाषित हैं।
- कार्यकलापः तथा परियोजनाकार्यम् (पृष्ठ 151)। भाषाक्रीडा में कक्षा दो दलों में बँटती है — शिक्षक प्रथमा-रूप बोलते हैं, एक दल द्वितीया का एकवचन और दूसरा बहुवचन बताता है। परियोजना में दस वाक्य चित्र से, दस वाक्य अपनी दिनचर्या पर, तथा एवरेस्ट-आरोहिणी अरुणिमा सिन्हा पर दस वाक्यों का निबन्ध लिखना है।
How to Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 PDF
Follow these simple steps to get the Alasyam Hi Manushyanam questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Alasyam Hi Manushyanam shown above.
- Click the Download PDF link to save the Alasyam Hi Manushyanam solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Alasyam Hi Manushyanam in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 6 Sanskrit.
- Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala
- Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam
- Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva
NCERT Solutions for Class 6 – All Subjects
Just like Chapter 14 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 6. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 6.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 14 |
| Chapter Name | Alasyam Hi Manushyanam |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 6 Sanskrit Chapter 14 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 6 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 6 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam from the NCERT Class 6 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 6 Sanskrit Chapter 14 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Alasyam Hi Manushyanam questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 6 Sanskrit Chapter 14 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 6 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 6 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 6 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam, then please ask in the comments below.